Twm Siôn Cati
Y Robin Hood Cymreig (wedi’i gofnodi)Thomas Jones o Dregaron, bardd ac achyddwr, a gofir yn nhraddodiad Cymru fel herwr cyfrwys bryniau Ceredigion.
Twm Siôn Cati

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ceredigion
Ceredigion
Tref y porthmyn a chartref Henry Richard, Apostol Heddwch. Ger abaty Ystrad Fflur.
Llun: Y sgwâr, Tregaron, gyda cherflun Henry Richard · Stephen McKay, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Tregaron: tref ar afon Caron
Tregaron
Bu Tregaron, ‘tref Sant Caron’, yn fan casglu mawr i borthmyn Cymru, yn gartref i fam Twm Siôn Cati ac yn fan geni Henry Richard, Apostol Heddwch.FfynonellauTregaron ↗Wikipedia (Saesneg)Tregaron, ‘tref Sant Caron’; saif eglwys Sant Caron, gyda’i thŵr, ar godiad creigiog; siarter frenhinol fel tref yn 1292; cyn dyddiau’r rheilffyrdd roedd yn un o brif fannau casglu’r porthmyn, a yrrai wartheg, defaid a gwyddau gannoedd o filltiroedd i dde-ddwyrain Lloegr, a daeth llawer o wŷr Tregaron yn gyfoethog drwy hynny; mae Gwesty’r Talbot yn adeilad o’r 13eg ganrif; mae Cors Caron gerllaw yn adnabyddus am wiberod, bwncathod, barcutiaid coch a ffwlbartiaid; ffurfiwyd Côr Meibion Caron yn 1969; eisteddfod bob mis Medi, a’r Eisteddfod Genedlaethol yn 2022; yn 2011 gallai 67% o’r ward siarad Cymraeg; roedd Henry Richard (1812–1888), Apostol Heddwch, ac Evan Shelby (1720–1794), y gŵr o’r ffin yn America, o Dregaron.Twm Siôn Cati ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ffigyrau mawr chwedlau gwerin Cymru, y dywedir hefyd ei fod yn hynafiaethydd, achyddwr a bardd parchus ac iddo godi’n ynad ac yn faer Aberhonddu; am y chwedlau iddo gymryd oddi ar y cyfoethog a’r grymus a helpu’r tlawd a’r anghenus fe’i galwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ‘Robin Hood Cymru’; roedd y Thomas Jones go iawn (1532–1609) yn dirfeddiannwr, hynafiaethydd, achyddwr a bardd y cedwir ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol; cymerodd enw ei dad ac enw ei fam, Cati Jones o Dregaron, fel y caniatâi’r arfer Cymreig, gan ddod yn Twm Siôn Cati; mewn un chwedl, yn llyfr Prichard, mae lladron mewn tafarn yn bwriadu ei ysbeilio, felly gedy i leidr pen ffordd gredu bod ei arian yn ei bac-gyfrwy, gollwng hwnnw mewn pwll, a marchogaeth ymaith ar geffyl y lleidr ei hun tra bo hwnnw’n rhydio ar ei ôl; argraffwyd pamffled Saesneg, Tomshone Catty’s Tricks, yn 1763.Henry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Henry Richard (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), gweinidog gyda’r Annibynwyr ac AS Cymreig o 1868 hyd 1888; pleidiwr heddwch a chyflafareddu rhyngwladol fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–1884), a weithiodd hefyd yn erbyn caethwasiaeth; ganed yn Nhregaron, ail fab y gweinidog Methodist Calfinaidd Ebenezer Richard; yng Nghapel Marlborough, Old Kent Road, talodd ddyledion adeiladu’r capel a sefydlu ysgol; helpodd i drefnu cyfres o gyngresau heddwch ym mhrifddinasoedd Ewrop a bu’n rhannol gyfrifol am ddatganiad o blaid cyflafareddu yng Nghytundeb Paris 1856, gan ddod yn adnabyddus drwy Ewrop a’r Unol Daleithiau; yn 1868 etholwyd ef yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr a daeth yn un o brif Anghydffurfwyr Tŷ’r Cyffredin; yn 1877 bu’n gadeirydd Undeb Cynulleidfaol Cymru a Lloegr; ymhlith ei ysgrifeniadau mae Defensive War (1846), Memoirs of Joseph Sturge (1864), Letters on the Social and Political Condition of the Principality of Wales (1866) a The Recent Progress of International Arbitration (1884), a helpodd i baratoi cofiant ei gyfaill Richard Cobden; anrhydeddodd y Gymdeithas Wrth-Gaethwasiaeth ef ag ysgrif goffa; codwyd ei feddrod yn Abney Park, gyda’i bortread cerfiedig, drwy danysgrifiad cyhoeddus yn 1891; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893; dywed y plinth iddo ddod yn adnabyddus fel “Apostol Heddwch” ac “Aelod dros Gymru”, iddo ddod yn 1883 yn is-lywydd cyntaf y Coleg Prifysgol yng Nghaerdydd, ac mae’n ei ddyfynnu: “Bûm bob amser yn cofio tri pheth: peidio ag anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio ag esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hybu buddiannau fy ngwlad.”
| Siarter tref | 1292FfynhonnellTregaron ↗Wikipedia (Saesneg)Tregaron, ‘tref Sant Caron’; saif eglwys Sant Caron, gyda’i thŵr, ar godiad creigiog; siarter frenhinol fel tref yn 1292; cyn dyddiau’r rheilffyrdd roedd yn un o brif fannau casglu’r porthmyn, a yrrai wartheg, defaid a gwyddau gannoedd o filltiroedd i dde-ddwyrain Lloegr, a daeth llawer o wŷr Tregaron yn gyfoethog drwy hynny; mae Gwesty’r Talbot yn adeilad o’r 13eg ganrif; mae Cors Caron gerllaw yn adnabyddus am wiberod, bwncathod, barcutiaid coch a ffwlbartiaid; ffurfiwyd Côr Meibion Caron yn 1969; eisteddfod bob mis Medi, a’r Eisteddfod Genedlaethol yn 2022; yn 2011 gallai 67% o’r ward siarad Cymraeg; roedd Henry Richard (1812–1888), Apostol Heddwch, ac Evan Shelby (1720–1794), y gŵr o’r ffin yn America, o Dregaron. |
|---|---|
| Cerflun Henry Richard | 18 Awst 1893FfynhonnellHenry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Henry Richard (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), gweinidog gyda’r Annibynwyr ac AS Cymreig o 1868 hyd 1888; pleidiwr heddwch a chyflafareddu rhyngwladol fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–1884), a weithiodd hefyd yn erbyn caethwasiaeth; ganed yn Nhregaron, ail fab y gweinidog Methodist Calfinaidd Ebenezer Richard; yng Nghapel Marlborough, Old Kent Road, talodd ddyledion adeiladu’r capel a sefydlu ysgol; helpodd i drefnu cyfres o gyngresau heddwch ym mhrifddinasoedd Ewrop a bu’n rhannol gyfrifol am ddatganiad o blaid cyflafareddu yng Nghytundeb Paris 1856, gan ddod yn adnabyddus drwy Ewrop a’r Unol Daleithiau; yn 1868 etholwyd ef yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr a daeth yn un o brif Anghydffurfwyr Tŷ’r Cyffredin; yn 1877 bu’n gadeirydd Undeb Cynulleidfaol Cymru a Lloegr; ymhlith ei ysgrifeniadau mae Defensive War (1846), Memoirs of Joseph Sturge (1864), Letters on the Social and Political Condition of the Principality of Wales (1866) a The Recent Progress of International Arbitration (1884), a helpodd i baratoi cofiant ei gyfaill Richard Cobden; anrhydeddodd y Gymdeithas Wrth-Gaethwasiaeth ef ag ysgrif goffa; codwyd ei feddrod yn Abney Park, gyda’i bortread cerfiedig, drwy danysgrifiad cyhoeddus yn 1891; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893; dywed y plinth iddo ddod yn adnabyddus fel “Apostol Heddwch” ac “Aelod dros Gymru”, iddo ddod yn 1883 yn is-lywydd cyntaf y Coleg Prifysgol yng Nghaerdydd, ac mae’n ei ddyfynnu: “Bûm bob amser yn cofio tri pheth: peidio ag anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio ag esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hybu buddiannau fy ngwlad.” |
| Eisteddfod Genedlaethol | 2022FfynhonnellTregaron ↗Wikipedia (Saesneg)Tregaron, ‘tref Sant Caron’; saif eglwys Sant Caron, gyda’i thŵr, ar godiad creigiog; siarter frenhinol fel tref yn 1292; cyn dyddiau’r rheilffyrdd roedd yn un o brif fannau casglu’r porthmyn, a yrrai wartheg, defaid a gwyddau gannoedd o filltiroedd i dde-ddwyrain Lloegr, a daeth llawer o wŷr Tregaron yn gyfoethog drwy hynny; mae Gwesty’r Talbot yn adeilad o’r 13eg ganrif; mae Cors Caron gerllaw yn adnabyddus am wiberod, bwncathod, barcutiaid coch a ffwlbartiaid; ffurfiwyd Côr Meibion Caron yn 1969; eisteddfod bob mis Medi, a’r Eisteddfod Genedlaethol yn 2022; yn 2011 gallai 67% o’r ward siarad Cymraeg; roedd Henry Richard (1812–1888), Apostol Heddwch, ac Evan Shelby (1720–1794), y gŵr o’r ffin yn America, o Dregaron. |
Saif eglwys Sant Caron, gyda’i thŵr, ar godiad creigiog, a chafodd Tregaron ei siarter frenhinol fel tref yn 1292.FfynhonnellTregaron ↗Wikipedia (Saesneg)Tregaron, ‘tref Sant Caron’; saif eglwys Sant Caron, gyda’i thŵr, ar godiad creigiog; siarter frenhinol fel tref yn 1292; cyn dyddiau’r rheilffyrdd roedd yn un o brif fannau casglu’r porthmyn, a yrrai wartheg, defaid a gwyddau gannoedd o filltiroedd i dde-ddwyrain Lloegr, a daeth llawer o wŷr Tregaron yn gyfoethog drwy hynny; mae Gwesty’r Talbot yn adeilad o’r 13eg ganrif; mae Cors Caron gerllaw yn adnabyddus am wiberod, bwncathod, barcutiaid coch a ffwlbartiaid; ffurfiwyd Côr Meibion Caron yn 1969; eisteddfod bob mis Medi, a’r Eisteddfod Genedlaethol yn 2022; yn 2011 gallai 67% o’r ward siarad Cymraeg; roedd Henry Richard (1812–1888), Apostol Heddwch, ac Evan Shelby (1720–1794), y gŵr o’r ffin yn America, o Dregaron.
Cyn dyddiau’r rheilffyrdd casglai’r porthmyn wartheg, defaid a gwyddau yma a’u gyrru gannoedd o filltiroedd i dde-ddwyrain Lloegr, a daeth llawer o wŷr Tregaron yn gyfoethog drwy’r fasnach. Mae Gwesty’r Talbot yn adeilad o’r 1200au.FfynhonnellTregaron ↗Wikipedia (Saesneg)Tregaron, ‘tref Sant Caron’; saif eglwys Sant Caron, gyda’i thŵr, ar godiad creigiog; siarter frenhinol fel tref yn 1292; cyn dyddiau’r rheilffyrdd roedd yn un o brif fannau casglu’r porthmyn, a yrrai wartheg, defaid a gwyddau gannoedd o filltiroedd i dde-ddwyrain Lloegr, a daeth llawer o wŷr Tregaron yn gyfoethog drwy hynny; mae Gwesty’r Talbot yn adeilad o’r 13eg ganrif; mae Cors Caron gerllaw yn adnabyddus am wiberod, bwncathod, barcutiaid coch a ffwlbartiaid; ffurfiwyd Côr Meibion Caron yn 1969; eisteddfod bob mis Medi, a’r Eisteddfod Genedlaethol yn 2022; yn 2011 gallai 67% o’r ward siarad Cymraeg; roedd Henry Richard (1812–1888), Apostol Heddwch, ac Evan Shelby (1720–1794), y gŵr o’r ffin yn America, o Dregaron.
Roedd Thomas Jones (1532–1609), a gymerodd enw ei fam hefyd fel Twm Siôn Cati, mab Cati Jones o Dregaron, yn dirfeddiannwr, hynafiaethydd, achyddwr a bardd, a cheir ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol. Gwnaeth y straeon amdano’n cymryd oddi ar y cyfoethog ac yn helpu’r tlawd ef yn ‘Robin Hood Cymru’.FfynhonnellTwm Siôn Cati ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ffigyrau mawr chwedlau gwerin Cymru, y dywedir hefyd ei fod yn hynafiaethydd, achyddwr a bardd parchus ac iddo godi’n ynad ac yn faer Aberhonddu; am y chwedlau iddo gymryd oddi ar y cyfoethog a’r grymus a helpu’r tlawd a’r anghenus fe’i galwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ‘Robin Hood Cymru’; roedd y Thomas Jones go iawn (1532–1609) yn dirfeddiannwr, hynafiaethydd, achyddwr a bardd y cedwir ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol; cymerodd enw ei dad ac enw ei fam, Cati Jones o Dregaron, fel y caniatâi’r arfer Cymreig, gan ddod yn Twm Siôn Cati; mewn un chwedl, yn llyfr Prichard, mae lladron mewn tafarn yn bwriadu ei ysbeilio, felly gedy i leidr pen ffordd gredu bod ei arian yn ei bac-gyfrwy, gollwng hwnnw mewn pwll, a marchogaeth ymaith ar geffyl y lleidr ei hun tra bo hwnnw’n rhydio ar ei ôl; argraffwyd pamffled Saesneg, Tomshone Catty’s Tricks, yn 1763.
Bu Henry Richard, a aned yma ar 3 Ebrill 1812, yn ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd ac yn AS Merthyr o 1868. Mae ei gerflun gan Albert Toft yn y sgwâr yn ei alw’n ‘Apostol Heddwch’ ac yn ‘Aelod dros Gymru’, ac yn dyfynnu ei addewid i beidio ag anghofio iaith ei wlad.FfynhonnellHenry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Henry Richard (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), gweinidog gyda’r Annibynwyr ac AS Cymreig o 1868 hyd 1888; pleidiwr heddwch a chyflafareddu rhyngwladol fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–1884), a weithiodd hefyd yn erbyn caethwasiaeth; ganed yn Nhregaron, ail fab y gweinidog Methodist Calfinaidd Ebenezer Richard; yng Nghapel Marlborough, Old Kent Road, talodd ddyledion adeiladu’r capel a sefydlu ysgol; helpodd i drefnu cyfres o gyngresau heddwch ym mhrifddinasoedd Ewrop a bu’n rhannol gyfrifol am ddatganiad o blaid cyflafareddu yng Nghytundeb Paris 1856, gan ddod yn adnabyddus drwy Ewrop a’r Unol Daleithiau; yn 1868 etholwyd ef yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr a daeth yn un o brif Anghydffurfwyr Tŷ’r Cyffredin; yn 1877 bu’n gadeirydd Undeb Cynulleidfaol Cymru a Lloegr; ymhlith ei ysgrifeniadau mae Defensive War (1846), Memoirs of Joseph Sturge (1864), Letters on the Social and Political Condition of the Principality of Wales (1866) a The Recent Progress of International Arbitration (1884), a helpodd i baratoi cofiant ei gyfaill Richard Cobden; anrhydeddodd y Gymdeithas Wrth-Gaethwasiaeth ef ag ysgrif goffa; codwyd ei feddrod yn Abney Park, gyda’i bortread cerfiedig, drwy danysgrifiad cyhoeddus yn 1891; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893; dywed y plinth iddo ddod yn adnabyddus fel “Apostol Heddwch” ac “Aelod dros Gymru”, iddo ddod yn 1883 yn is-lywydd cyntaf y Coleg Prifysgol yng Nghaerdydd, ac mae’n ei ddyfynnu: “Bûm bob amser yn cofio tri pheth: peidio ag anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio ag esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hybu buddiannau fy ngwlad.”
Ger y dref saif Abaty Ystrad Fflur, a sefydlwyd yn 1164, lle claddwyd tywysogion Deheubarth a’r bardd Dafydd ap Gwilym. Mae cors fawr Cors Caron yn gartref i wiberod, bwncathod, barcutiaid coch a ffwlbartiaid.FfynonellauStrata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Ystrad Fflur, hen abaty Sistersaidd ychydig y tu allan i Bontrhydfendigaid ger Tregaron, Ceredigion, a sefydlwyd yn 1164; adeiladodd mynaich o Hendy-gwyn gyntaf ger Afon Fflur, yn yr Hen Fynachlog; yn 1184 rhoddodd Rhys ap Gruffudd siarter yn ei gadarnhau dan nawdd Deheubarth, a chladdwyd 11 o dywysogion llinach frenhinol Dinefwr yma yn y 12fed a’r 13eg ganrif, ynghyd â’r bardd Dafydd ap Gwilym; yn 1188 teithiodd yr Abad Seisyll gyda’r Archesgob Baldwin; cysegrwyd yr eglwys yn 1201; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn ab Iorwerth gyngor yma lle cydnabu arweinwyr Cymru ei fab Dafydd yn olynydd; lluniwyd Brut y Tywysogion, y ffynhonnell bwysicaf i hanes cynnar Cymru, yma; roedd gan yr abaty faenorau ledled Cymru; yn 1401 barnwyd bod y mynaich yn cefnogi Owain Glyndŵr; diddymwyd yn 1539; daeth y peiriannydd rheilffyrdd Stephen Williams â Chymdeithas Hynafiaethau Cymru yma yn 1848 a chloddio’r rhan fwyaf o’r hyn a welir heddiw; cofrestrwyd yn heneb yn 1919 ac mae yng ngofal Cadw; y porth gorllewinol mawr yw’r prif adeiladwaith sy’n sefyll, gyda theils llawr canoloesol dan do modern, un yn dangos gŵr bonheddig yn edmygu ei hun mewn drych; saif cofeb i Ddafydd ap Gwilym wrth ywen hynafol, ac mae carreg yn y cabidyldy yn cofio’r tywysogion a gladdwyd yma.Tregaron ↗Wikipedia (Saesneg)Tregaron, ‘tref Sant Caron’; saif eglwys Sant Caron, gyda’i thŵr, ar godiad creigiog; siarter frenhinol fel tref yn 1292; cyn dyddiau’r rheilffyrdd roedd yn un o brif fannau casglu’r porthmyn, a yrrai wartheg, defaid a gwyddau gannoedd o filltiroedd i dde-ddwyrain Lloegr, a daeth llawer o wŷr Tregaron yn gyfoethog drwy hynny; mae Gwesty’r Talbot yn adeilad o’r 13eg ganrif; mae Cors Caron gerllaw yn adnabyddus am wiberod, bwncathod, barcutiaid coch a ffwlbartiaid; ffurfiwyd Côr Meibion Caron yn 1969; eisteddfod bob mis Medi, a’r Eisteddfod Genedlaethol yn 2022; yn 2011 gallai 67% o’r ward siarad Cymraeg; roedd Henry Richard (1812–1888), Apostol Heddwch, ac Evan Shelby (1720–1794), y gŵr o’r ffin yn America, o Dregaron.
Ffurfiwyd Côr Meibion Caron yn 1969, cynhelir eisteddfod bob mis Medi, ac yn 2011 gallai dau o bob tri, 67%, siarad Cymraeg.FfynhonnellTregaron ↗Wikipedia (Saesneg)Tregaron, ‘tref Sant Caron’; saif eglwys Sant Caron, gyda’i thŵr, ar godiad creigiog; siarter frenhinol fel tref yn 1292; cyn dyddiau’r rheilffyrdd roedd yn un o brif fannau casglu’r porthmyn, a yrrai wartheg, defaid a gwyddau gannoedd o filltiroedd i dde-ddwyrain Lloegr, a daeth llawer o wŷr Tregaron yn gyfoethog drwy hynny; mae Gwesty’r Talbot yn adeilad o’r 13eg ganrif; mae Cors Caron gerllaw yn adnabyddus am wiberod, bwncathod, barcutiaid coch a ffwlbartiaid; ffurfiwyd Côr Meibion Caron yn 1969; eisteddfod bob mis Medi, a’r Eisteddfod Genedlaethol yn 2022; yn 2011 gallai 67% o’r ward siarad Cymraeg; roedd Henry Richard (1812–1888), Apostol Heddwch, ac Evan Shelby (1720–1794), y gŵr o’r ffin yn America, o Dregaron.
Henry RichardAbaty Ystrad Fflur
Ar fap y trefi →Thomas Jones o Dregaron, bardd ac achyddwr, a gofir yn nhraddodiad Cymru fel herwr cyfrwys bryniau Ceredigion.
Twm Siôn CatiAS Merthyr a ymgyrchodd dros gyflafareddu rhyngwladol a thros hawliau tenantiaid Cymru.
Henry RichardMae Thomas Jones o Dregaron yn derbyn pardwn brenhinol. Daw’n herodr ac yn achyddwr, ac mae traddodiad yn ei gofio fel Robin Hood Cymru.
Twm Siôn CatiFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf