Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir y Fflint
Sir y Fflint
Cafwyd y fantell aur enwog, a wnaed tua 3,900 o flynyddoedd yn ôl, yma yn 1833. Bu’r nofelydd Daniel Owen yn byw ac yn ysgrifennu yma.
Llun: Y Stryd Fawr, yr Wyddgrug, gydag eglwys y Santes Fair · David Dixon, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Yr Wyddgrug: y crug amlwg; daw Mold o’r Ffrangeg mont hault, bryn uchel
Yr Wyddgrug
Mold
Yr Wyddgrug yw tref sirol Sir y Fflint. Gerllaw y cafwyd clogyn aur yr Oes Efydd, cipiodd Owain Gwynedd ei chastell, ac yma yr ysgrifennodd Daniel Owen nofelau Cymraeg mwyaf ei ganrif.FfynonellauMold, Flintshire ↗Wikipedia (Saesneg)Yr Wyddgrug, a gofnodwyd fel Gythe Gruc yn 1280–81, ‘twmpath y bedd’; cafwyd Clogyn Aur yr Wyddgrug, o 1900–1600 CC, yn 1833 gan weithwyr a oedd yn cloddio twmpath Oes Efydd Bryn yr Ellyllon; cododd Robert de Montalt domen a beili tua 1140, a chipiodd Owain Gwynedd y castell yn 1146; mae eglwys blwyf y Santes Fair o’r 15fed ganrif; bu’r nofelydd Daniel Owen (1836–1895) yn byw yn yr Wyddgrug, a daeth ei nofel gyntaf, Rhys Lewis, allan yn rhannau o 1882 hyd 1884; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1923, 1991 a 2007, ac un answyddogol yn 1873; Ysgol Maes Garmon yw unig ysgol uwchradd Gymraeg Sir y Fflint; poblogaeth 10,058 yn 2011.Daniel Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Daniel Owen (20 Hydref 1836 – 22 Hydref 1895), nofelydd o Gymro, a ystyrir yn gyffredinol yn brif nofelydd Cymraeg y 19g a’r nofelydd sylweddol cyntaf i ysgrifennu yn Gymraeg; cydnabu ei ddyled i’r Ysgol Sul; wedi’i brentisio yn 12 oed gyda’r teiliwr Angel Jones, blaenor gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, galwodd y brentisiaeth yn ‘fath o goleg’; ysgrifennai farddoniaeth fel Glaslwyn; seilir ei fri’n bennaf ar Rhys Lewis a’i dilyniant Enoc Huws, wedi’u lleoli mewn Wyddgrug ddychmygol a byd ei chapel, gan gyfuno comedi, dychan a threiddgarwch i’r meddwl; cymharwyd ei waith â gwaith Dickens; gweithiau: Y Dreflan (1881), Rhys Lewis (1885), Enoc Huws (1891), Gwen Tomos (1894), Straeon y Pentan (1895); ef yw’r nofelydd Cymraeg cynharaf a ddarllenir yn eang o hyd, a dechreuodd draddodiad o ysgrifennu nofelau yn Gymraeg a ddylanwadodd ar Kate Roberts a T. Rowland Hughes; cofia’r Wyddgrug amdano â cherflun, canolfan siopa a chanolfan ddiwylliannol, a gŵyl flynyddol; dyfernir Gwobr Goffa Daniel Owen yn yr Eisteddfod Genedlaethol ers 1978 am y nofel orau heb ei chyhoeddi.
| Enw | Yr Wyddgrug, ‘twmpath y bedd’FfynhonnellMold, Flintshire ↗Wikipedia (Saesneg)Yr Wyddgrug, a gofnodwyd fel Gythe Gruc yn 1280–81, ‘twmpath y bedd’; cafwyd Clogyn Aur yr Wyddgrug, o 1900–1600 CC, yn 1833 gan weithwyr a oedd yn cloddio twmpath Oes Efydd Bryn yr Ellyllon; cododd Robert de Montalt domen a beili tua 1140, a chipiodd Owain Gwynedd y castell yn 1146; mae eglwys blwyf y Santes Fair o’r 15fed ganrif; bu’r nofelydd Daniel Owen (1836–1895) yn byw yn yr Wyddgrug, a daeth ei nofel gyntaf, Rhys Lewis, allan yn rhannau o 1882 hyd 1884; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1923, 1991 a 2007, ac un answyddogol yn 1873; Ysgol Maes Garmon yw unig ysgol uwchradd Gymraeg Sir y Fflint; poblogaeth 10,058 yn 2011. |
|---|---|
| Owain Gwynedd yn cipio’r castell | 1146FfynonellauMold, Flintshire ↗Wikipedia (Saesneg)Yr Wyddgrug, a gofnodwyd fel Gythe Gruc yn 1280–81, ‘twmpath y bedd’; cafwyd Clogyn Aur yr Wyddgrug, o 1900–1600 CC, yn 1833 gan weithwyr a oedd yn cloddio twmpath Oes Efydd Bryn yr Ellyllon; cododd Robert de Montalt domen a beili tua 1140, a chipiodd Owain Gwynedd y castell yn 1146; mae eglwys blwyf y Santes Fair o’r 15fed ganrif; bu’r nofelydd Daniel Owen (1836–1895) yn byw yn yr Wyddgrug, a daeth ei nofel gyntaf, Rhys Lewis, allan yn rhannau o 1882 hyd 1884; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1923, 1991 a 2007, ac un answyddogol yn 1873; Ysgol Maes Garmon yw unig ysgol uwchradd Gymraeg Sir y Fflint; poblogaeth 10,058 yn 2011.Owain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo. |
| Eisteddfod Genedlaethol | 1923, 1991 a 2007FfynhonnellMold, Flintshire ↗Wikipedia (Saesneg)Yr Wyddgrug, a gofnodwyd fel Gythe Gruc yn 1280–81, ‘twmpath y bedd’; cafwyd Clogyn Aur yr Wyddgrug, o 1900–1600 CC, yn 1833 gan weithwyr a oedd yn cloddio twmpath Oes Efydd Bryn yr Ellyllon; cododd Robert de Montalt domen a beili tua 1140, a chipiodd Owain Gwynedd y castell yn 1146; mae eglwys blwyf y Santes Fair o’r 15fed ganrif; bu’r nofelydd Daniel Owen (1836–1895) yn byw yn yr Wyddgrug, a daeth ei nofel gyntaf, Rhys Lewis, allan yn rhannau o 1882 hyd 1884; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1923, 1991 a 2007, ac un answyddogol yn 1873; Ysgol Maes Garmon yw unig ysgol uwchradd Gymraeg Sir y Fflint; poblogaeth 10,058 yn 2011. |
Ar 11 Hydref 1833 cafodd dynion a oedd yn codi cerrig yn nhwmpath Bryn yr Ellyllon glogyn o aur solet, a wnaed rhwng 1900 ac 1600 CC a’i guro o un talp o aur. Gorweddai dros gorff mewn bedd carreg garw, gyda dau neu dri chant o fwclis ambr, a’i wneud i rywun o gorff main iawn.FfynonellauClogyn Aur yr Wyddgrug ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: clogyn aur 23-carat mewn un darn; cafwyd gan ddynion codi cerrig ym Mryn yr Ellyllon, Pentre, ger yr Wyddgrug ar 11 Hydref 1833; tenant y cae oedd Langford; gwerthwyd i’r Amgueddfa Brydeinig yn 1836; cofnodwyd y darganfyddiad gan ficer yr Wyddgrug; dywedodd Dr Paul Belford (CPAT) ei bod yn fwy na thebyg i’r fantell gael ei llunio yng Nghymru o aur o Iwerddon, a’i bod yn ‘anrhaethol bwysig’; cloddiodd archaeolegwyr Amgueddfa Genedlaethol Cymru y cae eto yn 2013; dangoswyd ar fenthyg yn yr Wyddgrug yn 2002 ac eto yn 2013; ar 17 Ionawr 2017 cyhoeddodd y Swyddfa Bost stamp yn dangos y fantell; mae nifer o archaeolegwyr blaenllaw Cymru wedi galw am ei dychwelyd i Gymru.Mold gold cape ↗Wikipedia, yn seiliedig ar T. G. E. Powell (1953), Joan J. Taylor (1980) a’r Amgueddfa Brydeinig (Saesneg)Tua 1900–1600 CC; fe’i cafwyd yn 1833 gan weithwyr yng ngharnedd Bryn yr Ellyllon, ar weddillion corff mewn bedd o gerrig garw, gyda rhyw 200–300 o leiniau ambr (mae un ar ôl) a llenni o efydd; wedi’i churo o un ingot o aur, â rhesi o rychau a chnapiau; wedi’i gwneud i rywun main iawn; byddai’n dal y breichiau i lawr, felly roedd at seremoni, nid at bob dydd; prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf ohoni yn 1836; fe’i dangoswyd yng Nghaerdydd a Wrecsam yn 2013; galwadau am ei dychwelyd i Gymru yn 2002, 2011, 2018 a 2022.Mold cape ↗Wikipedia (Saesneg)Clogyn Aur yr Wyddgrug, clogyn seremonïol o ddalen aur solet o tua 1900–1600 CC; cafwyd yn 1833 gan weithwyr (mae’r hanesion yn amrywio: llenwi pwll graean neu gloddio cerrig) yn nhomen gladdu Oes yr Efydd Bryn yr Ellyllon ger yr Wyddgrug, Sir y Fflint; gorweddai ar gorff rhywun a gladdwyd mewn cist garreg arw; bu 200–300 o fwclis ambr arno mewn rhesi, un ar ôl; gydag ef roedd brethyn garw, 16 darn o ddalen efydd a fu’n gefn i’r aur mae’n debyg, a dau ‘strap’ aur; mae’n 45.8 cm o led ac fe’i gwnaed i rywun main iawn, efallai yn ei arddegau, a’r darganfyddiadau’n debyg i rai merch; mae’n dangos ôl ei wisgo ac mae’n debyg iddo gael leinin lledr; curwyd ef o un ingot aur a’i orchuddio â chylchoedd repoussé o asennau a bothau, efallai’n dynwared llinynnau o fwclis neu blygion brethyn; un o’r enghreifftiau mwyaf trawiadol o waith dalen aur cynhanesyddol, heb ei debyg o ran ffurf a chynllun; byddai’n dal y breichiau wrth yr ochrau, felly nid i’w wisgo bob dydd ond ar gyfer seremoni, gan ddynodi efallai berson o rym ysbrydol neu fydol; cysyllta ysgolheigion ei wneuthurwyr â mwynglawdd copr y Gogarth, y mwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop bryd hynny; prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf yn 1836; mae darnau i’w gweld yng Nghanolfan Daniel Owen yn yr Wyddgrug; rhif 6 yn Our Top Ten Treasures y BBC (2003) a gwrthrych 19 yn A History of the World in 100 Objects (2010); dangoswyd yng Nghaerdydd hyd 4 Awst 2013 a Wrecsam 7 Awst–14 Medi 2013; galwadau i’w ddychwelyd i Gymru gan Alison Halford AC (2002), Elfyn Llwyd (2011), Hannah Blythyn AC (2018), Mabon ap Gwynfor (2018) ac Andrew Green, cyn-Lyfrgellydd Cenedlaethol (2022).
Cipiodd Owain Gwynedd gastell Normanaidd yr Wyddgrug yn 1146. Yn ôl traddodiad yn yr Wyddgrug hefyd yr arweiniodd Garmon y Brythoniaid tua 429 a gweiddi ‘Haleliwia’ deirgwaith, ac mae ysgol Gymraeg y dref, Ysgol Maes Garmon, yn dwyn ei enw.FfynonellauOwain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.Germanus of Auxerre ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Auxerre (tua 378 i 442–448); aeth gyda Lupus o Troyes i Brydain tua 429 i wrthwynebu dysgeidiaeth Pelagius; y Vita Germani gan Constantius o Lyon, tua 480; arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn y Pictiaid a’r Saeson gan weiddi “Haleliwia” dair gwaith; yr Wyddgrug yw’r lleoliad traddodiadol; diolchodd wrth fedd Alban; ail ymweliad gyda Severus o Trier; cymysgir ef yn aml â Garmon Sant o Gymru, y mae ei enw ar leoedd ac eglwysi yn y gogledd megis Llanarmon a Chapel Garmon, er bod rhai’n eu dal yn ddau ŵr gwahanol.Mold, Flintshire ↗Wikipedia (Saesneg)Yr Wyddgrug, a gofnodwyd fel Gythe Gruc yn 1280–81, ‘twmpath y bedd’; cafwyd Clogyn Aur yr Wyddgrug, o 1900–1600 CC, yn 1833 gan weithwyr a oedd yn cloddio twmpath Oes Efydd Bryn yr Ellyllon; cododd Robert de Montalt domen a beili tua 1140, a chipiodd Owain Gwynedd y castell yn 1146; mae eglwys blwyf y Santes Fair o’r 15fed ganrif; bu’r nofelydd Daniel Owen (1836–1895) yn byw yn yr Wyddgrug, a daeth ei nofel gyntaf, Rhys Lewis, allan yn rhannau o 1882 hyd 1884; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1923, 1991 a 2007, ac un answyddogol yn 1873; Ysgol Maes Garmon yw unig ysgol uwchradd Gymraeg Sir y Fflint; poblogaeth 10,058 yn 2011.
Ganed Daniel Owen ym Maes-y-dref yn yr Wyddgrug yn 1836, mab i löwr, a’i brentisio i deiliwr yn ddeuddeg oed. Gwnaeth Rhys Lewis ac Enoc Huws, a osodwyd mewn Wyddgrug o’i greu ei hun, ef yn brif nofelydd Cymraeg y 1800au.FfynonellauOwen, Daniel (1836 – 1895), novelist ↗Katherine Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 20 Hydref 1836 yn 53 Maes-y-dref, yr Wyddgrug, Sir y Fflint, yr ieuengaf o chwech o blant; collodd ei dad, glöwr, ei fywyd, gyda dau o’i feibion, pan foddwyd pwll glo’r Argoed; roedd ei fam o deulu Twm o’r Nant; ychydig o addysg a gafodd; yn ddeuddeg oed dechreuodd brentisiaeth pum mlynedd gyda theiliwr a bu’n gweithio wedyn ddeng mlynedd i’w hen feistr; rhoddodd siop y teiliwr gyfle iddo adnabod pobl a dadlau am bob math o bynciau, fel y dengys ei nofelau; cyfieithodd nofel Americanaidd i’r pythefnosolyn Charles o’r Bala, ysgrifennodd frasluniau o drigolion yr Wyddgrug, a chyfrannodd i gylchgronau Cymraeg a Saesneg; fel ei dad roedd yn ganwr da; dechreuodd bregethu yn 1864, aeth i Goleg y Bala yn 1865, lle darllenodd lawer o lenyddiaeth Saesneg, ac yn 1867 daeth adref i ofalu am ei fam a chwaer a oedd yn wael; dychwelodd at ei grefft ac yn ddiweddarach agorodd ei fusnes ei hun, gan bregethu nes i’w iechyd dorri yn 1876; ar gais Roger Edwards ysgrifennodd frasluniau i’r Drysorfa, sef Offrymau Neilltuaeth wedyn, ac yna Y Dreflan; ymddangosodd Rhys Lewis bennod wrth bennod yn Y Drysorfa o 1882 hyd 1885; cyhoeddwyd Enoc Huws a Gwen Tomos yn Y Cymro, Lerpwl; cyn ei amser ef nid ymddangosodd dim o bwys ym myd y nofel Gymraeg; darluniodd fywyd Cymreig o gwmpas y capel, ac yn Gwen Tomos gymdeithas cefn gwlad, gyda chyfoeth o fanylion ffyddlon a sgwrsio bywiog; ef yw ein nofelydd Cymraeg mwyaf o ran ansawdd, a’r mwyaf toreithiog; ymddangosodd Y Siswrn yn 1888, Rhys Lewis yn Saesneg yn 1889 ac Enoc Huws yn 1894–96; bu farw 22 Hydref 1895.Daniel Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Daniel Owen (20 Hydref 1836 – 22 Hydref 1895), nofelydd o Gymro, a ystyrir yn gyffredinol yn brif nofelydd Cymraeg y 19g a’r nofelydd sylweddol cyntaf i ysgrifennu yn Gymraeg; cydnabu ei ddyled i’r Ysgol Sul; wedi’i brentisio yn 12 oed gyda’r teiliwr Angel Jones, blaenor gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, galwodd y brentisiaeth yn ‘fath o goleg’; ysgrifennai farddoniaeth fel Glaslwyn; seilir ei fri’n bennaf ar Rhys Lewis a’i dilyniant Enoc Huws, wedi’u lleoli mewn Wyddgrug ddychmygol a byd ei chapel, gan gyfuno comedi, dychan a threiddgarwch i’r meddwl; cymharwyd ei waith â gwaith Dickens; gweithiau: Y Dreflan (1881), Rhys Lewis (1885), Enoc Huws (1891), Gwen Tomos (1894), Straeon y Pentan (1895); ef yw’r nofelydd Cymraeg cynharaf a ddarllenir yn eang o hyd, a dechreuodd draddodiad o ysgrifennu nofelau yn Gymraeg a ddylanwadodd ar Kate Roberts a T. Rowland Hughes; cofia’r Wyddgrug amdano â cherflun, canolfan siopa a chanolfan ddiwylliannol, a gŵyl flynyddol; dyfernir Gwobr Goffa Daniel Owen yn yr Eisteddfod Genedlaethol ers 1978 am y nofel orau heb ei chyhoeddi.
Treuliodd Richard Wilson, arlunydd mawr y tirlun, ei blentyndod yn yr Wyddgrug ac mae wedi’i gladdu yn Eglwys y Santes Fair. Yn Eisteddfod yr Wyddgrug yn 1873 y dechreuodd yr ymgyrch hir a arweiniodd at Lyfrgell Genedlaethol Cymru.FfynonellauWilson, Richard (1713 – 1782), landscape painter ↗John Edward Horatio Steegman and Iorwerth Cyfeiliog Peate, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruAelod o deulu Wilson Bwlch-y-llyn a’r Ffinnant, Trefeglwys, un o hen deuluoedd Cymreig Arwystli; ar ochr ei dad yn gefnder i Charles Pratt, Arglwydd Camden, yr Arglwydd Ganghellor; trydydd mab John Wilson, rheithor Penegoes, a’i wraig Alice, o deulu Wynne Coed-llai ger yr Wyddgrug; ganed ym Mhenegoes ger Machynlleth a threuliodd ei fachgendod yn yr Wyddgrug; anfonwyd i Lundain gyda chymorth Syr George Wynne yn 1729 a’i hyfforddi’n arlunydd portreadau; yn 1748 peintiodd y darpar Siôr III a Dug Efrog yn blant; peintiodd dirluniau hefyd, dau i Ysbyty’r Plant Amddifaid yn 1746; yn 1750 aeth i Fenis ac yn 1751 i Rufain, lle bu chwe blynedd, yn peintio yn Tivoli, ym Mryniau Alba ac ar yr arfordir ger Napoli; yn yr Eidal rhoes heibio bortreadau am dirluniau ar gyngor Vernet a Zuccarelli; yn 1757 ymsefydlodd yn Llundain ac arddangos gyda’r Society of Artists o 1760, a’i lun cyntaf ac enwocaf oedd y Niobe, a beintiwyd i Ddug Cumberland; yn 1768 roedd yn un o sefydlwyr yr Academi Frenhinol, a’i llyfrgellydd o 1776; yn 1781 ymddeolodd i Golomendy ger yr Wyddgrug, cartref ei berthynas Catherine Jones; bu farw ar 15 Mai 1782 a’i gladdu yn yr Wyddgrug; fe’i rhestrir ymhlith tirlunwyr mawr Ewrop y ddeunawfed ganrif, meistr ar arddull, olynydd Claude a Cuyp fel dehonglwr goleuni ac ysbrydolwr Constable a Turner; daeth ei ysbrydoliaeth yn gyfartal o’r Eidal ac o Gymru; mae ei bortread gan Mengs, a beintiwyd yn Rhufain, yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru.Richard Wilson (painter) ↗Wikipedia (Saesneg)Arlunydd o Gymru (1 Awst 1714 – 15 Mai 1782) a arbenigodd mewn tirluniau ac a weithiodd ym Mhrydain a’r Eidal; gyda George Lambert yn arloeswr y tirlun er ei fwyn ei hun yng nghelf Prydain; disgrifiwyd yng Ngwyddoniadur Cymru’r Academi Gymreig fel yr arlunydd disgleiriaf a gynhyrchodd Cymru erioed a’r cyntaf i werthfawrogi posibiliadau esthetig ei wlad; un o sefydlwyr yr Academi Frenhinol yn Rhagfyr 1768; ganed ym Mhenegoes, Sir Drefaldwyn, mab i glerigwr; aeth i Lundain yn 1729 a dechrau fel arlunydd portreadau dan Thomas Wright; yn yr Eidal o 1750 hyd 1757, daeth yn dirlunydd ar gyngor Francesco Zuccarelli; yr arlunydd Prydeinig mawr cyntaf i ganolbwyntio ar dirluniau, gydag arddull bersonol, ddelfrydol dan ddylanwad Claude Lorrain a’r traddodiad Iseldiraidd; enillodd ei Destruction of the Children of Niobe (tua 1759–60) glod a llawer o gomisiynau; ymhlith ei ddisgyblion roedd Thomas Jones; cydnabu Constable, John Crome a Turner ei ddylanwad; bu farw yng Ngholomendy ar 15 Mai 1782 ac fe’i claddwyd yn eglwys y Santes Fair, yr Wyddgrug.Llyfrgell Genedlaethol Cymru ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: sefydlwyd y Llyfrgell yn 1907 wedi ymgyrch hir a phoblogaidd a gychwynnwyd yn Eisteddfod Genedlaethol yr Wyddgrug 1873; ymhlith ei llawysgrifau Cymreig pwysicaf mae Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Taliesin, Llyfr Gwyn Rhydderch, Llyfr Du’r Waun a Llawysgrif Hendregadredd; mae’r Llyfrgell ar agor chwe diwrnod yr wythnos ac mae mynediad i’r holl arddangosfeydd am ddim.
Bryn yr Ellyllon, yr WyddgrugDaniel Owen
Ar fap y trefi →Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddPeintiwr o Benegoes ger Machynlleth, peintiwr tirluniau mawr cyntaf Prydain ac un o sylfaenwyr yr Academi Frenhinol.
Richard WilsonTeiliwr o’r Wyddgrug y gwnaeth ei nofelau Rhys Lewis ac Enoc Huws ef yn nofelydd Cymraeg mwyaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Daniel OwenCladdwyd arweinydd o Oes yr Efydd mewn clogyn a gurwyd o un talp o aur. Cafodd gweithwyr hyd iddo yn 1833 ym Mryn yr Ellyllon.
Clogyn aur yr WyddgrugMae Garmon o Auxerre yn arwain y Brythoniaid, gan weiddi ‘Haleliwia!’, i fuddugoliaeth heb dywallt gwaed. Mae traddodiad yn ei gosod ym Maes Garmon ger yr Wyddgrug.
Buddugoliaeth HaleliwiaYn yr Wyddgrug mae John Jenkins, y rhingyll yn y fyddin a arweiniodd MAC, yn pledio’n euog ac yn cael ei ddedfrydu i ddeng mlynedd o garchar. Nid yw byth yn enwi aelodau eraill y mudiad.
Dedfrydu John JenkinsFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf