Dafydd ap Gruffudd
Y tywysog olaf (wedi’i gofnodi)Brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a ddechreuodd y rhyfel olaf yn 1282 ac a arweiniodd y Cymry wedi i Lywelyn syrthio, tywysog annibynnol olaf Cymru.
Dafydd ap Gruffudd
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir y Fflint
Sir y Fflint
Ymosododd Dafydd ap Gruffudd ar gastell Penarlâg ar Sul y Blodau 1282 a dechrau rhyfel olaf y tywysogion. Mae llyfrgell Gladstone yma.
Llun: Tafarn y Glynne Arms, Penarlâg · Gammock, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Saif Penarlâg ar dir uchel uwchben y Ddyfrdwy, a’r enw Cymraeg yw’r hynaf, o pennardd, ‘tir uchel’, ac alafog, ‘cyfoethog o wartheg’, yn fwyaf tebyg. Yn ei choed y disgynnodd meibion Owain Gwynedd ar fyddin brenin.FfynonellauHawarden ↗Wikipedia (Saesneg)Penarlâg, yr enw Cymraeg yw’r hynaf, o pennardd, ‘tir uchel’, ac alafog, ‘cyfoethog o wartheg’, yn fwyaf tebyg; yn 1282 cipiodd Dafydd, brawd Llywelyn, y castell; treuliodd W. E. Gladstone ddiwedd ei oes yng Nghastell Penarlâg, cartref teulu ei wraig, y Glynniaid; gadawodd ei lyfrgell i’r dref fel Llyfrgell Sant Deiniol, wedi’i henwi ar ôl nawddsant yr eglwys blwyf drws nesaf, ‘yr unig lyfrgell breswyl ym Mhrydain’, a ailenwyd yn Llyfrgell Gladstone yn 2010.Battle of Ewloe ↗Wikipedia (Saesneg)Gorffennaf 1157, ger Ewlo yn Sir y Fflint; anfonodd Harri II lu ysgafnach drwy goed Penarlâg, a daliwyd ef mewn cudd-ymosodiad gan feibion Owain Gwynedd, Dafydd a Chynan; lladdwyd Eustace fitz John, cwnstabl Caer; gollyngodd Harri o Essex faner y brenin a thybiodd rhai fod y brenin wedi syrthio; gwelai llawer o groniclwyr hyn yn fethiant i Harri; wedyn ildiodd Owain Degeingl ac adfer tiroedd Cadwaladr; glaniodd llynges Harri ym Môn a’i threchu; dadorchuddiwyd plac yn 2008.
| Enw Cymraeg | PenarlâgFfynhonnellHawarden ↗Wikipedia (Saesneg)Penarlâg, yr enw Cymraeg yw’r hynaf, o pennardd, ‘tir uchel’, ac alafog, ‘cyfoethog o wartheg’, yn fwyaf tebyg; yn 1282 cipiodd Dafydd, brawd Llywelyn, y castell; treuliodd W. E. Gladstone ddiwedd ei oes yng Nghastell Penarlâg, cartref teulu ei wraig, y Glynniaid; gadawodd ei lyfrgell i’r dref fel Llyfrgell Sant Deiniol, wedi’i henwi ar ôl nawddsant yr eglwys blwyf drws nesaf, ‘yr unig lyfrgell breswyl ym Mhrydain’, a ailenwyd yn Llyfrgell Gladstone yn 2010. |
|---|---|
| Brwydr Ewlo | Gorffennaf 1157FfynhonnellBattle of Ewloe ↗Wikipedia (Saesneg)Gorffennaf 1157, ger Ewlo yn Sir y Fflint; anfonodd Harri II lu ysgafnach drwy goed Penarlâg, a daliwyd ef mewn cudd-ymosodiad gan feibion Owain Gwynedd, Dafydd a Chynan; lladdwyd Eustace fitz John, cwnstabl Caer; gollyngodd Harri o Essex faner y brenin a thybiodd rhai fod y brenin wedi syrthio; gwelai llawer o groniclwyr hyn yn fethiant i Harri; wedyn ildiodd Owain Degeingl ac adfer tiroedd Cadwaladr; glaniodd llynges Harri ym Môn a’i threchu; dadorchuddiwyd plac yn 2008. |
| Llyfrgell Gladstone | yr enw er 2010FfynhonnellHawarden ↗Wikipedia (Saesneg)Penarlâg, yr enw Cymraeg yw’r hynaf, o pennardd, ‘tir uchel’, ac alafog, ‘cyfoethog o wartheg’, yn fwyaf tebyg; yn 1282 cipiodd Dafydd, brawd Llywelyn, y castell; treuliodd W. E. Gladstone ddiwedd ei oes yng Nghastell Penarlâg, cartref teulu ei wraig, y Glynniaid; gadawodd ei lyfrgell i’r dref fel Llyfrgell Sant Deiniol, wedi’i henwi ar ôl nawddsant yr eglwys blwyf drws nesaf, ‘yr unig lyfrgell breswyl ym Mhrydain’, a ailenwyd yn Llyfrgell Gladstone yn 2010. |
Ym mis Gorffennaf 1157 anfonodd Harri II lu ysgafnach drwy goed Penarlâg, a disgynnodd meibion Owain Gwynedd, Dafydd a Chynan, arno o’u cuddfan. Roedd Eustace fitz John, cwnstabl Caer, ymhlith y meirw, a gollyngwyd baner y brenin, fel y tybiodd rhai fod y brenin ei hun wedi syrthio. Dadorchuddiwyd plac yn y fan yn 2008.FfynhonnellBattle of Ewloe ↗Wikipedia (Saesneg)Gorffennaf 1157, ger Ewlo yn Sir y Fflint; anfonodd Harri II lu ysgafnach drwy goed Penarlâg, a daliwyd ef mewn cudd-ymosodiad gan feibion Owain Gwynedd, Dafydd a Chynan; lladdwyd Eustace fitz John, cwnstabl Caer; gollyngodd Harri o Essex faner y brenin a thybiodd rhai fod y brenin wedi syrthio; gwelai llawer o groniclwyr hyn yn fethiant i Harri; wedyn ildiodd Owain Degeingl ac adfer tiroedd Cadwaladr; glaniodd llynges Harri ym Môn a’i threchu; dadorchuddiwyd plac yn 2008.
Gerllaw, ar drwyn serth mewn cwm coediog lle mae dwy nant yn cwrdd, saif Castell Ewloe, un o’r cestyll olaf a godwyd gan y tywysogion brodorol, y credir bellach mai Llywelyn ab Iorwerth a’i dechreuodd. Mae ei ‘orthwr Cymreig’ siâp D yn debyg i’r tŵr a gododd Llywelyn yng Nghastell y Bere, ac adenillodd Llywelyn ap Gruffudd y castell yn 1256–57.FfynhonnellEwloe Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Ewloe, castell Cymreig brodorol teyrnas Gwynedd ger Ewlo yn Sir y Fflint, un o’r olaf a godwyd gan y tywysogion brodorol; yn Nhegeingl, cantref o’r Berfeddwlad, ger ffordd Caer, ar bentir serth mewn cwm coediog lle mae dwy nant yn cwrdd; codwyd o dywodfaen lleol; yn ei ward uchaf mae tŵr ar ffurf D, y ‘gorthwr Cymreig’, ar graig, fel y tŵr a gododd Llywelyn Fawr yng Nghastell y Bere; codai muriau’r tŵr, 2 m o drwch ar y gwaelod, i tua 11 m, gyda neuadd ar y llawr cyntaf a gyrhaeddid gan risiau, saethdyllau ar yr ochrau crwm a ffenestr Romanésg; saif tŵr crwn ar fryncyn yn y ward isaf; efallai i amddiffynfa gynharach ddilyn buddugoliaeth Owain Gwynedd dros Harri II ym Mrwydr Ewlo yn 1157; credir bellach mai Llywelyn ab Iorwerth a’i dechreuodd; enillodd Llywelyn ap Gruffudd ef yn ôl a’i gryfhau wrth adennill y Berfeddwlad yn 1256–57, a bu’n gefndir i drafodaethau rhwng y Cymry a’r Saeson yn 1259 a 1260; mae Rholiau Pledion Caer yn nodi yn 1311 fod llawer o’r castell yn dal i sefyll; rhestredig Gradd I, o fewn Parc Wepre, yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim ar hyd llwybrau drwy Goed Wepre; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Ewloe yn Saesneg.
Ar Sul y Blodau 1282 ymosododd Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn, ar Benarlâg a chipio’r castell, ac o farwolaeth Llywelyn ef oedd Tywysog Cymru.FfynonellauDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ymosodiad ar Benarlâg ar Sul y Blodau 1282; Tywysog Cymru o farw Llywelyn hyd ei ddal ar 22 Mehefin 1283; ildiodd Castell y Bere ar 25 Ebrill 1283; daliwyd yn Nanhysglain ger Bera Mawr; dienyddiwyd yn Amwythig ar 3 Hydref 1283.Hawarden ↗Wikipedia (Saesneg)Penarlâg, yr enw Cymraeg yw’r hynaf, o pennardd, ‘tir uchel’, ac alafog, ‘cyfoethog o wartheg’, yn fwyaf tebyg; yn 1282 cipiodd Dafydd, brawd Llywelyn, y castell; treuliodd W. E. Gladstone ddiwedd ei oes yng Nghastell Penarlâg, cartref teulu ei wraig, y Glynniaid; gadawodd ei lyfrgell i’r dref fel Llyfrgell Sant Deiniol, wedi’i henwi ar ôl nawddsant yr eglwys blwyf drws nesaf, ‘yr unig lyfrgell breswyl ym Mhrydain’, a ailenwyd yn Llyfrgell Gladstone yn 2010.
Treuliodd W. E. Gladstone ddiwedd ei oes yng Nghastell Penarlâg, cartref teulu ei wraig, y Glynniaid. Gadawodd ei lyfrau i’r dref fel Llyfrgell Sant Deiniol, wedi’i henwi ar ôl sant yr eglwys blwyf drws nesaf, ac er 2010 fe’i gelwir yn Llyfrgell Gladstone, yr unig lyfrgell breswyl ym Mhrydain.FfynonellauHawarden ↗Wikipedia (Saesneg)Penarlâg, yr enw Cymraeg yw’r hynaf, o pennardd, ‘tir uchel’, ac alafog, ‘cyfoethog o wartheg’, yn fwyaf tebyg; yn 1282 cipiodd Dafydd, brawd Llywelyn, y castell; treuliodd W. E. Gladstone ddiwedd ei oes yng Nghastell Penarlâg, cartref teulu ei wraig, y Glynniaid; gadawodd ei lyfrgell i’r dref fel Llyfrgell Sant Deiniol, wedi’i henwi ar ôl nawddsant yr eglwys blwyf drws nesaf, ‘yr unig lyfrgell breswyl ym Mhrydain’, a ailenwyd yn Llyfrgell Gladstone yn 2010.Deiniol ↗Wikipedia (Saesneg)Sant Deiniol (bu farw 572), yn ôl traddodiad esgob cyntaf Bangor; dywedir bod yr eglwys gadeiriol bresennol, a gysegrwyd iddo, yn sefyll lle safai ei fynachlog; anrhydeddir ef yn Llydaw fel Sant Denoual; yn ôl ei Fuchedd Ladin, yn Llsg. Peniarth 226, a gopïwyd yn 1602 gan Syr Thomas Williams o Drefriw, mab yr Abad Dunod Fawr fab Pabo Post Prydain, teulu a gafodd dir gan Gyngen Glodrydd, brenin Powys; dywedir iddo astudio dan Gadog; mae Syr David Trefor yn ei gyfrif yn un o’r saith cefnder gwynfydedig, a fu’n feudwy ‘ar fraich Penfro’; sefydlodd fynachlog Bangor dan nawdd Maelgwn Gwynedd, a’i gwaddolodd â thiroedd a breintiau; dywedir iddo gael ei gysegru gan Ddyfrig; yn synod Llanddewi Brefi tua 545; claddwyd ar Enlli; eglwysi yn Worthenbury, Penarlâg, Llangarron, Llanfor, Llanuwchllyn, Marchwiail ac Itton, a phentref Llanddeiniol ger Bae Ceredigion; sefydlodd Gladstone Lyfrgell Sant Deiniol ym Mhenarlâg yn 1896; gŵyl 11 Medi; efallai mai ei enw ef sydd ar y dôn emyn St Denio.
Mae Castell Ewloe ym Mharc Gwepra, yng ngofal Cadw, a gellir cyrraedd ato am ddim ar lwybrau drwy Goed Gwepra.FfynhonnellEwloe Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Ewloe, castell Cymreig brodorol teyrnas Gwynedd ger Ewlo yn Sir y Fflint, un o’r olaf a godwyd gan y tywysogion brodorol; yn Nhegeingl, cantref o’r Berfeddwlad, ger ffordd Caer, ar bentir serth mewn cwm coediog lle mae dwy nant yn cwrdd; codwyd o dywodfaen lleol; yn ei ward uchaf mae tŵr ar ffurf D, y ‘gorthwr Cymreig’, ar graig, fel y tŵr a gododd Llywelyn Fawr yng Nghastell y Bere; codai muriau’r tŵr, 2 m o drwch ar y gwaelod, i tua 11 m, gyda neuadd ar y llawr cyntaf a gyrhaeddid gan risiau, saethdyllau ar yr ochrau crwm a ffenestr Romanésg; saif tŵr crwn ar fryncyn yn y ward isaf; efallai i amddiffynfa gynharach ddilyn buddugoliaeth Owain Gwynedd dros Harri II ym Mrwydr Ewlo yn 1157; credir bellach mai Llywelyn ab Iorwerth a’i dechreuodd; enillodd Llywelyn ap Gruffudd ef yn ôl a’i gryfhau wrth adennill y Berfeddwlad yn 1256–57, a bu’n gefndir i drafodaethau rhwng y Cymry a’r Saeson yn 1259 a 1260; mae Rholiau Pledion Caer yn nodi yn 1311 fod llawer o’r castell yn dal i sefyll; rhestredig Gradd I, o fewn Parc Wepre, yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim ar hyd llwybrau drwy Goed Wepre; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Ewloe yn Saesneg.
Dafydd ap GruffuddBrwydrau Cymru
Ar fap y trefi →Brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a ddechreuodd y rhyfel olaf yn 1282 ac a arweiniodd y Cymry wedi i Lywelyn syrthio, tywysog annibynnol olaf Cymru.
Dafydd ap GruffuddAr Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn ymosod ar Gastell Penarlâg, ac mae Cymru’n codi unwaith eto dros ei rhyddid.
Dechrau rhyfel 1282Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf