Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Wrecsam
Wrecsam
Codwyd Castell y Waun gan Roger Mortimer tua 1295. Mae traphont Telford a Safle Treftadaeth y Byd Pontcysyllte gerllaw.
Llun: Stryd yr Eglwys, y Waun · Richard Green, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Y Waun: y waun; daw’r Saesneg o afon Ceiriog
Y Waun
Saif y Waun lle mae Dyffryn Ceiriog yn agor tua’r ffin, â Chlawdd Offa ar ei ymyl. Yn y dyffryn islaw’r castell, yn 1165, y gyrrodd y Cymry fyddin Harri II yn ei hôl.FfynonellauChirk Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell y Waun, castell rhestredig Gradd I ger y Waun, ym meddiant yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol; codwyd gan Roger Mortimer de Chirk yn y 1290au, yn gwarchod mynedfa Dyffryn Ceiriog, canolfan arglwyddiaeth y Mers yn y Waun; prynodd Syr Thomas Myddelton ef am £5,000; dymchwelwyd yn rhannol yn y Rhyfel Cartref a’i ailgodi; bu teulu Myddelton yn byw yno hyd 2004; o cyn y Rhyfel Byd Cyntaf hyd wedi’r Ail fe’i prydleswyd gan Thomas Scott-Ellis, 8fed Barwn Howard de Walden, noddwr nodedig i’r celfyddydau a hyrwyddwr diwylliant Cymru; gosodwyd y parc gyntaf yn barc ceirw yn y 14eg ganrif; erbyn 1719 roedd gan y blaengwrt gatiau a sgrin haearn gyr godidog gan Robert a John Davies o’r Bers; ail-luniodd William Emes y parc yn y 1760au a’r 1770au; mae Clawdd Offa yn mynd o fewn 200 llath i’r castell, a chafodd cloddio gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys olion sylweddol o’i ffos a’i glawdd, wedi’u cadw’n rhannol gan y parcdir; mae Derwen Adwy’r Beddau, 300 llath o’r castell, yn nodi safle brwydr Crogen yn 1165; mae’r parc a’r gerddi’n Radd I ar gofrestr Cadw/ICOMOS.Battle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig; cododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen, gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog; torrodd Harri goed yn Nyffryn Ceiriog, lle ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin; cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau; ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law; aeth Harri’n ôl i Amwythig a pheri dallu dau ar hugain o wystlon, dau ohonynt yn feibion i Owain; yna rhoddodd y gorau i’r ymgyrch.
| Brwydr Crogen | 1165FfynhonnellBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig; cododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen, gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog; torrodd Harri goed yn Nyffryn Ceiriog, lle ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin; cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau; ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law; aeth Harri’n ôl i Amwythig a pheri dallu dau ar hugain o wystlon, dau ohonynt yn feibion i Owain; yna rhoddodd y gorau i’r ymgyrch. |
|---|---|
| Castell y Waun | codwyd yn y 1290auFfynhonnellChirk Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell y Waun, castell rhestredig Gradd I ger y Waun, ym meddiant yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol; codwyd gan Roger Mortimer de Chirk yn y 1290au, yn gwarchod mynedfa Dyffryn Ceiriog, canolfan arglwyddiaeth y Mers yn y Waun; prynodd Syr Thomas Myddelton ef am £5,000; dymchwelwyd yn rhannol yn y Rhyfel Cartref a’i ailgodi; bu teulu Myddelton yn byw yno hyd 2004; o cyn y Rhyfel Byd Cyntaf hyd wedi’r Ail fe’i prydleswyd gan Thomas Scott-Ellis, 8fed Barwn Howard de Walden, noddwr nodedig i’r celfyddydau a hyrwyddwr diwylliant Cymru; gosodwyd y parc gyntaf yn barc ceirw yn y 14eg ganrif; erbyn 1719 roedd gan y blaengwrt gatiau a sgrin haearn gyr godidog gan Robert a John Davies o’r Bers; ail-luniodd William Emes y parc yn y 1760au a’r 1770au; mae Clawdd Offa yn mynd o fewn 200 llath i’r castell, a chafodd cloddio gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys olion sylweddol o’i ffos a’i glawdd, wedi’u cadw’n rhannol gan y parcdir; mae Derwen Adwy’r Beddau, 300 llath o’r castell, yn nodi safle brwydr Crogen yn 1165; mae’r parc a’r gerddi’n Radd I ar gofrestr Cadw/ICOMOS. |
| Clawdd Offa | o fewn 200 llath i’r castellFfynhonnellChirk Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell y Waun, castell rhestredig Gradd I ger y Waun, ym meddiant yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol; codwyd gan Roger Mortimer de Chirk yn y 1290au, yn gwarchod mynedfa Dyffryn Ceiriog, canolfan arglwyddiaeth y Mers yn y Waun; prynodd Syr Thomas Myddelton ef am £5,000; dymchwelwyd yn rhannol yn y Rhyfel Cartref a’i ailgodi; bu teulu Myddelton yn byw yno hyd 2004; o cyn y Rhyfel Byd Cyntaf hyd wedi’r Ail fe’i prydleswyd gan Thomas Scott-Ellis, 8fed Barwn Howard de Walden, noddwr nodedig i’r celfyddydau a hyrwyddwr diwylliant Cymru; gosodwyd y parc gyntaf yn barc ceirw yn y 14eg ganrif; erbyn 1719 roedd gan y blaengwrt gatiau a sgrin haearn gyr godidog gan Robert a John Davies o’r Bers; ail-luniodd William Emes y parc yn y 1760au a’r 1770au; mae Clawdd Offa yn mynd o fewn 200 llath i’r castell, a chafodd cloddio gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys olion sylweddol o’i ffos a’i glawdd, wedi’u cadw’n rhannol gan y parcdir; mae Derwen Adwy’r Beddau, 300 llath o’r castell, yn nodi safle brwydr Crogen yn 1165; mae’r parc a’r gerddi’n Radd I ar gofrestr Cadw/ICOMOS. |
Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig, a chododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog. Yn Nyffryn Ceiriog, lle torrodd Harri’r coed, ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin, yn y lle a gofir fel Adwy’r Beddau.FfynhonnellBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig; cododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen, gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog; torrodd Harri goed yn Nyffryn Ceiriog, lle ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin; cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau; ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law; aeth Harri’n ôl i Amwythig a pheri dallu dau ar hugain o wystlon, dau ohonynt yn feibion i Owain; yna rhoddodd y gorau i’r ymgyrch.
Ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd byddin y brenin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law. Aeth Harri’n ôl i Amwythig a rhoi’r gorau i’r ymgyrch. Mae Derwen Adwy’r Meirw, 300 llath o’r castell, yn nodi safle’r frwydr.FfynonellauBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig; cododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen, gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog; torrodd Harri goed yn Nyffryn Ceiriog, lle ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin; cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau; ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law; aeth Harri’n ôl i Amwythig a pheri dallu dau ar hugain o wystlon, dau ohonynt yn feibion i Owain; yna rhoddodd y gorau i’r ymgyrch.Chirk Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell y Waun, castell rhestredig Gradd I ger y Waun, ym meddiant yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol; codwyd gan Roger Mortimer de Chirk yn y 1290au, yn gwarchod mynedfa Dyffryn Ceiriog, canolfan arglwyddiaeth y Mers yn y Waun; prynodd Syr Thomas Myddelton ef am £5,000; dymchwelwyd yn rhannol yn y Rhyfel Cartref a’i ailgodi; bu teulu Myddelton yn byw yno hyd 2004; o cyn y Rhyfel Byd Cyntaf hyd wedi’r Ail fe’i prydleswyd gan Thomas Scott-Ellis, 8fed Barwn Howard de Walden, noddwr nodedig i’r celfyddydau a hyrwyddwr diwylliant Cymru; gosodwyd y parc gyntaf yn barc ceirw yn y 14eg ganrif; erbyn 1719 roedd gan y blaengwrt gatiau a sgrin haearn gyr godidog gan Robert a John Davies o’r Bers; ail-luniodd William Emes y parc yn y 1760au a’r 1770au; mae Clawdd Offa yn mynd o fewn 200 llath i’r castell, a chafodd cloddio gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys olion sylweddol o’i ffos a’i glawdd, wedi’u cadw’n rhannol gan y parcdir; mae Derwen Adwy’r Beddau, 300 llath o’r castell, yn nodi safle brwydr Crogen yn 1165; mae’r parc a’r gerddi’n Radd I ar gofrestr Cadw/ICOMOS.
Cododd Roger Mortimer y castell yn y 1290au i warchod ceg y dyffryn, canolfan arglwyddiaeth y Waun. Prynodd Syr Thomas Myddelton ef am £5,000 a bu ei deulu’n byw yno hyd 2004. Drwy’r ddau ryfel byd fe’i prydleswyd gan yr Arglwydd Howard de Walden, hyrwyddwr diwylliant Cymru.FfynhonnellChirk Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell y Waun, castell rhestredig Gradd I ger y Waun, ym meddiant yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol; codwyd gan Roger Mortimer de Chirk yn y 1290au, yn gwarchod mynedfa Dyffryn Ceiriog, canolfan arglwyddiaeth y Mers yn y Waun; prynodd Syr Thomas Myddelton ef am £5,000; dymchwelwyd yn rhannol yn y Rhyfel Cartref a’i ailgodi; bu teulu Myddelton yn byw yno hyd 2004; o cyn y Rhyfel Byd Cyntaf hyd wedi’r Ail fe’i prydleswyd gan Thomas Scott-Ellis, 8fed Barwn Howard de Walden, noddwr nodedig i’r celfyddydau a hyrwyddwr diwylliant Cymru; gosodwyd y parc gyntaf yn barc ceirw yn y 14eg ganrif; erbyn 1719 roedd gan y blaengwrt gatiau a sgrin haearn gyr godidog gan Robert a John Davies o’r Bers; ail-luniodd William Emes y parc yn y 1760au a’r 1770au; mae Clawdd Offa yn mynd o fewn 200 llath i’r castell, a chafodd cloddio gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys olion sylweddol o’i ffos a’i glawdd, wedi’u cadw’n rhannol gan y parcdir; mae Derwen Adwy’r Beddau, 300 llath o’r castell, yn nodi safle brwydr Crogen yn 1165; mae’r parc a’r gerddi’n Radd I ar gofrestr Cadw/ICOMOS.
Mae Llyfr Du’r Waun, sef Peniarth 29 yn y Llyfrgell Genedlaethol bellach, yn gopi o’r drydedd ganrif ar ddeg o gyfreithiau Cymru yn nhestun Llyfr Iorwerth, a gasglwyd gan Robert Vaughan yn yr Hengwrt. Ni ellir olrhain ei gysylltiad â’r Waun cyn yr unfed ganrif ar bymtheg.FfynhonnellBlack Book of Chirk ↗Wicipedia (Saesneg)Peniarth 29, Llyfrgell Genedlaethol Cymru; y drydedd ganrif ar ddeg; llawysgrif A Aneurin Owen o’r Venedotian Code, testun o Lyfr Iorwerth; casglwyd gan Robert Vaughan yn yr Hengwrt; ni ellir olrhain ei gysylltiad â’r Waun cyn yr unfed ganrif ar bymtheg.
Mae’r castell ym meddiant yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Erbyn 1719 roedd gan ei flaengwrt gatiau haearn gyr a wnaed gan Robert a John Davies o’r Bers, ac yn y parc mae clawdd a ffos Clawdd Offa yn dal i sefyll.FfynhonnellChirk Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell y Waun, castell rhestredig Gradd I ger y Waun, ym meddiant yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol; codwyd gan Roger Mortimer de Chirk yn y 1290au, yn gwarchod mynedfa Dyffryn Ceiriog, canolfan arglwyddiaeth y Mers yn y Waun; prynodd Syr Thomas Myddelton ef am £5,000; dymchwelwyd yn rhannol yn y Rhyfel Cartref a’i ailgodi; bu teulu Myddelton yn byw yno hyd 2004; o cyn y Rhyfel Byd Cyntaf hyd wedi’r Ail fe’i prydleswyd gan Thomas Scott-Ellis, 8fed Barwn Howard de Walden, noddwr nodedig i’r celfyddydau a hyrwyddwr diwylliant Cymru; gosodwyd y parc gyntaf yn barc ceirw yn y 14eg ganrif; erbyn 1719 roedd gan y blaengwrt gatiau a sgrin haearn gyr godidog gan Robert a John Davies o’r Bers; ail-luniodd William Emes y parc yn y 1760au a’r 1770au; mae Clawdd Offa yn mynd o fewn 200 llath i’r castell, a chafodd cloddio gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys olion sylweddol o’i ffos a’i glawdd, wedi’u cadw’n rhannol gan y parcdir; mae Derwen Adwy’r Beddau, 300 llath o’r castell, yn nodi safle brwydr Crogen yn 1165; mae’r parc a’r gerddi’n Radd I ar gofrestr Cadw/ICOMOS.
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf