

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Wrecsam
Wrecsam
Owrtyn · Overton-on-Dee
Bwrdeistref a gafodd ei siarter gan Edward I yn 1292. Mae coed yw ei mynwent yn un o Saith Rhyfeddod Cymru.
Llun: Y brif stryd, Owrtyn · Mike Pennington, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Owrtyn: y fferm uchaf, o’r Hen Saesneg; Owrtyn yw’r ffurf Gymraeg
Saif Owrtyn ar glogwyn uwchben y Ddyfrdwy ym Maelor Saesneg, ac o gwmpas ei fynwent mae’r ywennod a gyfrifir ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru.FfynhonnellOverton-on-Dee ↗Wikipedia (Saesneg)Owrtyn; cofnodwyd gyntaf yn 1195 (mewn ffynhonnell o’r 14eg ganrif) fel Ouerton ac yn 1201 fel Overtone; codwyd castell yma yn y 12fed ganrif gan Fadog ap Maredudd, tywysog Powys; rhoddodd Edward I farchnad wythnosol a ffair flynyddol yn 1279, a daeth y dref yn fwrdeistref drwy siarter frenhinol yn 1292, pan oedd 56 o drethdalwyr yn byw yno; roedd yn un o dargedau cyntaf y gwrthryfel dan arweiniad Madog ap Llywelyn yn 1294–95; yn 1536 unwyd Maelor Saesneg â Sir y Fflint fel Cantref Maelor, ag Owrtyn yn ganolfan iddo; mae un ywen ar hugain o gwmpas mynwent y Santes Fair Forwyn, y rhai hynaf rhwng 1,500 a 2,000 oed yn ôl yr amcan, a chyfrifir ywen Owrtyn ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; mae’r fynwent yn barc a gardd hanesyddol gofrestredig; yn 1992, 700 mlynedd wedi’r siarter, plannodd Elisabeth II ywen newydd; Sant Richard Gwyn (tua 1537–1584) oedd ysgolfeistr y pentref ac awdur cerddi Cymraeg, a wnaed yn sant yn 1970.
| Siarter bwrdeistref | 1292FfynhonnellOverton-on-Dee ↗Wikipedia (Saesneg)Owrtyn; cofnodwyd gyntaf yn 1195 (mewn ffynhonnell o’r 14eg ganrif) fel Ouerton ac yn 1201 fel Overtone; codwyd castell yma yn y 12fed ganrif gan Fadog ap Maredudd, tywysog Powys; rhoddodd Edward I farchnad wythnosol a ffair flynyddol yn 1279, a daeth y dref yn fwrdeistref drwy siarter frenhinol yn 1292, pan oedd 56 o drethdalwyr yn byw yno; roedd yn un o dargedau cyntaf y gwrthryfel dan arweiniad Madog ap Llywelyn yn 1294–95; yn 1536 unwyd Maelor Saesneg â Sir y Fflint fel Cantref Maelor, ag Owrtyn yn ganolfan iddo; mae un ywen ar hugain o gwmpas mynwent y Santes Fair Forwyn, y rhai hynaf rhwng 1,500 a 2,000 oed yn ôl yr amcan, a chyfrifir ywen Owrtyn ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; mae’r fynwent yn barc a gardd hanesyddol gofrestredig; yn 1992, 700 mlynedd wedi’r siarter, plannodd Elisabeth II ywen newydd; Sant Richard Gwyn (tua 1537–1584) oedd ysgolfeistr y pentref ac awdur cerddi Cymraeg, a wnaed yn sant yn 1970. |
|---|---|
| Ywennod | 21, y rhai hynaf rhwng 1,500 a 2,000 oedFfynhonnellOverton-on-Dee ↗Wikipedia (Saesneg)Owrtyn; cofnodwyd gyntaf yn 1195 (mewn ffynhonnell o’r 14eg ganrif) fel Ouerton ac yn 1201 fel Overtone; codwyd castell yma yn y 12fed ganrif gan Fadog ap Maredudd, tywysog Powys; rhoddodd Edward I farchnad wythnosol a ffair flynyddol yn 1279, a daeth y dref yn fwrdeistref drwy siarter frenhinol yn 1292, pan oedd 56 o drethdalwyr yn byw yno; roedd yn un o dargedau cyntaf y gwrthryfel dan arweiniad Madog ap Llywelyn yn 1294–95; yn 1536 unwyd Maelor Saesneg â Sir y Fflint fel Cantref Maelor, ag Owrtyn yn ganolfan iddo; mae un ywen ar hugain o gwmpas mynwent y Santes Fair Forwyn, y rhai hynaf rhwng 1,500 a 2,000 oed yn ôl yr amcan, a chyfrifir ywen Owrtyn ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; mae’r fynwent yn barc a gardd hanesyddol gofrestredig; yn 1992, 700 mlynedd wedi’r siarter, plannodd Elisabeth II ywen newydd; Sant Richard Gwyn (tua 1537–1584) oedd ysgolfeistr y pentref ac awdur cerddi Cymraeg, a wnaed yn sant yn 1970. |
| Castell | 12fed ganrif, gan Fadog ap MareduddFfynhonnellOverton-on-Dee ↗Wikipedia (Saesneg)Owrtyn; cofnodwyd gyntaf yn 1195 (mewn ffynhonnell o’r 14eg ganrif) fel Ouerton ac yn 1201 fel Overtone; codwyd castell yma yn y 12fed ganrif gan Fadog ap Maredudd, tywysog Powys; rhoddodd Edward I farchnad wythnosol a ffair flynyddol yn 1279, a daeth y dref yn fwrdeistref drwy siarter frenhinol yn 1292, pan oedd 56 o drethdalwyr yn byw yno; roedd yn un o dargedau cyntaf y gwrthryfel dan arweiniad Madog ap Llywelyn yn 1294–95; yn 1536 unwyd Maelor Saesneg â Sir y Fflint fel Cantref Maelor, ag Owrtyn yn ganolfan iddo; mae un ywen ar hugain o gwmpas mynwent y Santes Fair Forwyn, y rhai hynaf rhwng 1,500 a 2,000 oed yn ôl yr amcan, a chyfrifir ywen Owrtyn ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; mae’r fynwent yn barc a gardd hanesyddol gofrestredig; yn 1992, 700 mlynedd wedi’r siarter, plannodd Elisabeth II ywen newydd; Sant Richard Gwyn (tua 1537–1584) oedd ysgolfeistr y pentref ac awdur cerddi Cymraeg, a wnaed yn sant yn 1970. |
Castell Madog
Cofnodir yr enw gyntaf yn 1195. Yma yn y 12fed ganrif cododd Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan, gastell uwchben yr afon.FfynonellauOverton-on-Dee ↗Wikipedia (Saesneg)Owrtyn; cofnodwyd gyntaf yn 1195 (mewn ffynhonnell o’r 14eg ganrif) fel Ouerton ac yn 1201 fel Overtone; codwyd castell yma yn y 12fed ganrif gan Fadog ap Maredudd, tywysog Powys; rhoddodd Edward I farchnad wythnosol a ffair flynyddol yn 1279, a daeth y dref yn fwrdeistref drwy siarter frenhinol yn 1292, pan oedd 56 o drethdalwyr yn byw yno; roedd yn un o dargedau cyntaf y gwrthryfel dan arweiniad Madog ap Llywelyn yn 1294–95; yn 1536 unwyd Maelor Saesneg â Sir y Fflint fel Cantref Maelor, ag Owrtyn yn ganolfan iddo; mae un ywen ar hugain o gwmpas mynwent y Santes Fair Forwyn, y rhai hynaf rhwng 1,500 a 2,000 oed yn ôl yr amcan, a chyfrifir ywen Owrtyn ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; mae’r fynwent yn barc a gardd hanesyddol gofrestredig; yn 1992, 700 mlynedd wedi’r siarter, plannodd Elisabeth II ywen newydd; Sant Richard Gwyn (tua 1537–1584) oedd ysgolfeistr y pentref ac awdur cerddi Cymraeg, a wnaed yn sant yn 1970.Madog ap Maredudd (died 1160), king of Powys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMadog ap Maredudd, mab Maredudd ap Bleddyn ap Cynfyn, yr olaf o’i linach i deyrnasu’n frenin ar Bowys gyfan, gan gynnwys am gyfnod arglwyddiaeth Fitzalan yng Nghroesoswallt; dilynodd ei dad yn 1132, a’i brif ofal, yn enwedig yn 1149–57, oedd amddiffyn Powys rhag Owain Gwynedd; dan fygythiad castell Tomen-y-Rhodwydd ym mhen deheuol Dyffryn Clwyd, heriodd ef a Ranulf, iarll Caer, ymdaith Owain, a chollodd ei diroedd yn Iâl am gyfnod; enillodd hwy’n ôl yn 1157 pan ddaeth Harri II, gyda chefnogaeth Madog, i Ogledd Cymru; canwyd ei glodydd gan brif feirdd y dydd, a chedwir y dylanwad a fu ganddo yng nghanolbarth Cymru yn rhamantau rhyddiaith y cyfnod; claddwyd ef ym mam eglwys Powys, eglwys Sant Tysilio ym Meifod; priododd â Susanna, merch Gruffudd ap Cynan; rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion a’i neiaint ac ni unwyd hwy byth wedyn dan un rheolwr.
Bwrdeistref 1292
Rhoddodd Edward I farchnad wythnosol a ffair flynyddol yn 1279, ac yn 1292 daeth Owrtyn yn fwrdeistref drwy siarter frenhinol, â 56 o drethdalwyr. Yn 1294 roedd ymhlith y lleoedd cyntaf i wrthryfel cenedlaethol Madog ap Llywelyn eu taro.FfynonellauOverton-on-Dee ↗Wikipedia (Saesneg)Owrtyn; cofnodwyd gyntaf yn 1195 (mewn ffynhonnell o’r 14eg ganrif) fel Ouerton ac yn 1201 fel Overtone; codwyd castell yma yn y 12fed ganrif gan Fadog ap Maredudd, tywysog Powys; rhoddodd Edward I farchnad wythnosol a ffair flynyddol yn 1279, a daeth y dref yn fwrdeistref drwy siarter frenhinol yn 1292, pan oedd 56 o drethdalwyr yn byw yno; roedd yn un o dargedau cyntaf y gwrthryfel dan arweiniad Madog ap Llywelyn yn 1294–95; yn 1536 unwyd Maelor Saesneg â Sir y Fflint fel Cantref Maelor, ag Owrtyn yn ganolfan iddo; mae un ywen ar hugain o gwmpas mynwent y Santes Fair Forwyn, y rhai hynaf rhwng 1,500 a 2,000 oed yn ôl yr amcan, a chyfrifir ywen Owrtyn ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; mae’r fynwent yn barc a gardd hanesyddol gofrestredig; yn 1992, 700 mlynedd wedi’r siarter, plannodd Elisabeth II ywen newydd; Sant Richard Gwyn (tua 1537–1584) oedd ysgolfeistr y pentref ac awdur cerddi Cymraeg, a wnaed yn sant yn 1970.Madog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd, o gangen iau o deulu Aberffraw; ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, arweiniodd wrthryfel cenedlaethol, gydag ymosodiadau ar draws Cymru ar yr un diwrnod; galwodd ei hun yn Dywysog Cymru yn nogfen Penmachno; goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell, a chymerwyd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; cododd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd yn y canolbarth a’r de; cyrhaeddodd Edward I Gonwy cyn y Nadolig 1294, fe’i caewyd i mewn yno a’i achub o’r môr; ym Maes Moydog ar 5 Mawrth 1295 safodd y gwaywffonwyr yn erbyn y marchogion ond dioddef dan y saethwyr; daliwyd Madog yn haf 1295 a’i gadw yn Llundain, yn fyw o hyd yn 1305.
Ywennod Owrtyn
Mae un ywen ar hugain o gwmpas mynwent y Santes Fair Forwyn, y rhai hynaf rhwng 1,500 a 2,000 oed yn ôl yr amcan, ac mae’r fynwent yn ardd hanesyddol gofrestredig. Yn 1992, saith gan mlynedd wedi’r siarter, plannwyd ywen newydd.FfynhonnellOverton-on-Dee ↗Wikipedia (Saesneg)Owrtyn; cofnodwyd gyntaf yn 1195 (mewn ffynhonnell o’r 14eg ganrif) fel Ouerton ac yn 1201 fel Overtone; codwyd castell yma yn y 12fed ganrif gan Fadog ap Maredudd, tywysog Powys; rhoddodd Edward I farchnad wythnosol a ffair flynyddol yn 1279, a daeth y dref yn fwrdeistref drwy siarter frenhinol yn 1292, pan oedd 56 o drethdalwyr yn byw yno; roedd yn un o dargedau cyntaf y gwrthryfel dan arweiniad Madog ap Llywelyn yn 1294–95; yn 1536 unwyd Maelor Saesneg â Sir y Fflint fel Cantref Maelor, ag Owrtyn yn ganolfan iddo; mae un ywen ar hugain o gwmpas mynwent y Santes Fair Forwyn, y rhai hynaf rhwng 1,500 a 2,000 oed yn ôl yr amcan, a chyfrifir ywen Owrtyn ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; mae’r fynwent yn barc a gardd hanesyddol gofrestredig; yn 1992, 700 mlynedd wedi’r siarter, plannodd Elisabeth II ywen newydd; Sant Richard Gwyn (tua 1537–1584) oedd ysgolfeistr y pentref ac awdur cerddi Cymraeg, a wnaed yn sant yn 1970.
Richard Gwyn
Cadwodd Richard Gwyn, a aned yn Llanidloes, ysgol yn Owrtyn ac yng Ngresffordd ac ysgrifennodd gerddi Cymraeg, y mae chwech ohonynt wedi goroesi. Fe’i gwnaed yn sant yn 1970 ac ef yw nawddsant esgobaeth Wrecsam.FfynonellauOverton-on-Dee ↗Wikipedia (Saesneg)Owrtyn; cofnodwyd gyntaf yn 1195 (mewn ffynhonnell o’r 14eg ganrif) fel Ouerton ac yn 1201 fel Overtone; codwyd castell yma yn y 12fed ganrif gan Fadog ap Maredudd, tywysog Powys; rhoddodd Edward I farchnad wythnosol a ffair flynyddol yn 1279, a daeth y dref yn fwrdeistref drwy siarter frenhinol yn 1292, pan oedd 56 o drethdalwyr yn byw yno; roedd yn un o dargedau cyntaf y gwrthryfel dan arweiniad Madog ap Llywelyn yn 1294–95; yn 1536 unwyd Maelor Saesneg â Sir y Fflint fel Cantref Maelor, ag Owrtyn yn ganolfan iddo; mae un ywen ar hugain o gwmpas mynwent y Santes Fair Forwyn, y rhai hynaf rhwng 1,500 a 2,000 oed yn ôl yr amcan, a chyfrifir ywen Owrtyn ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; mae’r fynwent yn barc a gardd hanesyddol gofrestredig; yn 1992, 700 mlynedd wedi’r siarter, plannodd Elisabeth II ywen newydd; Sant Richard Gwyn (tua 1537–1584) oedd ysgolfeistr y pentref ac awdur cerddi Cymraeg, a wnaed yn sant yn 1970.Richard Gwyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1537 yn Llanidloes; aeth i Rydychen ac yna i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt, lle bu’n byw ar elusen y coleg; bu’n athro ysgol yn yr Orsedd, Owrtyn a mannau eraill, ac yn ddiweddarach yn ddirgel yn Erbistog; wedi’i ddal yn 1579, dihangodd o garchar Wrecsam, fe’i daliwyd eto yn 1580 a’i gadw yn Rhuthun, Wrecsam a Dinbych; fe’i profwyd yn Wrecsam ym mis Hydref 1584 a’i ddienyddio yno ar 15 Hydref 1584, a’i eiriau olaf yn Gymraeg: “Iesu, trugarha wrthyf!”; fe’i gwynfydwyd yn 1929 a’i wneud yn sant ar 25 Hydref 1970, un o Ddeugain Merthyr Cymru a Lloegr; mae’n nawddsant esgobaeth Wrecsam, ac mae ei greiriau yn Eglwys Gadeiriol Wrecsam; mae chwech o’i gerddi Cymraeg wedi goroesi.
Maelor Saesneg
Yn 1536 unwyd Maelor Saesneg â Sir y Fflint fel Cantref Maelor, ag Owrtyn yn ganolfan iddo.FfynhonnellOverton-on-Dee ↗Wikipedia (Saesneg)Owrtyn; cofnodwyd gyntaf yn 1195 (mewn ffynhonnell o’r 14eg ganrif) fel Ouerton ac yn 1201 fel Overtone; codwyd castell yma yn y 12fed ganrif gan Fadog ap Maredudd, tywysog Powys; rhoddodd Edward I farchnad wythnosol a ffair flynyddol yn 1279, a daeth y dref yn fwrdeistref drwy siarter frenhinol yn 1292, pan oedd 56 o drethdalwyr yn byw yno; roedd yn un o dargedau cyntaf y gwrthryfel dan arweiniad Madog ap Llywelyn yn 1294–95; yn 1536 unwyd Maelor Saesneg â Sir y Fflint fel Cantref Maelor, ag Owrtyn yn ganolfan iddo; mae un ywen ar hugain o gwmpas mynwent y Santes Fair Forwyn, y rhai hynaf rhwng 1,500 a 2,000 oed yn ôl yr amcan, a chyfrifir ywen Owrtyn ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; mae’r fynwent yn barc a gardd hanesyddol gofrestredig; yn 1992, 700 mlynedd wedi’r siarter, plannodd Elisabeth II ywen newydd; Sant Richard Gwyn (tua 1537–1584) oedd ysgolfeistr y pentref ac awdur cerddi Cymraeg, a wnaed yn sant yn 1970.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




