Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir y Fflint

Sir y Fflint

Yr Wyddgrug · Mold

Cafwyd y fantell aur enwog, a wnaed tua 3,900 o flynyddoedd yn ôl, yma yn 1833. Bu’r nofelydd Daniel Owen yn byw ac yn ysgrifennu yma.

Llun: Y Stryd Fawr, yr Wyddgrug, gydag eglwys y Santes Fair · David Dixon, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sir y FflintYn Gymraeg: Yr Wyddgrug53.167° N, 3.141° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Yr Wyddgrug: y crug amlwg; daw Mold o’r Ffrangeg mont hault, bryn uchel

Yr Wyddgrug

  • Yr y fannodffurf ar y
  • Wyddgrug ‘y crug claddu’ (gŵydd + crug)

Mold

  • Mold Ffrangeg Normanaidd, ‘bryn uchel’; Yr Wyddgrug yn Gymraeg

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Yr Wyddgrug yw tref sirol Sir y Fflint. Gerllaw y cafwyd clogyn aur yr Oes Efydd, cipiodd Owain Gwynedd ei chastell, ac yma yr ysgrifennodd Daniel Owen nofelau Cymraeg mwyaf ei ganrif.

EnwYr Wyddgrug, ‘twmpath y bedd’
Owain Gwynedd yn cipio’r castell1146
Eisteddfod Genedlaethol1923, 1991 a 2007

Y clogyn aur

Ar 11 Hydref 1833 cafodd dynion a oedd yn codi cerrig yn nhwmpath Bryn yr Ellyllon glogyn o aur solet, a wnaed rhwng 1900 ac 1600 CC a’i guro o un talp o aur. Gorweddai dros gorff mewn bedd carreg garw, gyda dau neu dri chant o fwclis ambr, a’i wneud i rywun o gorff main iawn.

Owain Gwynedd a Garmon

Cipiodd Owain Gwynedd gastell Normanaidd yr Wyddgrug yn 1146. Yn ôl traddodiad yn yr Wyddgrug hefyd yr arweiniodd Garmon y Brythoniaid tua 429 a gweiddi ‘Haleliwia’ deirgwaith, ac mae ysgol Gymraeg y dref, Ysgol Maes Garmon, yn dwyn ei enw.

Daniel Owen

Ganed Daniel Owen ym Maes-y-dref yn yr Wyddgrug yn 1836, mab i löwr, a’i brentisio i deiliwr yn ddeuddeg oed. Gwnaeth Rhys Lewis ac Enoc Huws, a osodwyd mewn Wyddgrug o’i greu ei hun, ef yn brif nofelydd Cymraeg y 1800au.

Ymweld

Treuliodd Richard Wilson, arlunydd mawr y tirlun, ei blentyndod yn yr Wyddgrug ac mae wedi’i gladdu yn Eglwys y Santes Fair. Yn Eisteddfod yr Wyddgrug yn 1873 y dechreuodd yr ymgyrch hir a arweiniodd at Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

Bryn yr Ellyllon, yr WyddgrugDaniel Owen

Ar fap y trefi →

Pobl Yr Wyddgrug

c. 1100–1170

Owain Gwynedd

Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.

Owain Gwynedd
1714–1782

Richard Wilson

Tad peintio tirluniau Prydain (wedi’i gofnodi)

Peintiwr o Benegoes ger Machynlleth, peintiwr tirluniau mawr cyntaf Prydain ac un o sylfaenwyr yr Academi Frenhinol.

Richard Wilson
1836–1895

Daniel Owen

Nofelydd mawr y Gymraeg (wedi’i gofnodi)

Teiliwr o’r Wyddgrug y gwnaeth ei nofelau Rhys Lewis ac Enoc Huws ef yn nofelydd Cymraeg mwyaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Daniel Owen

Ar y llinell amser

  1. Clogyn aur yr Wyddgrug (archaeoleg)

    Claddwyd arweinydd o Oes yr Efydd mewn clogyn a gurwyd o un talp o aur. Cafodd gweithwyr hyd iddo yn 1833 ym Mryn yr Ellyllon.

    Clogyn aur yr Wyddgrug
  2. Buddugoliaeth Haleliwia (cronicl cynnar:Buchedd Garmon, tua 480)

    Mae Garmon o Auxerre yn arwain y Brythoniaid, gan weiddi ‘Haleliwia!’, i fuddugoliaeth heb dywallt gwaed. Mae traddodiad yn ei gosod ym Maes Garmon ger yr Wyddgrug.

    Buddugoliaeth Haleliwia
  3. Dedfrydu John Jenkins

    Yn yr Wyddgrug mae John Jenkins, y rhingyll yn y fyddin a arweiniodd MAC, yn pledio’n euog ac yn cael ei ddedfrydu i ddeng mlynedd o garchar. Nid yw byth yn enwi aelodau eraill y mudiad.

    Dedfrydu John Jenkins

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf