

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ceredigion
Ceredigion
Llandysul
Tref wlân ar lan Teifi, ac ers 1892 cartref Gwasg Gomer, un o gyhoeddwyr mawr llyfrau Cymraeg.
Llun: Llandysul · Breckenheimer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llandysul: llan Tysul
Llandysul
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- dysul Tysul Santo Tysul (treiglad meddal: t → d)
Tyfodd Llandysul, ‘llan Sant Tysul’, wrth ryd dros y Teifi, yn y dyffryn a fu’n gartref i ddiwydiant gwlân Cymru.FfynhonnellLlandysul ↗Wikipedia (Saesneg)Llandysul, ‘llan Sant Tysul’; sefydlodd Tysul (462–554) eglwys wrth ryd dros y Teifi; mae’r eglwys garreg bresennol o’r 13eg ganrif, ar safle eglwys o’r 6ed ganrif, a bu ei tho’n do gwellt hyd 1783; mae hen allor ag arysgrif Gristnogol gynnar wedi’i chodi i mewn i allor Capel Mair; dyffryn Teifi oedd cartref diwydiant gwlân Cymru, gyda llawer o felinau wedi’u codi yn y 19eg ganrif a ffatri crysau gwlanen yn y dref; sefydlwyd Gwasg Gomer yn 1892 gan John David Lewis (1859–1914), a ddechreuodd drwy werthu llyfrau o gornel siop groser ei dad; mae Calan Hen yn dyddio o newid y calendr yn 1752, ac yn 1833 rhoddodd y Parchedig Enoch James gynulliad o’r Ysgolion Sul i ateb holwyddoreg ac adrodd yr ysgrythur yn lle’r dathlu tebyg i bêl-droed, arfer sy’n parhau; mae’r bardd Menna Elfyn (ganed 1952) a’r nofelydd Fflur Dafydd o Landysul.
| Sant Tysul | 462–554FfynonellauLlandysul ↗Wikipedia (Saesneg)Llandysul, ‘llan Sant Tysul’; sefydlodd Tysul (462–554) eglwys wrth ryd dros y Teifi; mae’r eglwys garreg bresennol o’r 13eg ganrif, ar safle eglwys o’r 6ed ganrif, a bu ei tho’n do gwellt hyd 1783; mae hen allor ag arysgrif Gristnogol gynnar wedi’i chodi i mewn i allor Capel Mair; dyffryn Teifi oedd cartref diwydiant gwlân Cymru, gyda llawer o felinau wedi’u codi yn y 19eg ganrif a ffatri crysau gwlanen yn y dref; sefydlwyd Gwasg Gomer yn 1892 gan John David Lewis (1859–1914), a ddechreuodd drwy werthu llyfrau o gornel siop groser ei dad; mae Calan Hen yn dyddio o newid y calendr yn 1752, ac yn 1833 rhoddodd y Parchedig Enoch James gynulliad o’r Ysgolion Sul i ateb holwyddoreg ac adrodd yr ysgrythur yn lle’r dathlu tebyg i bêl-droed, arfer sy’n parhau; mae’r bardd Menna Elfyn (ganed 1952) a’r nofelydd Fflur Dafydd o Landysul.Tysul ↗Wikipedia (Saesneg)Nawddsant eglwysi Llandysul yng Ngheredigion a Llandysul ym Maldwyn; ei enw llawn Tysul ap Corun ap Cunedda; ganed tua 462 a bu farw yn 554; dydd gŵyl 31 Ionawr; cododd eglwys yn Llandysul, Powys, ar lethr i’r de-ddwyrain o’r pentref, y mae ei holion o fewn mynwent fras gron a ddefnyddir o hyd; ei phorth deheuol yw’r unig ran a oroesodd o eglwys Sant Tysul, a oedd yn enwog am ei chlochdy pren, ac a ddisodlwyd yn 1866 gan eglwys newydd ar ochr ogledd-orllewinol y pentref, er gwaethaf teimlad lleol cryf; cofir ef hefyd yn eglwys Llandysul yng Ngheredigion o’r drydedd ganrif ar ddeg. |
|---|---|
| Gwasg Gomer | 1892FfynhonnellLlandysul ↗Wikipedia (Saesneg)Llandysul, ‘llan Sant Tysul’; sefydlodd Tysul (462–554) eglwys wrth ryd dros y Teifi; mae’r eglwys garreg bresennol o’r 13eg ganrif, ar safle eglwys o’r 6ed ganrif, a bu ei tho’n do gwellt hyd 1783; mae hen allor ag arysgrif Gristnogol gynnar wedi’i chodi i mewn i allor Capel Mair; dyffryn Teifi oedd cartref diwydiant gwlân Cymru, gyda llawer o felinau wedi’u codi yn y 19eg ganrif a ffatri crysau gwlanen yn y dref; sefydlwyd Gwasg Gomer yn 1892 gan John David Lewis (1859–1914), a ddechreuodd drwy werthu llyfrau o gornel siop groser ei dad; mae Calan Hen yn dyddio o newid y calendr yn 1752, ac yn 1833 rhoddodd y Parchedig Enoch James gynulliad o’r Ysgolion Sul i ateb holwyddoreg ac adrodd yr ysgrythur yn lle’r dathlu tebyg i bêl-droed, arfer sy’n parhau; mae’r bardd Menna Elfyn (ganed 1952) a’r nofelydd Fflur Dafydd o Landysul. |
| Ysgolion Sul Calan Hen | ers 1833FfynhonnellLlandysul ↗Wikipedia (Saesneg)Llandysul, ‘llan Sant Tysul’; sefydlodd Tysul (462–554) eglwys wrth ryd dros y Teifi; mae’r eglwys garreg bresennol o’r 13eg ganrif, ar safle eglwys o’r 6ed ganrif, a bu ei tho’n do gwellt hyd 1783; mae hen allor ag arysgrif Gristnogol gynnar wedi’i chodi i mewn i allor Capel Mair; dyffryn Teifi oedd cartref diwydiant gwlân Cymru, gyda llawer o felinau wedi’u codi yn y 19eg ganrif a ffatri crysau gwlanen yn y dref; sefydlwyd Gwasg Gomer yn 1892 gan John David Lewis (1859–1914), a ddechreuodd drwy werthu llyfrau o gornel siop groser ei dad; mae Calan Hen yn dyddio o newid y calendr yn 1752, ac yn 1833 rhoddodd y Parchedig Enoch James gynulliad o’r Ysgolion Sul i ateb holwyddoreg ac adrodd yr ysgrythur yn lle’r dathlu tebyg i bêl-droed, arfer sy’n parhau; mae’r bardd Menna Elfyn (ganed 1952) a’r nofelydd Fflur Dafydd o Landysul. |
Eglwys Sant Tysul
Sefydlodd Tysul ei eglwys wrth ryd dros y Teifi, ar safle eglwys o’r 500au. Mae’r eglwys garreg bresennol o’r 1200au, bu ei tho’n do gwellt hyd 1783, ac mae hen allor ag arysgrif Gristnogol gynnar wedi’i chodi i mewn i allor Capel Mair.FfynhonnellLlandysul ↗Wikipedia (Saesneg)Llandysul, ‘llan Sant Tysul’; sefydlodd Tysul (462–554) eglwys wrth ryd dros y Teifi; mae’r eglwys garreg bresennol o’r 13eg ganrif, ar safle eglwys o’r 6ed ganrif, a bu ei tho’n do gwellt hyd 1783; mae hen allor ag arysgrif Gristnogol gynnar wedi’i chodi i mewn i allor Capel Mair; dyffryn Teifi oedd cartref diwydiant gwlân Cymru, gyda llawer o felinau wedi’u codi yn y 19eg ganrif a ffatri crysau gwlanen yn y dref; sefydlwyd Gwasg Gomer yn 1892 gan John David Lewis (1859–1914), a ddechreuodd drwy werthu llyfrau o gornel siop groser ei dad; mae Calan Hen yn dyddio o newid y calendr yn 1752, ac yn 1833 rhoddodd y Parchedig Enoch James gynulliad o’r Ysgolion Sul i ateb holwyddoreg ac adrodd yr ysgrythur yn lle’r dathlu tebyg i bêl-droed, arfer sy’n parhau; mae’r bardd Menna Elfyn (ganed 1952) a’r nofelydd Fflur Dafydd o Landysul.
Gwlân y Teifi
Codwyd llawer o felinau gwlân yn nyffryn Teifi yn yr 1800au, ac roedd gan y dref ei ffatri crysau gwlanen ei hun.FfynhonnellLlandysul ↗Wikipedia (Saesneg)Llandysul, ‘llan Sant Tysul’; sefydlodd Tysul (462–554) eglwys wrth ryd dros y Teifi; mae’r eglwys garreg bresennol o’r 13eg ganrif, ar safle eglwys o’r 6ed ganrif, a bu ei tho’n do gwellt hyd 1783; mae hen allor ag arysgrif Gristnogol gynnar wedi’i chodi i mewn i allor Capel Mair; dyffryn Teifi oedd cartref diwydiant gwlân Cymru, gyda llawer o felinau wedi’u codi yn y 19eg ganrif a ffatri crysau gwlanen yn y dref; sefydlwyd Gwasg Gomer yn 1892 gan John David Lewis (1859–1914), a ddechreuodd drwy werthu llyfrau o gornel siop groser ei dad; mae Calan Hen yn dyddio o newid y calendr yn 1752, ac yn 1833 rhoddodd y Parchedig Enoch James gynulliad o’r Ysgolion Sul i ateb holwyddoreg ac adrodd yr ysgrythur yn lle’r dathlu tebyg i bêl-droed, arfer sy’n parhau; mae’r bardd Menna Elfyn (ganed 1952) a’r nofelydd Fflur Dafydd o Landysul.
Gwasg Gomer
Dechreuodd John David Lewis drwy werthu llyfrau o gornel siop groser ei dad, ac yn 1892 sefydlodd Wasg Gomer yn y dref.FfynhonnellLlandysul ↗Wikipedia (Saesneg)Llandysul, ‘llan Sant Tysul’; sefydlodd Tysul (462–554) eglwys wrth ryd dros y Teifi; mae’r eglwys garreg bresennol o’r 13eg ganrif, ar safle eglwys o’r 6ed ganrif, a bu ei tho’n do gwellt hyd 1783; mae hen allor ag arysgrif Gristnogol gynnar wedi’i chodi i mewn i allor Capel Mair; dyffryn Teifi oedd cartref diwydiant gwlân Cymru, gyda llawer o felinau wedi’u codi yn y 19eg ganrif a ffatri crysau gwlanen yn y dref; sefydlwyd Gwasg Gomer yn 1892 gan John David Lewis (1859–1914), a ddechreuodd drwy werthu llyfrau o gornel siop groser ei dad; mae Calan Hen yn dyddio o newid y calendr yn 1752, ac yn 1833 rhoddodd y Parchedig Enoch James gynulliad o’r Ysgolion Sul i ateb holwyddoreg ac adrodd yr ysgrythur yn lle’r dathlu tebyg i bêl-droed, arfer sy’n parhau; mae’r bardd Menna Elfyn (ganed 1952) a’r nofelydd Fflur Dafydd o Landysul.
Calan Hen
Pan gollwyd un diwrnod ar ddeg wrth newid y calendr yn 1752, cadwodd Llandysul ei hen Ddydd Calan. Yn 1833 trodd y Parchedig Enoch James chwarae pêl y dydd yn gynulliad o’r Ysgolion Sul, sy’n ateb yr holwyddoreg ac yn adrodd yr ysgrythur, ac mae’r arfer yn parhau heddiw.FfynhonnellLlandysul ↗Wikipedia (Saesneg)Llandysul, ‘llan Sant Tysul’; sefydlodd Tysul (462–554) eglwys wrth ryd dros y Teifi; mae’r eglwys garreg bresennol o’r 13eg ganrif, ar safle eglwys o’r 6ed ganrif, a bu ei tho’n do gwellt hyd 1783; mae hen allor ag arysgrif Gristnogol gynnar wedi’i chodi i mewn i allor Capel Mair; dyffryn Teifi oedd cartref diwydiant gwlân Cymru, gyda llawer o felinau wedi’u codi yn y 19eg ganrif a ffatri crysau gwlanen yn y dref; sefydlwyd Gwasg Gomer yn 1892 gan John David Lewis (1859–1914), a ddechreuodd drwy werthu llyfrau o gornel siop groser ei dad; mae Calan Hen yn dyddio o newid y calendr yn 1752, ac yn 1833 rhoddodd y Parchedig Enoch James gynulliad o’r Ysgolion Sul i ateb holwyddoreg ac adrodd yr ysgrythur yn lle’r dathlu tebyg i bêl-droed, arfer sy’n parhau; mae’r bardd Menna Elfyn (ganed 1952) a’r nofelydd Fflur Dafydd o Landysul.
Pobl
Ganed Christmas Evans, y pregethwr mawr gyda’r Bedyddwyr, ger Llandysul ar Ddydd Nadolig 1766, a ganed T. Llew Jones, un o awduron mwyaf poblogaidd llyfrau plant Cymraeg, ym Mhentre-cwrt gerllaw yn 1915. Mae’r bardd Menna Elfyn o’r dref.FfynonellauChristmas Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog anghydffurfiol o Gymru oedd Christmas Evans (25 Rhagfyr 1766 – 19 Gorffennaf 1838) a oedd, yn ôl D. M. Lloyd-Jones, “y pregethwr mwyaf a fu gan y Bedyddwyr erioed ym Mhrydain”; ganed ger Llandysul, Sir Aberteifi; bu farw ei dad, crydd, yn gynnar; dan ddylanwad diwygiad dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Saesneg a Chymraeg; yn Llangefni ym Môn, ar gyflog o £17 y flwyddyn, adeiladodd gymuned gref o Fedyddwyr; codwyd llawer o gapeli newydd, a’r arian wedi ei gasglu ar deithiau pregethu yn y De; enillodd yr enw “Bunyan Cymru” am ei ddychymyg byw a chyfoethog; roedd ei bregethau’n rhydd o enwadaeth, i oleuo’r deall a chynhesu’r galon; yn 1909 cynhwysodd The World’s Great Sermons gan Grenville Kleiser, mewn saith cyfrol, ei bregeth enwog am y fynwent, “The World As A Graveyard”, yr unig bregeth yn y casgliad gan bregethwr o Gymru; bu farw yn Abertawe yn 1838 ar daith bregethu a’i gladdu ym mynwent Capel Bethesda; roedd ei angladd yn un o’r mwyaf a welwyd erioed yn y wlad; credir bod cusanu ei garreg fedd yn dod â lwc dda, fersiwn Abertawe o garreg y Blarney; golygwyd ei weithiau gan Owen Davies mewn tair cyfrol (Caernarfon, 1895–1897).T. Llew Jones ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Llewelyn Jones (11 Hydref 1915 – 9 Ionawr 2009), awdur Cymraeg; dros fwy na 50 mlynedd un o awduron llyfrau plant mwyaf toreithiog a phoblogaidd yn Gymraeg; ganed yn 1 Bwlch Melyn, Pentre-cwrt, Llandysul; athro cynradd yng Ngheredigion am 35 mlynedd, yn Nhre-groes ac yna’n brifathro Coed-y-bryn; enillodd gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1958 ac eto yn 1959; nofelau antur a ditectif i blant, llawer yn hanesyddol, am Farti Ddu a Thwm Siôn Cati; Ofnadwy Nos, hanes llongddrylliad y Royal Charter; rhai llyfrau wedi’u cyfieithu i’r Saesneg a’u haddasu i’r teledu; MA er anrhydedd, Prifysgol Cymru, 1977; Gwobr Mary Vaughan Jones 1991; ym mis Mawrth 2005, bron yn 90 oed, enillodd y gadair yn eisteddfod Cymdeithas Ceredigion; ar ei ben-blwydd yn 90 rhoddodd Cyngor Llyfrau Cymru 4,605 o gardiau iddo gan blant ledled Cymru; enwyd Ysgol Gynradd Gymunedol T Llew Jones ym Mrynhoffnant ar ei ôl yn 2012; ysgrifennodd yr unig lawlyfr gwyddbwyll Cymraeg gyda’i fab Iolo; un o’r rhai a enillodd le i Undeb Gwyddbwyll Cymru yn FIDE yn aelod annibynnol yn 1970; sefydlodd a golygodd Y Ddraig, cylchgrawn gwyddbwyll Cymru; rheolwr tîm Cymru yn Olympiad 1974 yn Nice, canlyniad gorau Cymru erioed, a’r tîm merched yn 1976; Gwobrau Tir na n-Og 1967 a 1990; Gwobr Cyhoeddi Cymru 2007 am Geiriau a Gerais.Llandysul ↗Wikipedia (Saesneg)Llandysul, ‘llan Sant Tysul’; sefydlodd Tysul (462–554) eglwys wrth ryd dros y Teifi; mae’r eglwys garreg bresennol o’r 13eg ganrif, ar safle eglwys o’r 6ed ganrif, a bu ei tho’n do gwellt hyd 1783; mae hen allor ag arysgrif Gristnogol gynnar wedi’i chodi i mewn i allor Capel Mair; dyffryn Teifi oedd cartref diwydiant gwlân Cymru, gyda llawer o felinau wedi’u codi yn y 19eg ganrif a ffatri crysau gwlanen yn y dref; sefydlwyd Gwasg Gomer yn 1892 gan John David Lewis (1859–1914), a ddechreuodd drwy werthu llyfrau o gornel siop groser ei dad; mae Calan Hen yn dyddio o newid y calendr yn 1752, ac yn 1833 rhoddodd y Parchedig Enoch James gynulliad o’r Ysgolion Sul i ateb holwyddoreg ac adrodd yr ysgrythur yn lle’r dathlu tebyg i bêl-droed, arfer sy’n parhau; mae’r bardd Menna Elfyn (ganed 1952) a’r nofelydd Fflur Dafydd o Landysul.
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf