

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin
Sir Gaerfyrddin
Llanybydder
Pentref marchnad ar lan Teifi, enwog am ei ffair geffylau fisol, un o’r hynaf yng Nghymru.
Llun: Eglwys Sant Pedr, Llanybydder, o’r ochr draw i afon Teifi · Liz Tipping, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanybydder: llan y byddar, neu sant y collwyd ei enw; mae’r ystyr yn ansicr
Mae Llanybydder, ar ddwy lan y Teifi, yn enwog ymhell y tu hwnt i Gymru am ei ffair geffylau, a rhoddodd ei phlwyf un o feirdd mawr yr Oesoedd Canol i Gymru.FfynonellauLlanybydder ↗Wikipedia (Saesneg)Llanybydder, ar ddwy lan y Teifi; mae’r ffair geffylau, a gynhelir ar ddydd Iau olaf pob mis, yn denu delwyr a phrynwyr o bob rhan o’r DU ac Iwerddon, a’r rhai mwyaf ym mis Medi a mis Hydref, gyda gwerthu cobiau Cymreig yn uchafbwynt; mae olion anheddiad o Oes yr Haearn ar y bryn uwchben y dref; cyrhaeddodd Rheilffordd Manceinion ac Aberdaugleddau hi yn 1867; codwyd Highmead, plasty Dolau Mawr gynt, yn 1777; sefydlwyd Hufenfa Highmead yn 1957; credir i’r bardd Lewys Glyn Cothi (tua 1420–1490) gael ei eni yn y plwyf, ac mae Dafydd Jones, Dewi Dywyll (1803–1868), baledwr, a John Gwenogvryn Evans (1852–1930), palaeograffydd, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,638 yn 2011.Lewys Glyn Cothi ↗Wikipedia (Saesneg)Lewys Glyn Cothi (tua 1420 – 1490), a elwir hefyd Llywelyn y Glyn, un o bwysicaf Beirdd yr Uchelwyr, beirdd proffesiynol teithiol yr Oesoedd Canol diweddar; ganed tua 1420, efallai ym Mhwllcynbyd ger Rhydcymerau ym mhlwyf Llanybydder; efallai iddo gael peth addysg ym Mhriordy Caerfyrddin; Lancastriad, yn cefnogi Siasbar Tudur ac wedyn Harri Tudur; teithiodd yn eang drwy Gymru ac roedd ganddo hoffter arbennig o Fôn, gan ganu ‘Gorddu yw brig Iwerddon / gan fwg ceginau o Fôn’; arweiniodd marw ei fab Siôn yn bump oed at un o’i gerddi grymusaf, Marwnad Siôn y Glyn; mae un o’i gerddi olaf i Harri Tudur wedi iddo gael ei goroni yn Harri VII; cadwyd tua 230 o gerddi; copïydd medrus, y credir iddo lunio llawer o Lyfr Gwyn Hergest; mae Peniarth 109 yn cynnwys dros gant o’i gerddi yn ei law ei hun, wedi’u haddurno ganddo ag arfau teuluoedd bonheddig Cymru; cyhoeddwyd ei waith cyflawn yn 1953, dan olygyddiaeth E. D. Jones.
| Ffair geffylau | dydd Iau olaf pob misFfynhonnellLlanybydder ↗Wikipedia (Saesneg)Llanybydder, ar ddwy lan y Teifi; mae’r ffair geffylau, a gynhelir ar ddydd Iau olaf pob mis, yn denu delwyr a phrynwyr o bob rhan o’r DU ac Iwerddon, a’r rhai mwyaf ym mis Medi a mis Hydref, gyda gwerthu cobiau Cymreig yn uchafbwynt; mae olion anheddiad o Oes yr Haearn ar y bryn uwchben y dref; cyrhaeddodd Rheilffordd Manceinion ac Aberdaugleddau hi yn 1867; codwyd Highmead, plasty Dolau Mawr gynt, yn 1777; sefydlwyd Hufenfa Highmead yn 1957; credir i’r bardd Lewys Glyn Cothi (tua 1420–1490) gael ei eni yn y plwyf, ac mae Dafydd Jones, Dewi Dywyll (1803–1868), baledwr, a John Gwenogvryn Evans (1852–1930), palaeograffydd, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,638 yn 2011. |
|---|---|
| Dyfodiad y rheilffordd | 1867FfynhonnellLlanybydder ↗Wikipedia (Saesneg)Llanybydder, ar ddwy lan y Teifi; mae’r ffair geffylau, a gynhelir ar ddydd Iau olaf pob mis, yn denu delwyr a phrynwyr o bob rhan o’r DU ac Iwerddon, a’r rhai mwyaf ym mis Medi a mis Hydref, gyda gwerthu cobiau Cymreig yn uchafbwynt; mae olion anheddiad o Oes yr Haearn ar y bryn uwchben y dref; cyrhaeddodd Rheilffordd Manceinion ac Aberdaugleddau hi yn 1867; codwyd Highmead, plasty Dolau Mawr gynt, yn 1777; sefydlwyd Hufenfa Highmead yn 1957; credir i’r bardd Lewys Glyn Cothi (tua 1420–1490) gael ei eni yn y plwyf, ac mae Dafydd Jones, Dewi Dywyll (1803–1868), baledwr, a John Gwenogvryn Evans (1852–1930), palaeograffydd, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,638 yn 2011. |
| Codi Highmead | 1777FfynhonnellLlanybydder ↗Wikipedia (Saesneg)Llanybydder, ar ddwy lan y Teifi; mae’r ffair geffylau, a gynhelir ar ddydd Iau olaf pob mis, yn denu delwyr a phrynwyr o bob rhan o’r DU ac Iwerddon, a’r rhai mwyaf ym mis Medi a mis Hydref, gyda gwerthu cobiau Cymreig yn uchafbwynt; mae olion anheddiad o Oes yr Haearn ar y bryn uwchben y dref; cyrhaeddodd Rheilffordd Manceinion ac Aberdaugleddau hi yn 1867; codwyd Highmead, plasty Dolau Mawr gynt, yn 1777; sefydlwyd Hufenfa Highmead yn 1957; credir i’r bardd Lewys Glyn Cothi (tua 1420–1490) gael ei eni yn y plwyf, ac mae Dafydd Jones, Dewi Dywyll (1803–1868), baledwr, a John Gwenogvryn Evans (1852–1930), palaeograffydd, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,638 yn 2011. |
Y ffair geffylau
Ar ddydd Iau olaf pob mis daw delwyr a phrynwyr o bob rhan o Brydain ac Iwerddon i’r ffair geffylau. Mae’r ffeiriau mwyaf ym mis Medi a mis Hydref, a gwerthu cobiau Cymreig yw’r uchafbwynt.FfynhonnellLlanybydder ↗Wikipedia (Saesneg)Llanybydder, ar ddwy lan y Teifi; mae’r ffair geffylau, a gynhelir ar ddydd Iau olaf pob mis, yn denu delwyr a phrynwyr o bob rhan o’r DU ac Iwerddon, a’r rhai mwyaf ym mis Medi a mis Hydref, gyda gwerthu cobiau Cymreig yn uchafbwynt; mae olion anheddiad o Oes yr Haearn ar y bryn uwchben y dref; cyrhaeddodd Rheilffordd Manceinion ac Aberdaugleddau hi yn 1867; codwyd Highmead, plasty Dolau Mawr gynt, yn 1777; sefydlwyd Hufenfa Highmead yn 1957; credir i’r bardd Lewys Glyn Cothi (tua 1420–1490) gael ei eni yn y plwyf, ac mae Dafydd Jones, Dewi Dywyll (1803–1868), baledwr, a John Gwenogvryn Evans (1852–1930), palaeograffydd, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,638 yn 2011.
Bryn ac afon
Mae olion anheddiad o Oes yr Haearn ar y bryn uwchben y dref, a chyrhaeddodd Rheilffordd Manceinion ac Aberdaugleddau hi yn 1867. Codwyd Highmead, plasty Dolau Mawr gynt, yn 1777.FfynhonnellLlanybydder ↗Wikipedia (Saesneg)Llanybydder, ar ddwy lan y Teifi; mae’r ffair geffylau, a gynhelir ar ddydd Iau olaf pob mis, yn denu delwyr a phrynwyr o bob rhan o’r DU ac Iwerddon, a’r rhai mwyaf ym mis Medi a mis Hydref, gyda gwerthu cobiau Cymreig yn uchafbwynt; mae olion anheddiad o Oes yr Haearn ar y bryn uwchben y dref; cyrhaeddodd Rheilffordd Manceinion ac Aberdaugleddau hi yn 1867; codwyd Highmead, plasty Dolau Mawr gynt, yn 1777; sefydlwyd Hufenfa Highmead yn 1957; credir i’r bardd Lewys Glyn Cothi (tua 1420–1490) gael ei eni yn y plwyf, ac mae Dafydd Jones, Dewi Dywyll (1803–1868), baledwr, a John Gwenogvryn Evans (1852–1930), palaeograffydd, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,638 yn 2011.
Lewys Glyn Cothi
Ganed y bardd Lewys Glyn Cothi tua 1420, efallai ym Mhwllcynbyd ger Rhydcymerau yn y plwyf hwn. Yn un o feirdd pwysicaf yr uchelwyr, safodd gyda Siasbar a Harri Tudur, gadawodd tua 230 o gerddi, a chredir iddo ysgrifennu llawer o Lyfr Gwyn Hergest.FfynonellauLewys Glyn Cothi ↗Wikipedia (Saesneg)Lewys Glyn Cothi (tua 1420 – 1490), a elwir hefyd Llywelyn y Glyn, un o bwysicaf Beirdd yr Uchelwyr, beirdd proffesiynol teithiol yr Oesoedd Canol diweddar; ganed tua 1420, efallai ym Mhwllcynbyd ger Rhydcymerau ym mhlwyf Llanybydder; efallai iddo gael peth addysg ym Mhriordy Caerfyrddin; Lancastriad, yn cefnogi Siasbar Tudur ac wedyn Harri Tudur; teithiodd yn eang drwy Gymru ac roedd ganddo hoffter arbennig o Fôn, gan ganu ‘Gorddu yw brig Iwerddon / gan fwg ceginau o Fôn’; arweiniodd marw ei fab Siôn yn bump oed at un o’i gerddi grymusaf, Marwnad Siôn y Glyn; mae un o’i gerddi olaf i Harri Tudur wedi iddo gael ei goroni yn Harri VII; cadwyd tua 230 o gerddi; copïydd medrus, y credir iddo lunio llawer o Lyfr Gwyn Hergest; mae Peniarth 109 yn cynnwys dros gant o’i gerddi yn ei law ei hun, wedi’u haddurno ganddo ag arfau teuluoedd bonheddig Cymru; cyhoeddwyd ei waith cyflawn yn 1953, dan olygyddiaeth E. D. Jones.Llanybydder ↗Wikipedia (Saesneg)Llanybydder, ar ddwy lan y Teifi; mae’r ffair geffylau, a gynhelir ar ddydd Iau olaf pob mis, yn denu delwyr a phrynwyr o bob rhan o’r DU ac Iwerddon, a’r rhai mwyaf ym mis Medi a mis Hydref, gyda gwerthu cobiau Cymreig yn uchafbwynt; mae olion anheddiad o Oes yr Haearn ar y bryn uwchben y dref; cyrhaeddodd Rheilffordd Manceinion ac Aberdaugleddau hi yn 1867; codwyd Highmead, plasty Dolau Mawr gynt, yn 1777; sefydlwyd Hufenfa Highmead yn 1957; credir i’r bardd Lewys Glyn Cothi (tua 1420–1490) gael ei eni yn y plwyf, ac mae Dafydd Jones, Dewi Dywyll (1803–1868), baledwr, a John Gwenogvryn Evans (1852–1930), palaeograffydd, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,638 yn 2011.
Pobl
Roedd y baledwr Dafydd Jones, Dewi Dywyll, a John Gwenogvryn Evans, yr arbenigwr ar hen lawysgrifau Cymraeg, hefyd o Lanybydder.FfynhonnellLlanybydder ↗Wikipedia (Saesneg)Llanybydder, ar ddwy lan y Teifi; mae’r ffair geffylau, a gynhelir ar ddydd Iau olaf pob mis, yn denu delwyr a phrynwyr o bob rhan o’r DU ac Iwerddon, a’r rhai mwyaf ym mis Medi a mis Hydref, gyda gwerthu cobiau Cymreig yn uchafbwynt; mae olion anheddiad o Oes yr Haearn ar y bryn uwchben y dref; cyrhaeddodd Rheilffordd Manceinion ac Aberdaugleddau hi yn 1867; codwyd Highmead, plasty Dolau Mawr gynt, yn 1777; sefydlwyd Hufenfa Highmead yn 1957; credir i’r bardd Lewys Glyn Cothi (tua 1420–1490) gael ei eni yn y plwyf, ac mae Dafydd Jones, Dewi Dywyll (1803–1868), baledwr, a John Gwenogvryn Evans (1852–1930), palaeograffydd, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,638 yn 2011.
Lleoedd hanesyddol gerllaw
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

