Yr Arglwydd Rhys
Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth (wedi’i gofnodi)Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd Rhys

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ceredigion
Ceredigion
Saif Ystrad Fflur, abaty’r Arglwydd Rhys a man claddu tywysogion Deheubarth, filltir i ffwrdd. Yn ôl traddodiad Cymreig gorwedd Dafydd ap Gwilym o dan ei ywen.
Llun: Y bont ym Mhontrhydfendigaid · Roger Kidd, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Pontrhydfendigaid: pont y rhyd fendigaid
Pontrhydfendigaid
Pontrhydfendigaid, y bont dros y rhyd fendigaid ar afon Teifi, yw pentref Ystrad Fflur.FfynonellauPontrhydfendigaid ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref yng Ngheredigion, a enwyd ar ôl rhyd a phont ar afon Teifi; mae Abaty Ystrad Fflur tua milltir i’r de-ddwyrain; mae’r pentref yn cynnal Eisteddfod Pantyfedwen, a elwir yn Steddfod Bont; 712 o bobl.Strata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Ystrad Fflur, hen abaty Sistersaidd ychydig y tu allan i Bontrhydfendigaid ger Tregaron, Ceredigion, a sefydlwyd yn 1164; adeiladodd mynaich o Hendy-gwyn gyntaf ger Afon Fflur, yn yr Hen Fynachlog; yn 1184 rhoddodd Rhys ap Gruffudd siarter yn ei gadarnhau dan nawdd Deheubarth, a chladdwyd 11 o dywysogion llinach frenhinol Dinefwr yma yn y 12fed a’r 13eg ganrif, ynghyd â’r bardd Dafydd ap Gwilym; yn 1188 teithiodd yr Abad Seisyll gyda’r Archesgob Baldwin; cysegrwyd yr eglwys yn 1201; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn ab Iorwerth gyngor yma lle cydnabu arweinwyr Cymru ei fab Dafydd yn olynydd; lluniwyd Brut y Tywysogion, y ffynhonnell bwysicaf i hanes cynnar Cymru, yma; roedd gan yr abaty faenorau ledled Cymru; yn 1401 barnwyd bod y mynaich yn cefnogi Owain Glyndŵr; diddymwyd yn 1539; daeth y peiriannydd rheilffyrdd Stephen Williams â Chymdeithas Hynafiaethau Cymru yma yn 1848 a chloddio’r rhan fwyaf o’r hyn a welir heddiw; cofrestrwyd yn heneb yn 1919 ac mae yng ngofal Cadw; y porth gorllewinol mawr yw’r prif adeiladwaith sy’n sefyll, gyda theils llawr canoloesol dan do modern, un yn dangos gŵr bonheddig yn edmygu ei hun mewn drych; saif cofeb i Ddafydd ap Gwilym wrth ywen hynafol, ac mae carreg yn y cabidyldy yn cofio’r tywysogion a gladdwyd yma.
| Sefydlu’r abaty | 1164FfynhonnellStrata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1164 gan Robert fab Steffan, gyda mynaich o Hendy-gwyn yn ymsefydlu gyntaf ar lan Afon Fflur; daeth yr Arglwydd Rhys yn noddwr iddo, a chadarnhawyd ef gan siarter yn 1184; drws y gorllewin yw’r unig adeiladwaith sylweddol sy’n aros; claddwyd 11 o dywysogion tŷ brenhinol Dinefwr yno; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn gyngor yno lle cydnabu arweinwyr Cymru Ddafydd yn etifedd iddo; lluniwyd Brut y Tywysogion yno; mae cofeb Dafydd ap Gwilym wrth hen ywen; diddymwyd yn 1539; yng ngofal Cadw. |
|---|---|
| Siarter yr Arglwydd Rhys | 1184FfynhonnellStrata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1164 gan Robert fab Steffan, gyda mynaich o Hendy-gwyn yn ymsefydlu gyntaf ar lan Afon Fflur; daeth yr Arglwydd Rhys yn noddwr iddo, a chadarnhawyd ef gan siarter yn 1184; drws y gorllewin yw’r unig adeiladwaith sylweddol sy’n aros; claddwyd 11 o dywysogion tŷ brenhinol Dinefwr yno; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn gyngor yno lle cydnabu arweinwyr Cymru Ddafydd yn etifedd iddo; lluniwyd Brut y Tywysogion yno; mae cofeb Dafydd ap Gwilym wrth hen ywen; diddymwyd yn 1539; yng ngofal Cadw. |
| Poblogaeth | 712FfynhonnellPontrhydfendigaid ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref yng Ngheredigion, a enwyd ar ôl rhyd a phont ar afon Teifi; mae Abaty Ystrad Fflur tua milltir i’r de-ddwyrain; mae’r pentref yn cynnal Eisteddfod Pantyfedwen, a elwir yn Steddfod Bont; 712 o bobl. |
Ymsefydlodd mynaich o Hendy-gwyn gyntaf ar lan Afon Fflur, a daeth yr Arglwydd Rhys yn noddwr i’r abaty. Mae drws y gorllewin yn sefyll o hyd.FfynhonnellStrata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1164 gan Robert fab Steffan, gyda mynaich o Hendy-gwyn yn ymsefydlu gyntaf ar lan Afon Fflur; daeth yr Arglwydd Rhys yn noddwr iddo, a chadarnhawyd ef gan siarter yn 1184; drws y gorllewin yw’r unig adeiladwaith sylweddol sy’n aros; claddwyd 11 o dywysogion tŷ brenhinol Dinefwr yno; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn gyngor yno lle cydnabu arweinwyr Cymru Ddafydd yn etifedd iddo; lluniwyd Brut y Tywysogion yno; mae cofeb Dafydd ap Gwilym wrth hen ywen; diddymwyd yn 1539; yng ngofal Cadw.
Claddwyd yma un ar ddeg o dywysogion tŷ brenhinol Dinefwr, a saif cofeb Dafydd ap Gwilym wrth ymyl hen ywen.FfynhonnellStrata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1164 gan Robert fab Steffan, gyda mynaich o Hendy-gwyn yn ymsefydlu gyntaf ar lan Afon Fflur; daeth yr Arglwydd Rhys yn noddwr iddo, a chadarnhawyd ef gan siarter yn 1184; drws y gorllewin yw’r unig adeiladwaith sylweddol sy’n aros; claddwyd 11 o dywysogion tŷ brenhinol Dinefwr yno; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn gyngor yno lle cydnabu arweinwyr Cymru Ddafydd yn etifedd iddo; lluniwyd Brut y Tywysogion yno; mae cofeb Dafydd ap Gwilym wrth hen ywen; diddymwyd yn 1539; yng ngofal Cadw.
Tua 1238 cynhaliodd Llywelyn ab Iorwerth gyngor yma lle cydnabu arweinwyr Cymru ei fab Dafydd yn etifedd iddo, a lluniwyd Brut y Tywysogion yma.FfynhonnellStrata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1164 gan Robert fab Steffan, gyda mynaich o Hendy-gwyn yn ymsefydlu gyntaf ar lan Afon Fflur; daeth yr Arglwydd Rhys yn noddwr iddo, a chadarnhawyd ef gan siarter yn 1184; drws y gorllewin yw’r unig adeiladwaith sylweddol sy’n aros; claddwyd 11 o dywysogion tŷ brenhinol Dinefwr yno; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn gyngor yno lle cydnabu arweinwyr Cymru Ddafydd yn etifedd iddo; lluniwyd Brut y Tywysogion yno; mae cofeb Dafydd ap Gwilym wrth hen ywen; diddymwyd yn 1539; yng ngofal Cadw.
Mae’r pentref yn cynnal Eisteddfod Pantyfedwen, a elwir yn Steddfod Bont.FfynhonnellPontrhydfendigaid ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref yng Ngheredigion, a enwyd ar ôl rhyd a phont ar afon Teifi; mae Abaty Ystrad Fflur tua milltir i’r de-ddwyrain; mae’r pentref yn cynnal Eisteddfod Pantyfedwen, a elwir yn Steddfod Bont; 712 o bobl.
Abaty Ystrad FflurYr Arglwydd RhysDafydd ap Gwilym
Ar fap y trefi →Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd RhysBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymDaw’r Arglwydd Rhys yn noddwr Ystrad Fflur. Daw’r abaty’n gladdfa tywysogion ac yn gartref i groniclau Cymraeg.
Ystrad FflurMae Dafydd ap Gwilym o Frogynin yn canu ei gywyddau serch a natur, cerddi sy’n ei wneud yn un o feirdd mawr Ewrop.
Dafydd ap GwilymFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf