Yn 1833 roedd gweithwyr ger yr Wyddgrug yn Sir y Fflint yn codi cerrig o hen dwmpath o’r enw Bryn yr Ellyllon pan dorasant i mewn i fedd. Ynddo gorweddai gweddillion corff, a thros ei ysgwyddau fantell o aur pur. Fe’i gwnaed bron i bedair mil o flynyddoedd ynghynt, ac mae’n un o’r darnau gorau o waith aur cynhanesyddol a gafwyd erioed yn unman yn Ewrop.FfynonellauMold gold cape ↗Wikipedia, yn seiliedig ar T. G. E. Powell (1953), Joan J. Taylor (1980) a’r Amgueddfa Brydeinig (Saesneg)Tua 1900–1600 CC; fe’i cafwyd yn 1833 gan weithwyr yng ngharnedd Bryn yr Ellyllon, ar weddillion corff mewn bedd o gerrig garw, gyda rhyw 200–300 o leiniau ambr (mae un ar ôl) a llenni o efydd; wedi’i churo o un ingot o aur, â rhesi o rychau a chnapiau; wedi’i gwneud i rywun main iawn; byddai’n dal y breichiau i lawr, felly roedd at seremoni, nid at bob dydd; prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf ohoni yn 1836; fe’i dangoswyd yng Nghaerdydd a Wrecsam yn 2013; galwadau am ei dychwelyd i Gymru yn 2002, 2011, 2018 a 2022.Mold gold cape: a 3,900-year-old accessory that’s one of the finest examples of prehistoric goldwork ever found ↗Live Science (Saesneg)Tua 23.5 cm o uchder a 46.5 cm o led, a thua 560 gram; wedi’i morthwylio, yn ôl pob tebyg, o lwmp o aur tua maint pêl tennis bwrdd; mae ei maint bach yn awgrymu mai merch neu berson ifanc a’i gwisgai.
| Ei chanfod | 1833, yng ngharnedd Bryn yr Ellyllon, yr Wyddgrug |
|---|---|
| Ei gwneud | Tua 1900–1600 CC |
| Ei maint | Tua 23.5 cm o uchder a 46.5 cm o led |
| Ei phwysau | Tua 560 gram |
| O beth | Un ingot o aur |
| Ble mae heddiw | Yr Amgueddfa Brydeinig, Llundain |
Y bedd ym Mryn yr Ellyllon#
Blwch o gerrig garw, cist, y tu mewn i’r twmpath oedd y bedd. Roedd yr esgyrn yn malurio a’r fantell wedi’i gwasgu’n fflat. O’i chwmpas cafodd y gweithwyr gymaint â dau neu dri chant o leiniau ambr, a fu unwaith yn hongian ar yr aur, brethyn bras, a stribedi o efydd tenau a fu wedi’u rhybedu y tu ôl iddi yn gefn. Gerllaw safai wrn ag esgyrn llosg a lludw.FfynonellauMold gold cape ↗Wikipedia, yn seiliedig ar T. G. E. Powell (1953), Joan J. Taylor (1980) a’r Amgueddfa Brydeinig (Saesneg)Tua 1900–1600 CC; fe’i cafwyd yn 1833 gan weithwyr yng ngharnedd Bryn yr Ellyllon, ar weddillion corff mewn bedd o gerrig garw, gyda rhyw 200–300 o leiniau ambr (mae un ar ôl) a llenni o efydd; wedi’i churo o un ingot o aur, â rhesi o rychau a chnapiau; wedi’i gwneud i rywun main iawn; byddai’n dal y breichiau i lawr, felly roedd at seremoni, nid at bob dydd; prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf ohoni yn 1836; fe’i dangoswyd yng Nghaerdydd a Wrecsam yn 2013; galwadau am ei dychwelyd i Gymru yn 2002, 2011, 2018 a 2022.Mold gold cape: a 3,900-year-old accessory that’s one of the finest examples of prehistoric goldwork ever found ↗Live Science (Saesneg)Tua 23.5 cm o uchder a 46.5 cm o led, a thua 560 gram; wedi’i morthwylio, yn ôl pob tebyg, o lwmp o aur tua maint pêl tennis bwrdd; mae ei maint bach yn awgrymu mai merch neu berson ifanc a’i gwisgai.
Roedd aur mewn bedd yn 1833 yn denu fel magned. Rhannodd y darganfyddwyr y darnau, a gwasgarwyd llawer o’r fantell. Dim ond un glain ambr sydd ar ôl o’r holl gannoedd.FfynhonnellMold gold cape ↗Wikipedia, yn seiliedig ar T. G. E. Powell (1953), Joan J. Taylor (1980) a’r Amgueddfa Brydeinig (Saesneg)Tua 1900–1600 CC; fe’i cafwyd yn 1833 gan weithwyr yng ngharnedd Bryn yr Ellyllon, ar weddillion corff mewn bedd o gerrig garw, gyda rhyw 200–300 o leiniau ambr (mae un ar ôl) a llenni o efydd; wedi’i churo o un ingot o aur, â rhesi o rychau a chnapiau; wedi’i gwneud i rywun main iawn; byddai’n dal y breichiau i lawr, felly roedd at seremoni, nid at bob dydd; prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf ohoni yn 1836; fe’i dangoswyd yng Nghaerdydd a Wrecsam yn 2013; galwadau am ei dychwelyd i Gymru yn 2002, 2011, 2018 a 2022.
Un darn o aur#
Dechreuodd y gof aur ag un lwmp o aur, tua maint pêl tennis bwrdd, a’i guro, heb doriad nac uniad, yn llen ddigon mawr i orchuddio ysgwyddau person. Yna, gan weithio o’r tu mewn, gwthiodd y patrwm allan: rhes ar ôl rhes o rychau a chnapiau, â dotiau mân rhyngddynt, fel llinynnau o leiniau neu blygion brethyn.FfynonellauMold gold cape: a 3,900-year-old accessory that’s one of the finest examples of prehistoric goldwork ever found ↗Live Science (Saesneg)Tua 23.5 cm o uchder a 46.5 cm o led, a thua 560 gram; wedi’i morthwylio, yn ôl pob tebyg, o lwmp o aur tua maint pêl tennis bwrdd; mae ei maint bach yn awgrymu mai merch neu berson ifanc a’i gwisgai.Mold gold cape ↗Wikipedia, yn seiliedig ar T. G. E. Powell (1953), Joan J. Taylor (1980) a’r Amgueddfa Brydeinig (Saesneg)Tua 1900–1600 CC; fe’i cafwyd yn 1833 gan weithwyr yng ngharnedd Bryn yr Ellyllon, ar weddillion corff mewn bedd o gerrig garw, gyda rhyw 200–300 o leiniau ambr (mae un ar ôl) a llenni o efydd; wedi’i churo o un ingot o aur, â rhesi o rychau a chnapiau; wedi’i gwneud i rywun main iawn; byddai’n dal y breichiau i lawr, felly roedd at seremoni, nid at bob dydd; prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf ohoni yn 1836; fe’i dangoswyd yng Nghaerdydd a Wrecsam yn 2013; galwadau am ei dychwelyd i Gymru yn 2002, 2011, 2018 a 2022.

Roedd angen meistr. Fe’i cyfrifir ymhlith y darnau mwyaf ysblennydd o lenni aur a wnaed erioed yn Ewrop gynhanesyddol, ac mae’n dangos syniadau a rennir â gwaith aur yn Ffrainc a’r Alban. Efallai’n wir mai o gopr y daeth y cyfoeth y tu ôl iddi: nid oedd y mwynglawdd mawr ar y Gogarth ymhell.FfynhonnellMold gold cape ↗Wikipedia, yn seiliedig ar T. G. E. Powell (1953), Joan J. Taylor (1980) a’r Amgueddfa Brydeinig (Saesneg)Tua 1900–1600 CC; fe’i cafwyd yn 1833 gan weithwyr yng ngharnedd Bryn yr Ellyllon, ar weddillion corff mewn bedd o gerrig garw, gyda rhyw 200–300 o leiniau ambr (mae un ar ôl) a llenni o efydd; wedi’i churo o un ingot o aur, â rhesi o rychau a chnapiau; wedi’i gwneud i rywun main iawn; byddai’n dal y breichiau i lawr, felly roedd at seremoni, nid at bob dydd; prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf ohoni yn 1836; fe’i dangoswyd yng Nghaerdydd a Wrecsam yn 2013; galwadau am ei dychwelyd i Gymru yn 2002, 2011, 2018 a 2022.
Pwy a’i gwisgai?#
Mae’r fantell yn ffitio rhywun main iawn, a byddai wedi dal breichiau’r gwisgwr yn dynn wrth y corff, felly nid at bob dydd yr oedd. Fe’i gwnaed at seremoni, i rywun o statws uchel, merch neu berson ifanc efallai. Ni chawn wybod i sicrwydd byth, gan na chadwyd yr esgyrn.FfynonellauMold gold cape ↗Wikipedia, yn seiliedig ar T. G. E. Powell (1953), Joan J. Taylor (1980) a’r Amgueddfa Brydeinig (Saesneg)Tua 1900–1600 CC; fe’i cafwyd yn 1833 gan weithwyr yng ngharnedd Bryn yr Ellyllon, ar weddillion corff mewn bedd o gerrig garw, gyda rhyw 200–300 o leiniau ambr (mae un ar ôl) a llenni o efydd; wedi’i churo o un ingot o aur, â rhesi o rychau a chnapiau; wedi’i gwneud i rywun main iawn; byddai’n dal y breichiau i lawr, felly roedd at seremoni, nid at bob dydd; prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf ohoni yn 1836; fe’i dangoswyd yng Nghaerdydd a Wrecsam yn 2013; galwadau am ei dychwelyd i Gymru yn 2002, 2011, 2018 a 2022.Mold gold cape: a 3,900-year-old accessory that’s one of the finest examples of prehistoric goldwork ever found ↗Live Science (Saesneg)Tua 23.5 cm o uchder a 46.5 cm o led, a thua 560 gram; wedi’i morthwylio, yn ôl pob tebyg, o lwmp o aur tua maint pêl tennis bwrdd; mae ei maint bach yn awgrymu mai merch neu berson ifanc a’i gwisgai.
Llundain, a’r alwad i ddod â hi adref#
Prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf o’r fantell yn 1836. Am amser hir credid mai dwyfronneg i geffyl ydoedd; dim ond adfer gofalus a ddangosodd beth ydyw mewn gwirionedd. Mae darnau bach yn dal i ddod i’r golwg ac fe’u hailosodwyd arni.FfynhonnellMold gold cape ↗Wikipedia, yn seiliedig ar T. G. E. Powell (1953), Joan J. Taylor (1980) a’r Amgueddfa Brydeinig (Saesneg)Tua 1900–1600 CC; fe’i cafwyd yn 1833 gan weithwyr yng ngharnedd Bryn yr Ellyllon, ar weddillion corff mewn bedd o gerrig garw, gyda rhyw 200–300 o leiniau ambr (mae un ar ôl) a llenni o efydd; wedi’i churo o un ingot o aur, â rhesi o rychau a chnapiau; wedi’i gwneud i rywun main iawn; byddai’n dal y breichiau i lawr, felly roedd at seremoni, nid at bob dydd; prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf ohoni yn 1836; fe’i dangoswyd yng Nghaerdydd a Wrecsam yn 2013; galwadau am ei dychwelyd i Gymru yn 2002, 2011, 2018 a 2022.
Daeth y fantell adref am haf yn 2013, i Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd ac yna i Wrecsam, ac mae pobl yng Nghymru wedi gofyn dro ar ôl tro, yn 2002, 2011, 2018 a 2022, iddi ddychwelyd i’r wlad lle y’i gwnaed ac y’i gwisgwyd.FfynhonnellMold gold cape ↗Wikipedia, yn seiliedig ar T. G. E. Powell (1953), Joan J. Taylor (1980) a’r Amgueddfa Brydeinig (Saesneg)Tua 1900–1600 CC; fe’i cafwyd yn 1833 gan weithwyr yng ngharnedd Bryn yr Ellyllon, ar weddillion corff mewn bedd o gerrig garw, gyda rhyw 200–300 o leiniau ambr (mae un ar ôl) a llenni o efydd; wedi’i churo o un ingot o aur, â rhesi o rychau a chnapiau; wedi’i gwneud i rywun main iawn; byddai’n dal y breichiau i lawr, felly roedd at seremoni, nid at bob dydd; prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf ohoni yn 1836; fe’i dangoswyd yng Nghaerdydd a Wrecsam yn 2013; galwadau am ei dychwelyd i Gymru yn 2002, 2011, 2018 a 2022.
Wedi’i wisgo a’i drysori#
Ni wnaed y clogyn ar gyfer y bedd yn unig. Mae ôl traul arno, ac mae’n ymddangos bod ganddo leinin o ledr. Roedd un ar bymtheg o ddarnau o efydd tenau gydag ef, cefn i’r aur yn ôl pob tebyg, a dau strap aur.FfynhonnellMold cape ↗Wikipedia (Saesneg)Clogyn Aur yr Wyddgrug, clogyn seremonïol o ddalen aur solet o tua 1900–1600 CC; cafwyd yn 1833 gan weithwyr (mae’r hanesion yn amrywio: llenwi pwll graean neu gloddio cerrig) yn nhomen gladdu Oes yr Efydd Bryn yr Ellyllon ger yr Wyddgrug, Sir y Fflint; gorweddai ar gorff rhywun a gladdwyd mewn cist garreg arw; bu 200–300 o fwclis ambr arno mewn rhesi, un ar ôl; gydag ef roedd brethyn garw, 16 darn o ddalen efydd a fu’n gefn i’r aur mae’n debyg, a dau ‘strap’ aur; mae’n 45.8 cm o led ac fe’i gwnaed i rywun main iawn, efallai yn ei arddegau, a’r darganfyddiadau’n debyg i rai merch; mae’n dangos ôl ei wisgo ac mae’n debyg iddo gael leinin lledr; curwyd ef o un ingot aur a’i orchuddio â chylchoedd repoussé o asennau a bothau, efallai’n dynwared llinynnau o fwclis neu blygion brethyn; un o’r enghreifftiau mwyaf trawiadol o waith dalen aur cynhanesyddol, heb ei debyg o ran ffurf a chynllun; byddai’n dal y breichiau wrth yr ochrau, felly nid i’w wisgo bob dydd ond ar gyfer seremoni, gan ddynodi efallai berson o rym ysbrydol neu fydol; cysyllta ysgolheigion ei wneuthurwyr â mwynglawdd copr y Gogarth, y mwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop bryd hynny; prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf yn 1836; mae darnau i’w gweld yng Nghanolfan Daniel Owen yn yr Wyddgrug; rhif 6 yn Our Top Ten Treasures y BBC (2003) a gwrthrych 19 yn A History of the World in 100 Objects (2010); dangoswyd yng Nghaerdydd hyd 4 Awst 2013 a Wrecsam 7 Awst–14 Medi 2013; galwadau i’w ddychwelyd i Gymru gan Alison Halford AC (2002), Elfyn Llwyd (2011), Hannah Blythyn AC (2018), Mabon ap Gwynfor (2018) ac Andrew Green, cyn-Lyfrgellydd Cenedlaethol (2022). Mae ysgolheigion wedi cysylltu ei wneuthurwyr â mwynglawdd copr y Gogarth, y mwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop bryd hynny.FfynhonnellMold cape ↗Wikipedia (Saesneg)Clogyn Aur yr Wyddgrug, clogyn seremonïol o ddalen aur solet o tua 1900–1600 CC; cafwyd yn 1833 gan weithwyr (mae’r hanesion yn amrywio: llenwi pwll graean neu gloddio cerrig) yn nhomen gladdu Oes yr Efydd Bryn yr Ellyllon ger yr Wyddgrug, Sir y Fflint; gorweddai ar gorff rhywun a gladdwyd mewn cist garreg arw; bu 200–300 o fwclis ambr arno mewn rhesi, un ar ôl; gydag ef roedd brethyn garw, 16 darn o ddalen efydd a fu’n gefn i’r aur mae’n debyg, a dau ‘strap’ aur; mae’n 45.8 cm o led ac fe’i gwnaed i rywun main iawn, efallai yn ei arddegau, a’r darganfyddiadau’n debyg i rai merch; mae’n dangos ôl ei wisgo ac mae’n debyg iddo gael leinin lledr; curwyd ef o un ingot aur a’i orchuddio â chylchoedd repoussé o asennau a bothau, efallai’n dynwared llinynnau o fwclis neu blygion brethyn; un o’r enghreifftiau mwyaf trawiadol o waith dalen aur cynhanesyddol, heb ei debyg o ran ffurf a chynllun; byddai’n dal y breichiau wrth yr ochrau, felly nid i’w wisgo bob dydd ond ar gyfer seremoni, gan ddynodi efallai berson o rym ysbrydol neu fydol; cysyllta ysgolheigion ei wneuthurwyr â mwynglawdd copr y Gogarth, y mwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop bryd hynny; prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf yn 1836; mae darnau i’w gweld yng Nghanolfan Daniel Owen yn yr Wyddgrug; rhif 6 yn Our Top Ten Treasures y BBC (2003) a gwrthrych 19 yn A History of the World in 100 Objects (2010); dangoswyd yng Nghaerdydd hyd 4 Awst 2013 a Wrecsam 7 Awst–14 Medi 2013; galwadau i’w ddychwelyd i Gymru gan Alison Halford AC (2002), Elfyn Llwyd (2011), Hannah Blythyn AC (2018), Mabon ap Gwynfor (2018) ac Andrew Green, cyn-Lyfrgellydd Cenedlaethol (2022).
Trysor y byd#
Yn 2003 fe’i gosodwyd yn chweched yn rhaglen y BBC, Our Top Ten Treasures, ac yn 2010 fe’i dewiswyd yn wrthrych 19 yn A History of the World in 100 Objects.FfynhonnellMold cape ↗Wikipedia (Saesneg)Clogyn Aur yr Wyddgrug, clogyn seremonïol o ddalen aur solet o tua 1900–1600 CC; cafwyd yn 1833 gan weithwyr (mae’r hanesion yn amrywio: llenwi pwll graean neu gloddio cerrig) yn nhomen gladdu Oes yr Efydd Bryn yr Ellyllon ger yr Wyddgrug, Sir y Fflint; gorweddai ar gorff rhywun a gladdwyd mewn cist garreg arw; bu 200–300 o fwclis ambr arno mewn rhesi, un ar ôl; gydag ef roedd brethyn garw, 16 darn o ddalen efydd a fu’n gefn i’r aur mae’n debyg, a dau ‘strap’ aur; mae’n 45.8 cm o led ac fe’i gwnaed i rywun main iawn, efallai yn ei arddegau, a’r darganfyddiadau’n debyg i rai merch; mae’n dangos ôl ei wisgo ac mae’n debyg iddo gael leinin lledr; curwyd ef o un ingot aur a’i orchuddio â chylchoedd repoussé o asennau a bothau, efallai’n dynwared llinynnau o fwclis neu blygion brethyn; un o’r enghreifftiau mwyaf trawiadol o waith dalen aur cynhanesyddol, heb ei debyg o ran ffurf a chynllun; byddai’n dal y breichiau wrth yr ochrau, felly nid i’w wisgo bob dydd ond ar gyfer seremoni, gan ddynodi efallai berson o rym ysbrydol neu fydol; cysyllta ysgolheigion ei wneuthurwyr â mwynglawdd copr y Gogarth, y mwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop bryd hynny; prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf yn 1836; mae darnau i’w gweld yng Nghanolfan Daniel Owen yn yr Wyddgrug; rhif 6 yn Our Top Ten Treasures y BBC (2003) a gwrthrych 19 yn A History of the World in 100 Objects (2010); dangoswyd yng Nghaerdydd hyd 4 Awst 2013 a Wrecsam 7 Awst–14 Medi 2013; galwadau i’w ddychwelyd i Gymru gan Alison Halford AC (2002), Elfyn Llwyd (2011), Hannah Blythyn AC (2018), Mabon ap Gwynfor (2018) ac Andrew Green, cyn-Lyfrgellydd Cenedlaethol (2022). Yn ôl yn yr Wyddgrug, gellir gweld darnau o’r clogyn yng Nghanolfan Daniel Owen.FfynhonnellMold cape ↗Wikipedia (Saesneg)Clogyn Aur yr Wyddgrug, clogyn seremonïol o ddalen aur solet o tua 1900–1600 CC; cafwyd yn 1833 gan weithwyr (mae’r hanesion yn amrywio: llenwi pwll graean neu gloddio cerrig) yn nhomen gladdu Oes yr Efydd Bryn yr Ellyllon ger yr Wyddgrug, Sir y Fflint; gorweddai ar gorff rhywun a gladdwyd mewn cist garreg arw; bu 200–300 o fwclis ambr arno mewn rhesi, un ar ôl; gydag ef roedd brethyn garw, 16 darn o ddalen efydd a fu’n gefn i’r aur mae’n debyg, a dau ‘strap’ aur; mae’n 45.8 cm o led ac fe’i gwnaed i rywun main iawn, efallai yn ei arddegau, a’r darganfyddiadau’n debyg i rai merch; mae’n dangos ôl ei wisgo ac mae’n debyg iddo gael leinin lledr; curwyd ef o un ingot aur a’i orchuddio â chylchoedd repoussé o asennau a bothau, efallai’n dynwared llinynnau o fwclis neu blygion brethyn; un o’r enghreifftiau mwyaf trawiadol o waith dalen aur cynhanesyddol, heb ei debyg o ran ffurf a chynllun; byddai’n dal y breichiau wrth yr ochrau, felly nid i’w wisgo bob dydd ond ar gyfer seremoni, gan ddynodi efallai berson o rym ysbrydol neu fydol; cysyllta ysgolheigion ei wneuthurwyr â mwynglawdd copr y Gogarth, y mwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop bryd hynny; prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf yn 1836; mae darnau i’w gweld yng Nghanolfan Daniel Owen yn yr Wyddgrug; rhif 6 yn Our Top Ten Treasures y BBC (2003) a gwrthrych 19 yn A History of the World in 100 Objects (2010); dangoswyd yng Nghaerdydd hyd 4 Awst 2013 a Wrecsam 7 Awst–14 Medi 2013; galwadau i’w ddychwelyd i Gymru gan Alison Halford AC (2002), Elfyn Llwyd (2011), Hannah Blythyn AC (2018), Mabon ap Gwynfor (2018) ac Andrew Green, cyn-Lyfrgellydd Cenedlaethol (2022).
Ffynonellau a darllen pellach





