Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 1,900 CC

Clogyn aur yr Wyddgrug

Claddwyd arweinydd o Oes yr Efydd mewn clogyn a gurwyd o un talp o aur. Cafodd gweithwyr hyd iddo yn 1833 ym Mryn yr Ellyllon.

Llun: Clogyn aur Oes yr Efydd a gafwyd ym Mryn yr Ellyllon, yr Wyddgrug, yn yr Amgueddfa Brydeinig · Daderot, CC0 · Wikimedia Commons

Yn 1833 roedd gweithwyr ger yr Wyddgrug yn Sir y Fflint yn codi cerrig o hen dwmpath o’r enw Bryn yr Ellyllon pan dorasant i mewn i fedd. Ynddo gorweddai gweddillion corff, a thros ei ysgwyddau fantell o aur pur. Fe’i gwnaed bron i bedair mil o flynyddoedd ynghynt, ac mae’n un o’r darnau gorau o waith aur cynhanesyddol a gafwyd erioed yn unman yn Ewrop.

Ei chanfod1833, yng ngharnedd Bryn yr Ellyllon, yr Wyddgrug
Ei gwneudTua 1900–1600 CC
Ei maintTua 23.5 cm o uchder a 46.5 cm o led
Ei phwysauTua 560 gram
O bethUn ingot o aur
Ble mae heddiwYr Amgueddfa Brydeinig, Llundain

Y bedd ym Mryn yr Ellyllon#

Blwch o gerrig garw, cist, y tu mewn i’r twmpath oedd y bedd. Roedd yr esgyrn yn malurio a’r fantell wedi’i gwasgu’n fflat. O’i chwmpas cafodd y gweithwyr gymaint â dau neu dri chant o leiniau ambr, a fu unwaith yn hongian ar yr aur, brethyn bras, a stribedi o efydd tenau a fu wedi’u rhybedu y tu ôl iddi yn gefn. Gerllaw safai wrn ag esgyrn llosg a lludw.

Roedd aur mewn bedd yn 1833 yn denu fel magned. Rhannodd y darganfyddwyr y darnau, a gwasgarwyd llawer o’r fantell. Dim ond un glain ambr sydd ar ôl o’r holl gannoedd.

Un darn o aur#

Dechreuodd y gof aur ag un lwmp o aur, tua maint pêl tennis bwrdd, a’i guro, heb doriad nac uniad, yn llen ddigon mawr i orchuddio ysgwyddau person. Yna, gan weithio o’r tu mewn, gwthiodd y patrwm allan: rhes ar ôl rhes o rychau a chnapiau, â dotiau mân rhyngddynt, fel llinynnau o leiniau neu blygion brethyn.

Y fantell o’r ochr: rhes ar res o rychau a chnapiau, wedi’u curo o du mewn un llen o aur.
Y fantell o’r ochr: rhes ar res o rychau a chnapiau, wedi’u curo o du mewn un llen o aur. · Llun: David Monniaux, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Roedd angen meistr. Fe’i cyfrifir ymhlith y darnau mwyaf ysblennydd o lenni aur a wnaed erioed yn Ewrop gynhanesyddol, ac mae’n dangos syniadau a rennir â gwaith aur yn Ffrainc a’r Alban. Efallai’n wir mai o gopr y daeth y cyfoeth y tu ôl iddi: nid oedd y mwynglawdd mawr ar y Gogarth ymhell.

Pwy a’i gwisgai?#

Mae’r fantell yn ffitio rhywun main iawn, a byddai wedi dal breichiau’r gwisgwr yn dynn wrth y corff, felly nid at bob dydd yr oedd. Fe’i gwnaed at seremoni, i rywun o statws uchel, merch neu berson ifanc efallai. Ni chawn wybod i sicrwydd byth, gan na chadwyd yr esgyrn.

Llundain, a’r alwad i ddod â hi adref#

Prynodd yr Amgueddfa Brydeinig y rhan fwyaf o’r fantell yn 1836. Am amser hir credid mai dwyfronneg i geffyl ydoedd; dim ond adfer gofalus a ddangosodd beth ydyw mewn gwirionedd. Mae darnau bach yn dal i ddod i’r golwg ac fe’u hailosodwyd arni.

Daeth y fantell adref am haf yn 2013, i Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd ac yna i Wrecsam, ac mae pobl yng Nghymru wedi gofyn dro ar ôl tro, yn 2002, 2011, 2018 a 2022, iddi ddychwelyd i’r wlad lle y’i gwnaed ac y’i gwisgwyd.

Wedi’i wisgo a’i drysori#

Ni wnaed y clogyn ar gyfer y bedd yn unig. Mae ôl traul arno, ac mae’n ymddangos bod ganddo leinin o ledr. Roedd un ar bymtheg o ddarnau o efydd tenau gydag ef, cefn i’r aur yn ôl pob tebyg, a dau strap aur. Mae ysgolheigion wedi cysylltu ei wneuthurwyr â mwynglawdd copr y Gogarth, y mwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop bryd hynny.

Trysor y byd#

Yn 2003 fe’i gosodwyd yn chweched yn rhaglen y BBC, Our Top Ten Treasures, ac yn 2010 fe’i dewiswyd yn wrthrych 19 yn A History of the World in 100 Objects. Yn ôl yn yr Wyddgrug, gellir gweld darnau o’r clogyn yng Nghanolfan Daniel Owen.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Copr o’r Gogarth (archaeoleg)

    Mae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.

    Copr o’r Gogarth
  2. Bryn Cader Faner (archaeoleg)

    Ar grib unig uwchben Harlech, gosodir cylch o feini ar ogwydd o amgylch carnedd gladdu, fel coron ddrain.

    Bryn Cader Faner
  3. Copr Mynydd Parys (archaeoleg)

    Mae mwynwyr yr Oes Efydd yn cloddio am gopr ar Fynydd Parys ym Môn, dair mil a hanner o flynyddoedd cyn iddo ddod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.

    Copr Mynydd Parys
  4. Powlen Caergwrle (archaeoleg)

    Gwneir powlen o sial, tun ac aur, ar ffurf cwch â rhwyfau a tharianau, yn yr Oes Efydd, a chafwyd hyd iddi’n ddiweddarach ger Caergwrle yn Sir y Fflint.

    Powlen Caergwrle

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf