Beuno Sant
Sefydlydd Clynnog Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)Sant Clynnog Fawr yn Llŷn, y daeth ei eglwys yn arhosfan fawr ar ffordd y pererinion i Enlli. Yn ôl traddodiad Cymru adferodd ei nith Gwenfrewi yn fyw.
Beuno Sant
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir y Fflint
Sir y Fflint
Mae Ffynnon Gwenfrewi wedi denu pererinion am dros 1,300 o flynyddoedd, a’i galw’n Lourdes Cymru.
Llun: Ffynnon Gwenffrewi, Treffynnon · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Treffynnon: tref y ffynnon
Treffynnon
Holywell
Mae Treffynnon wedi denu pererinion at ffynnon Santes Gwenfrewi ers rhyw dri chan mlynedd ar ddeg. Mae’r ffynnon yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, ac mae’r dref yn ei galw’i hun yn Lourdes Cymru.FfynonellauHolywell, Flintshire ↗Wikipedia (Saesneg)Treffynnon, ‘tref y ffynnon’; man pererindod Cristnogol ers tua 660; mae Ffynnon Gwenfrewi yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, ac mae’r dref yn ei galw’i hun yn ‘Lourdes Cymru’; o’r 18fed ganrif tyfodd y dref o amgylch mwyngloddio plwm a melinau cotwm; cwblhawyd Neuadd y Dref yn 1896; poblogaeth 8,886 yn 2011.Saint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.
| Enw | Treffynnon, ‘tref y ffynnon’FfynhonnellHolywell, Flintshire ↗Wikipedia (Saesneg)Treffynnon, ‘tref y ffynnon’; man pererindod Cristnogol ers tua 660; mae Ffynnon Gwenfrewi yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, ac mae’r dref yn ei galw’i hun yn ‘Lourdes Cymru’; o’r 18fed ganrif tyfodd y dref o amgylch mwyngloddio plwm a melinau cotwm; cwblhawyd Neuadd y Dref yn 1896; poblogaeth 8,886 yn 2011. |
|---|---|
| Pererinion ers | Tua 660FfynhonnellHolywell, Flintshire ↗Wikipedia (Saesneg)Treffynnon, ‘tref y ffynnon’; man pererindod Cristnogol ers tua 660; mae Ffynnon Gwenfrewi yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, ac mae’r dref yn ei galw’i hun yn ‘Lourdes Cymru’; o’r 18fed ganrif tyfodd y dref o amgylch mwyngloddio plwm a melinau cotwm; cwblhawyd Neuadd y Dref yn 1896; poblogaeth 8,886 yn 2011. |
| Cysegrfa Genedlaethol | 2023FfynhonnellSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters. |
Dewisodd Gwenfrewi, merch Tyfid ap Eiludd o Degeingl, fywyd lleian yn y 600au. Lle syrthiodd, meddir, cododd ffynnon, ac adferodd Sant Beuno hi’n fyw, ac addawodd y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith am fendith yno yn ei henw hi ei derbyn.FfynhonnellSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.
Sefydlwyd Abaty Dinas Basing ar y lan islaw’r dref yn 1132, a daeth yn Sistersaidd yn 1147. Yn 1157 gwersyllodd Owain Gwynedd ei fyddin yno cyn brwydr Ewloe, a rhoddodd Dafydd, mab Llywelyn Fawr, Ffynnon Gwenfrewi i’r abaty.FfynhonnellBasingwerk Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Dinas Basing, abaty adfeiliedig rhestredig Gradd I ger Treffynnon, Sir y Fflint, a sefydlwyd yn 1132 gyda mynaich o Savigny, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; yn 1157 gwersyllodd Owain Gwynedd ei fyddin yn Ninas Basing, ar safle’r Hen Blas, cyn wynebu Harri II ym Mrwydr Ewlo, lle rhannodd ei fyddin a gyrru’r Saeson ar ffo; erbyn y 13eg ganrif roedd yr abaty dan nawdd Llywelyn Fawr, a rhoddodd ei fab Dafydd ap Llywelyn Ffynnon Gwenffrewi i’r abaty; defnyddiai’r mynaich nant Treffynnon i yrru melin ŷd a thrin gwlân eu defaid; ddwy ganrif cyn y diddymu dywedodd y gweledydd Cymreig Robin Ddu yr âi to’r ffreutur i eglwys dan Foel Famau, a phan werthwyd yr abaty aeth rhannau o’r to i eglwys y Santes Fair, Cilcain; aeth ei ffenestr Jesse i eglwys Sant Dyfnog, Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch; caewyd yn 1536; yng ngofal y wladwriaeth ers 1923, yn rhan o Barc Treftadaeth Dyffryn Maes Glas, dan ofal Cadw; mae’r rhan fwyaf o’r adeiladau, gan gynnwys yr eglwys groesffurf 50 m, o’r 13eg ganrif; man cychwyn Llwybr Pererinion Gogledd Cymru.
O’r 1700au tyfodd y dref o amgylch mwyngloddio plwm a melinau cotwm. Ymhell cyn hynny defnyddiai mynaich Dinas Basing y nant o’r ffynnon i droi eu melin ŷd ac i drin gwlân eu defaid.FfynonellauHolywell, Flintshire ↗Wikipedia (Saesneg)Treffynnon, ‘tref y ffynnon’; man pererindod Cristnogol ers tua 660; mae Ffynnon Gwenfrewi yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, ac mae’r dref yn ei galw’i hun yn ‘Lourdes Cymru’; o’r 18fed ganrif tyfodd y dref o amgylch mwyngloddio plwm a melinau cotwm; cwblhawyd Neuadd y Dref yn 1896; poblogaeth 8,886 yn 2011.Basingwerk Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Dinas Basing, abaty adfeiliedig rhestredig Gradd I ger Treffynnon, Sir y Fflint, a sefydlwyd yn 1132 gyda mynaich o Savigny, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; yn 1157 gwersyllodd Owain Gwynedd ei fyddin yn Ninas Basing, ar safle’r Hen Blas, cyn wynebu Harri II ym Mrwydr Ewlo, lle rhannodd ei fyddin a gyrru’r Saeson ar ffo; erbyn y 13eg ganrif roedd yr abaty dan nawdd Llywelyn Fawr, a rhoddodd ei fab Dafydd ap Llywelyn Ffynnon Gwenffrewi i’r abaty; defnyddiai’r mynaich nant Treffynnon i yrru melin ŷd a thrin gwlân eu defaid; ddwy ganrif cyn y diddymu dywedodd y gweledydd Cymreig Robin Ddu yr âi to’r ffreutur i eglwys dan Foel Famau, a phan werthwyd yr abaty aeth rhannau o’r to i eglwys y Santes Fair, Cilcain; aeth ei ffenestr Jesse i eglwys Sant Dyfnog, Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch; caewyd yn 1536; yng ngofal y wladwriaeth ers 1923, yn rhan o Barc Treftadaeth Dyffryn Maes Glas, dan ofal Cadw; mae’r rhan fwyaf o’r adeiladau, gan gynnwys yr eglwys groesffurf 50 m, o’r 13eg ganrif; man cychwyn Llwybr Pererinion Gogledd Cymru.
Yn Nhachwedd 2023 gwnaed Ffynnon Gwenfrewi yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr. Saif carreg Beuno yn y pwll allanol, ac mae adfeilion Dinas Basing wrth droed y dyffryn.FfynonellauSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.Basingwerk Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Dinas Basing, abaty adfeiliedig rhestredig Gradd I ger Treffynnon, Sir y Fflint, a sefydlwyd yn 1132 gyda mynaich o Savigny, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; yn 1157 gwersyllodd Owain Gwynedd ei fyddin yn Ninas Basing, ar safle’r Hen Blas, cyn wynebu Harri II ym Mrwydr Ewlo, lle rhannodd ei fyddin a gyrru’r Saeson ar ffo; erbyn y 13eg ganrif roedd yr abaty dan nawdd Llywelyn Fawr, a rhoddodd ei fab Dafydd ap Llywelyn Ffynnon Gwenffrewi i’r abaty; defnyddiai’r mynaich nant Treffynnon i yrru melin ŷd a thrin gwlân eu defaid; ddwy ganrif cyn y diddymu dywedodd y gweledydd Cymreig Robin Ddu yr âi to’r ffreutur i eglwys dan Foel Famau, a phan werthwyd yr abaty aeth rhannau o’r to i eglwys y Santes Fair, Cilcain; aeth ei ffenestr Jesse i eglwys Sant Dyfnog, Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch; caewyd yn 1536; yng ngofal y wladwriaeth ers 1923, yn rhan o Barc Treftadaeth Dyffryn Maes Glas, dan ofal Cadw; mae’r rhan fwyaf o’r adeiladau, gan gynnwys yr eglwys groesffurf 50 m, o’r 13eg ganrif; man cychwyn Llwybr Pererinion Gogledd Cymru.
Ffynnon GwenffrewiGwenffrewi a’r ffynnon sanctaidd
Ar fap y trefi →Sant Clynnog Fawr yn Llŷn, y daeth ei eglwys yn arhosfan fawr ar ffordd y pererinion i Enlli. Yn ôl traddodiad Cymru adferodd ei nith Gwenfrewi yn fyw.
Beuno SantYn ôl traddodiad, tarddodd ffynnon lle syrthiodd Gwenfrewi, a chododd Beuno hi’n fyw. Mae Treffynnon wedi denu pererinion byth oddi ar hynny.
Ffynnon GwenfrewiFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf