
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Castell-nedd Port Talbot
Castell-nedd Port Talbot
Aberdulais
Toddwyd copr wrth y rhaeadr o 1584 ymlaen, un o’r gweithfeydd copr cyntaf ym Mhrydain, a gwnaed tunplat yma’n ddiweddarach. Paentiodd J. M. W. Turner y rhaeadr yn 1795.
Llun: Melin yn Aberdulais, wedi’i phaentio gan James Ward · James Ward, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Aberdulais: aber afon Dulais (du + glais, nant dywyll)
Aberdulais
- Aber ceg afon, cymer
- dulais afon Dulais, ‘nant ddu’
Tyfodd Aberdulais o gwmpas ei rhaeadr, lle mae’r Dulais yn tywallt dros dywodfaen caled y Pennant ac wedi rhoi pŵer i ddiwydiant ers 1584.FfynhonnellAberdulais Falls ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r rhaeadr, lle mae’r Dulais yn tywallt dros dywodfaen Pennant caled, wedi rhoi pŵer er 1584, pan roddodd ynni gyntaf i wneud copr, o fwyn a fewnforiwyd o Gernyw; daeth y copr i ben yn gynnar yn yr ail ganrif ar bymtheg ac aeth y safle ymlaen i falu ŷd ac i waith tunplat; ei olwyn fodern yw’r olwyn ddŵr fwyaf yn Ewrop sy’n cynhyrchu trydan; yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sy’n gofalu amdano.
| Gwaith copr | 1584FfynhonnellAberdulais Falls ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r rhaeadr, lle mae’r Dulais yn tywallt dros dywodfaen Pennant caled, wedi rhoi pŵer er 1584, pan roddodd ynni gyntaf i wneud copr, o fwyn a fewnforiwyd o Gernyw; daeth y copr i ben yn gynnar yn yr ail ganrif ar bymtheg ac aeth y safle ymlaen i falu ŷd ac i waith tunplat; ei olwyn fodern yw’r olwyn ddŵr fwyaf yn Ewrop sy’n cynhyrchu trydan; yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sy’n gofalu amdano. |
|---|---|
| Braslun Turner | 1795FfynhonnellAberdulais ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref yng Nghwm Nedd; toddi copr â mwyn a ddaeth mewn cychod o Gernyw oedd y busnes cyntaf wrth y rhaeadr, ac yna gwaith haearn, melin ŷd a gwaith tunplat; seiliodd J. M. W. Turner ei ddyfrlliw Aberdulais Mill, Glamorganshire ar fraslun a wnaed yma yn 1795, sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru; mae’r olwyn ddŵr ddur fodern, 8.2 m ar ei thraws, yn rhoi pŵer i’r safle ac yn anfon pŵer dros ben i’r grid cenedlaethol; yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol biau’r rhaeadr; olion pont a gariai dramffordd i Gamlas Tennant; 2,400 o bobl yn 2011. |
| Olwyn ddŵr | 8.2 m ar ei thrawsFfynhonnellAberdulais ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref yng Nghwm Nedd; toddi copr â mwyn a ddaeth mewn cychod o Gernyw oedd y busnes cyntaf wrth y rhaeadr, ac yna gwaith haearn, melin ŷd a gwaith tunplat; seiliodd J. M. W. Turner ei ddyfrlliw Aberdulais Mill, Glamorganshire ar fraslun a wnaed yma yn 1795, sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru; mae’r olwyn ddŵr ddur fodern, 8.2 m ar ei thraws, yn rhoi pŵer i’r safle ac yn anfon pŵer dros ben i’r grid cenedlaethol; yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol biau’r rhaeadr; olion pont a gariai dramffordd i Gamlas Tennant; 2,400 o bobl yn 2011. |
Copr o Gernyw
Gyrrodd y rhaeadr yn gyntaf waith copr, o fwyn a ddaeth mewn cychod o Gernyw. Aeth y safle ymlaen yn waith haearn, melin ŷd a gwaith tunplat.FfynonellauAberdulais Falls ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r rhaeadr, lle mae’r Dulais yn tywallt dros dywodfaen Pennant caled, wedi rhoi pŵer er 1584, pan roddodd ynni gyntaf i wneud copr, o fwyn a fewnforiwyd o Gernyw; daeth y copr i ben yn gynnar yn yr ail ganrif ar bymtheg ac aeth y safle ymlaen i falu ŷd ac i waith tunplat; ei olwyn fodern yw’r olwyn ddŵr fwyaf yn Ewrop sy’n cynhyrchu trydan; yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sy’n gofalu amdano.Aberdulais ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref yng Nghwm Nedd; toddi copr â mwyn a ddaeth mewn cychod o Gernyw oedd y busnes cyntaf wrth y rhaeadr, ac yna gwaith haearn, melin ŷd a gwaith tunplat; seiliodd J. M. W. Turner ei ddyfrlliw Aberdulais Mill, Glamorganshire ar fraslun a wnaed yma yn 1795, sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru; mae’r olwyn ddŵr ddur fodern, 8.2 m ar ei thraws, yn rhoi pŵer i’r safle ac yn anfon pŵer dros ben i’r grid cenedlaethol; yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol biau’r rhaeadr; olion pont a gariai dramffordd i Gamlas Tennant; 2,400 o bobl yn 2011.
Turner wrth y rhaeadr
Gwnaeth J. M. W. Turner fraslun o’r felin yn 1795 a llunio ohono ei ddyfrlliw Aberdulais Mill, Glamorganshire, sydd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.FfynhonnellAberdulais ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref yng Nghwm Nedd; toddi copr â mwyn a ddaeth mewn cychod o Gernyw oedd y busnes cyntaf wrth y rhaeadr, ac yna gwaith haearn, melin ŷd a gwaith tunplat; seiliodd J. M. W. Turner ei ddyfrlliw Aberdulais Mill, Glamorganshire ar fraslun a wnaed yma yn 1795, sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru; mae’r olwyn ddŵr ddur fodern, 8.2 m ar ei thraws, yn rhoi pŵer i’r safle ac yn anfon pŵer dros ben i’r grid cenedlaethol; yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol biau’r rhaeadr; olion pont a gariai dramffordd i Gamlas Tennant; 2,400 o bobl yn 2011.
Yr olwyn fawr
Ei holwyn ddŵr ddur fodern, 8.2 metr ar ei thraws, yw’r olwyn ddŵr fwyaf yn Ewrop sy’n cynhyrchu trydan, ac mae ei phŵer dros ben yn mynd i’r grid cenedlaethol. Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sy’n gofalu am y rhaeadr.FfynonellauAberdulais Falls ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r rhaeadr, lle mae’r Dulais yn tywallt dros dywodfaen Pennant caled, wedi rhoi pŵer er 1584, pan roddodd ynni gyntaf i wneud copr, o fwyn a fewnforiwyd o Gernyw; daeth y copr i ben yn gynnar yn yr ail ganrif ar bymtheg ac aeth y safle ymlaen i falu ŷd ac i waith tunplat; ei olwyn fodern yw’r olwyn ddŵr fwyaf yn Ewrop sy’n cynhyrchu trydan; yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sy’n gofalu amdano.Aberdulais ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref yng Nghwm Nedd; toddi copr â mwyn a ddaeth mewn cychod o Gernyw oedd y busnes cyntaf wrth y rhaeadr, ac yna gwaith haearn, melin ŷd a gwaith tunplat; seiliodd J. M. W. Turner ei ddyfrlliw Aberdulais Mill, Glamorganshire ar fraslun a wnaed yma yn 1795, sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru; mae’r olwyn ddŵr ddur fodern, 8.2 m ar ei thraws, yn rhoi pŵer i’r safle ac yn anfon pŵer dros ben i’r grid cenedlaethol; yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol biau’r rhaeadr; olion pont a gariai dramffordd i Gamlas Tennant; 2,400 o bobl yn 2011.
Y gamlas
Mae olion pont a gariai dramffordd o’r gwaith i Gamlas Tennant yn sefyll o hyd. Mae tua 2,400 o bobl yn byw yn Aberdulais.FfynhonnellAberdulais ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref yng Nghwm Nedd; toddi copr â mwyn a ddaeth mewn cychod o Gernyw oedd y busnes cyntaf wrth y rhaeadr, ac yna gwaith haearn, melin ŷd a gwaith tunplat; seiliodd J. M. W. Turner ei ddyfrlliw Aberdulais Mill, Glamorganshire ar fraslun a wnaed yma yn 1795, sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru; mae’r olwyn ddŵr ddur fodern, 8.2 m ar ei thraws, yn rhoi pŵer i’r safle ac yn anfon pŵer dros ben i’r grid cenedlaethol; yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol biau’r rhaeadr; olion pont a gariai dramffordd i Gamlas Tennant; 2,400 o bobl yn 2011.
Lleoedd hanesyddol gerllaw
Ar y llinell amser
Copr yn Aberdulais
Toddir copr yn Aberdulais ger Castell-nedd, dechrau’r diwydiant a fydd yn gwneud cwm Tawe yn brifddinas copr y byd.
Copr yn Aberdulais
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



