
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
Oes y Tywysogion
Abaty Nedd
Un o abatai cyfoethocaf Cymru, a ganmolwyd gan Lewys Morgannwg fel y tecaf yn y wlad. Mae ei adfeilion ymhlith olion mynachaidd gorau de Cymru.
Llun: Adfeilion Abaty Nedd a’u hadlewyrchiad yng Nghamlas Tennant · Gareth Lovering Photography, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Abaty Nedd oedd abaty mwyaf Cymru ar un adeg, ac yn 1291 y tŷ Sistersaidd cyfoethocaf yn y wlad. Galwodd y teithiwr Tuduraidd John Leland ef yn ‘the fairest abbey of all Wales’.FfynonellauNeath Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Nedd, mynachlog Sistersaidd ger Castell-nedd, a fu unwaith yn abaty mwyaf Cymru; galwodd yr hanesydd Tuduraidd John Leland ef yn ‘the fairest abbey of all Wales’; sefydlwyd yn 1129 pan roddodd Richard de Granville 8,000 erw o’i ystad i fynaich Savigny o Normandi, a gyrhaeddodd yn 1130, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; prynodd yr abad olaf, Lleision ap Thomas, amser â dirwy fawr yn 1536 a bu’n llefarydd dros abatai Cymru mewn llythyrau at Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid; diddymwyd yn 1539; codwyd plasty Tuduraidd dros ran o’r clwysty; erbyn 1730 defnyddid rhai adeiladau i fwyndoddi copr, ac agorodd ffowndri haearn gerllaw ddiwedd y 18fed ganrif; rhwng 1924 a 1935 arweiniodd Cymdeithas Hynafiaethau Castell-nedd y cloddio, gan symud 7,000 tunnell o slag a gwastraff diwydiannol â llaw; ym meddiant y Weinyddiaeth Gweithfeydd o 1944 ac yng ngofal Cadw bellach; saif y porthdy wrth Ysgol Gynradd yr Abaty; defnyddiwyd i ffilmio Doctor Who.Abaty Nedd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Abaty Nedd neu Abaty Glyn Nedd, abaty Sistersaidd; yn 1129 rhoddodd Richard de Granville diroedd eang rhwng Afon Nedd ac Afon Tawe i Abaty Savigny yn Ffrainc; prisiwyd yr abaty yn £236 yn asesiad 1291, y cyfoethocaf o dai Sistersaidd Cymru; ailadeiladwyd tua’r un adeg; yn gynnar yn yr 16eg ganrif bu adferiad dan yr Abad Leyshon Thomas; diddymwyd yn 1539, pan oedd saith mynach a Leyshon Thomas ei hun; yng ngofal Cadw, ac er ei fod wedi adfeilio, mae’n un o’r esiamplau gorau o dŷ Sistersaidd i’w weld yng Nghymru heddiw.
| Sefydlwyd | 1129–30FfynonellauNeath Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Nedd, mynachlog Sistersaidd ger Castell-nedd, a fu unwaith yn abaty mwyaf Cymru; galwodd yr hanesydd Tuduraidd John Leland ef yn ‘the fairest abbey of all Wales’; sefydlwyd yn 1129 pan roddodd Richard de Granville 8,000 erw o’i ystad i fynaich Savigny o Normandi, a gyrhaeddodd yn 1130, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; prynodd yr abad olaf, Lleision ap Thomas, amser â dirwy fawr yn 1536 a bu’n llefarydd dros abatai Cymru mewn llythyrau at Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid; diddymwyd yn 1539; codwyd plasty Tuduraidd dros ran o’r clwysty; erbyn 1730 defnyddid rhai adeiladau i fwyndoddi copr, ac agorodd ffowndri haearn gerllaw ddiwedd y 18fed ganrif; rhwng 1924 a 1935 arweiniodd Cymdeithas Hynafiaethau Castell-nedd y cloddio, gan symud 7,000 tunnell o slag a gwastraff diwydiannol â llaw; ym meddiant y Weinyddiaeth Gweithfeydd o 1944 ac yng ngofal Cadw bellach; saif y porthdy wrth Ysgol Gynradd yr Abaty; defnyddiwyd i ffilmio Doctor Who.Neath Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 133): sefydlwyd yn 1130 i gymuned o fynaich Savigny a’i gymathu i urdd y Sistersiaid yn 1147; erbyn diwedd y 12fed ganrif roedd eglwys garreg ac adeiladau’r clwysty wedi’u cwblhau; o ddechrau’r 1220au roedd y mynaich wedi tyfu’n rhy niferus iddynt a dechrau ailadeiladu, gydag eglwys abaty newydd wedi’i chomisiynu ddiwedd y 13eg ganrif; ataliwyd yn 1539, ac wedi hynny codwyd tŷ Tuduraidd dros y gornel dde-ddwyreiniol. |
|---|---|
| Tiroedd | 8,000 erw rhwng afon Nedd ac afon TaweFfynonellauNeath Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Nedd, mynachlog Sistersaidd ger Castell-nedd, a fu unwaith yn abaty mwyaf Cymru; galwodd yr hanesydd Tuduraidd John Leland ef yn ‘the fairest abbey of all Wales’; sefydlwyd yn 1129 pan roddodd Richard de Granville 8,000 erw o’i ystad i fynaich Savigny o Normandi, a gyrhaeddodd yn 1130, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; prynodd yr abad olaf, Lleision ap Thomas, amser â dirwy fawr yn 1536 a bu’n llefarydd dros abatai Cymru mewn llythyrau at Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid; diddymwyd yn 1539; codwyd plasty Tuduraidd dros ran o’r clwysty; erbyn 1730 defnyddid rhai adeiladau i fwyndoddi copr, ac agorodd ffowndri haearn gerllaw ddiwedd y 18fed ganrif; rhwng 1924 a 1935 arweiniodd Cymdeithas Hynafiaethau Castell-nedd y cloddio, gan symud 7,000 tunnell o slag a gwastraff diwydiannol â llaw; ym meddiant y Weinyddiaeth Gweithfeydd o 1944 ac yng ngofal Cadw bellach; saif y porthdy wrth Ysgol Gynradd yr Abaty; defnyddiwyd i ffilmio Doctor Who.Abaty Nedd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Abaty Nedd neu Abaty Glyn Nedd, abaty Sistersaidd; yn 1129 rhoddodd Richard de Granville diroedd eang rhwng Afon Nedd ac Afon Tawe i Abaty Savigny yn Ffrainc; prisiwyd yr abaty yn £236 yn asesiad 1291, y cyfoethocaf o dai Sistersaidd Cymru; ailadeiladwyd tua’r un adeg; yn gynnar yn yr 16eg ganrif bu adferiad dan yr Abad Leyshon Thomas; diddymwyd yn 1539, pan oedd saith mynach a Leyshon Thomas ei hun; yng ngofal Cadw, ac er ei fod wedi adfeilio, mae’n un o’r esiamplau gorau o dŷ Sistersaidd i’w weld yng Nghymru heddiw. |
| Gwerth yn 1291 | £236, y tŷ Sistersaidd cyfoethocaf yng NghymruFfynhonnellAbaty Nedd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Abaty Nedd neu Abaty Glyn Nedd, abaty Sistersaidd; yn 1129 rhoddodd Richard de Granville diroedd eang rhwng Afon Nedd ac Afon Tawe i Abaty Savigny yn Ffrainc; prisiwyd yr abaty yn £236 yn asesiad 1291, y cyfoethocaf o dai Sistersaidd Cymru; ailadeiladwyd tua’r un adeg; yn gynnar yn yr 16eg ganrif bu adferiad dan yr Abad Leyshon Thomas; diddymwyd yn 1539, pan oedd saith mynach a Leyshon Thomas ei hun; yng ngofal Cadw, ac er ei fod wedi adfeilio, mae’n un o’r esiamplau gorau o dŷ Sistersaidd i’w weld yng Nghymru heddiw. |
Yr abaty tecaf
Yn 1129 rhoddodd Richard de Granville 8,000 erw rhwng afon Nedd ac afon Tawe i fynaich o Savigny yn Normandi, a gyrhaeddodd y flwyddyn wedyn; yn 1147 ymunasant â’r Sistersiaid. Erbyn diwedd y 12fed ganrif roedd ganddynt eglwys garreg a chlwysty, ac o’r 1220au ailadeiladwyd ar raddfa fwy, gydag eglwys abaty newydd wedi’i dechrau ddiwedd y 13eg ganrif.FfynonellauNeath Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Nedd, mynachlog Sistersaidd ger Castell-nedd, a fu unwaith yn abaty mwyaf Cymru; galwodd yr hanesydd Tuduraidd John Leland ef yn ‘the fairest abbey of all Wales’; sefydlwyd yn 1129 pan roddodd Richard de Granville 8,000 erw o’i ystad i fynaich Savigny o Normandi, a gyrhaeddodd yn 1130, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; prynodd yr abad olaf, Lleision ap Thomas, amser â dirwy fawr yn 1536 a bu’n llefarydd dros abatai Cymru mewn llythyrau at Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid; diddymwyd yn 1539; codwyd plasty Tuduraidd dros ran o’r clwysty; erbyn 1730 defnyddid rhai adeiladau i fwyndoddi copr, ac agorodd ffowndri haearn gerllaw ddiwedd y 18fed ganrif; rhwng 1924 a 1935 arweiniodd Cymdeithas Hynafiaethau Castell-nedd y cloddio, gan symud 7,000 tunnell o slag a gwastraff diwydiannol â llaw; ym meddiant y Weinyddiaeth Gweithfeydd o 1944 ac yng ngofal Cadw bellach; saif y porthdy wrth Ysgol Gynradd yr Abaty; defnyddiwyd i ffilmio Doctor Who.Abaty Nedd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Abaty Nedd neu Abaty Glyn Nedd, abaty Sistersaidd; yn 1129 rhoddodd Richard de Granville diroedd eang rhwng Afon Nedd ac Afon Tawe i Abaty Savigny yn Ffrainc; prisiwyd yr abaty yn £236 yn asesiad 1291, y cyfoethocaf o dai Sistersaidd Cymru; ailadeiladwyd tua’r un adeg; yn gynnar yn yr 16eg ganrif bu adferiad dan yr Abad Leyshon Thomas; diddymwyd yn 1539, pan oedd saith mynach a Leyshon Thomas ei hun; yng ngofal Cadw, ac er ei fod wedi adfeilio, mae’n un o’r esiamplau gorau o dŷ Sistersaidd i’w weld yng Nghymru heddiw.Neath Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 133): sefydlwyd yn 1130 i gymuned o fynaich Savigny a’i gymathu i urdd y Sistersiaid yn 1147; erbyn diwedd y 12fed ganrif roedd eglwys garreg ac adeiladau’r clwysty wedi’u cwblhau; o ddechrau’r 1220au roedd y mynaich wedi tyfu’n rhy niferus iddynt a dechrau ailadeiladu, gydag eglwys abaty newydd wedi’i chomisiynu ddiwedd y 13eg ganrif; ataliwyd yn 1539, ac wedi hynny codwyd tŷ Tuduraidd dros y gornel dde-ddwyreiniol.
Yr Abad Lleision
Ddechrau’r 16eg ganrif bu adferiad yn yr abaty dan ei abad olaf, Lleision ap Thomas, a siaradai dros abatai Cymru yn ei lythyrau at Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid. Yn 1536 prynodd amser i’r abaty â dirwy fawr, ond fe’i caewyd yn 1539, pan oedd saith mynach yn byw yma gydag ef.FfynonellauNeath Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Nedd, mynachlog Sistersaidd ger Castell-nedd, a fu unwaith yn abaty mwyaf Cymru; galwodd yr hanesydd Tuduraidd John Leland ef yn ‘the fairest abbey of all Wales’; sefydlwyd yn 1129 pan roddodd Richard de Granville 8,000 erw o’i ystad i fynaich Savigny o Normandi, a gyrhaeddodd yn 1130, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; prynodd yr abad olaf, Lleision ap Thomas, amser â dirwy fawr yn 1536 a bu’n llefarydd dros abatai Cymru mewn llythyrau at Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid; diddymwyd yn 1539; codwyd plasty Tuduraidd dros ran o’r clwysty; erbyn 1730 defnyddid rhai adeiladau i fwyndoddi copr, ac agorodd ffowndri haearn gerllaw ddiwedd y 18fed ganrif; rhwng 1924 a 1935 arweiniodd Cymdeithas Hynafiaethau Castell-nedd y cloddio, gan symud 7,000 tunnell o slag a gwastraff diwydiannol â llaw; ym meddiant y Weinyddiaeth Gweithfeydd o 1944 ac yng ngofal Cadw bellach; saif y porthdy wrth Ysgol Gynradd yr Abaty; defnyddiwyd i ffilmio Doctor Who.Abaty Nedd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Abaty Nedd neu Abaty Glyn Nedd, abaty Sistersaidd; yn 1129 rhoddodd Richard de Granville diroedd eang rhwng Afon Nedd ac Afon Tawe i Abaty Savigny yn Ffrainc; prisiwyd yr abaty yn £236 yn asesiad 1291, y cyfoethocaf o dai Sistersaidd Cymru; ailadeiladwyd tua’r un adeg; yn gynnar yn yr 16eg ganrif bu adferiad dan yr Abad Leyshon Thomas; diddymwyd yn 1539, pan oedd saith mynach a Leyshon Thomas ei hun; yng ngofal Cadw, ac er ei fod wedi adfeilio, mae’n un o’r esiamplau gorau o dŷ Sistersaidd i’w weld yng Nghymru heddiw.
Copr a haearn
Codwyd plasty Tuduraidd dros ran o’r clwysty. Erbyn 1730 defnyddid rhai o’r adeiladau i fwyndoddi copr, ac yn ddiweddarach cododd ffowndri haearn wrth ymyl yr adfeilion, a gladdwyd yn araf dan wastraff diwydiannol.FfynonellauNeath Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Nedd, mynachlog Sistersaidd ger Castell-nedd, a fu unwaith yn abaty mwyaf Cymru; galwodd yr hanesydd Tuduraidd John Leland ef yn ‘the fairest abbey of all Wales’; sefydlwyd yn 1129 pan roddodd Richard de Granville 8,000 erw o’i ystad i fynaich Savigny o Normandi, a gyrhaeddodd yn 1130, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; prynodd yr abad olaf, Lleision ap Thomas, amser â dirwy fawr yn 1536 a bu’n llefarydd dros abatai Cymru mewn llythyrau at Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid; diddymwyd yn 1539; codwyd plasty Tuduraidd dros ran o’r clwysty; erbyn 1730 defnyddid rhai adeiladau i fwyndoddi copr, ac agorodd ffowndri haearn gerllaw ddiwedd y 18fed ganrif; rhwng 1924 a 1935 arweiniodd Cymdeithas Hynafiaethau Castell-nedd y cloddio, gan symud 7,000 tunnell o slag a gwastraff diwydiannol â llaw; ym meddiant y Weinyddiaeth Gweithfeydd o 1944 ac yng ngofal Cadw bellach; saif y porthdy wrth Ysgol Gynradd yr Abaty; defnyddiwyd i ffilmio Doctor Who.Neath Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 133): sefydlwyd yn 1130 i gymuned o fynaich Savigny a’i gymathu i urdd y Sistersiaid yn 1147; erbyn diwedd y 12fed ganrif roedd eglwys garreg ac adeiladau’r clwysty wedi’u cwblhau; o ddechrau’r 1220au roedd y mynaich wedi tyfu’n rhy niferus iddynt a dechrau ailadeiladu, gydag eglwys abaty newydd wedi’i chomisiynu ddiwedd y 13eg ganrif; ataliwyd yn 1539, ac wedi hynny codwyd tŷ Tuduraidd dros y gornel dde-ddwyreiniol.
Wedi’i gloddio â llaw
Rhwng 1924 a 1935 arweiniodd Cymdeithas Hynafiaethau Castell-nedd y gwaith o ddadorchuddio’r abaty, gan symud 7,000 tunnell o slag a gwastraff â llaw. Mae’r abaty yng ngofal Cadw bellach, un o’r esiamplau gorau o dŷ Sistersaidd i’w weld yng Nghymru, ac mae ei borthdy’n sefyll wrth Ysgol Gynradd yr Abaty.FfynonellauNeath Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Nedd, mynachlog Sistersaidd ger Castell-nedd, a fu unwaith yn abaty mwyaf Cymru; galwodd yr hanesydd Tuduraidd John Leland ef yn ‘the fairest abbey of all Wales’; sefydlwyd yn 1129 pan roddodd Richard de Granville 8,000 erw o’i ystad i fynaich Savigny o Normandi, a gyrhaeddodd yn 1130, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; prynodd yr abad olaf, Lleision ap Thomas, amser â dirwy fawr yn 1536 a bu’n llefarydd dros abatai Cymru mewn llythyrau at Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid; diddymwyd yn 1539; codwyd plasty Tuduraidd dros ran o’r clwysty; erbyn 1730 defnyddid rhai adeiladau i fwyndoddi copr, ac agorodd ffowndri haearn gerllaw ddiwedd y 18fed ganrif; rhwng 1924 a 1935 arweiniodd Cymdeithas Hynafiaethau Castell-nedd y cloddio, gan symud 7,000 tunnell o slag a gwastraff diwydiannol â llaw; ym meddiant y Weinyddiaeth Gweithfeydd o 1944 ac yng ngofal Cadw bellach; saif y porthdy wrth Ysgol Gynradd yr Abaty; defnyddiwyd i ffilmio Doctor Who.Abaty Nedd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Abaty Nedd neu Abaty Glyn Nedd, abaty Sistersaidd; yn 1129 rhoddodd Richard de Granville diroedd eang rhwng Afon Nedd ac Afon Tawe i Abaty Savigny yn Ffrainc; prisiwyd yr abaty yn £236 yn asesiad 1291, y cyfoethocaf o dai Sistersaidd Cymru; ailadeiladwyd tua’r un adeg; yn gynnar yn yr 16eg ganrif bu adferiad dan yr Abad Leyshon Thomas; diddymwyd yn 1539, pan oedd saith mynach a Leyshon Thomas ei hun; yng ngofal Cadw, ac er ei fod wedi adfeilio, mae’n un o’r esiamplau gorau o dŷ Sistersaidd i’w weld yng Nghymru heddiw.
Ar y sgrin
Defnyddiwyd yr adfeilion i ffilmio Doctor Who, wedi’u trawsnewid yn adeilad cyfan.FfynhonnellNeath Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Nedd, mynachlog Sistersaidd ger Castell-nedd, a fu unwaith yn abaty mwyaf Cymru; galwodd yr hanesydd Tuduraidd John Leland ef yn ‘the fairest abbey of all Wales’; sefydlwyd yn 1129 pan roddodd Richard de Granville 8,000 erw o’i ystad i fynaich Savigny o Normandi, a gyrhaeddodd yn 1130, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; prynodd yr abad olaf, Lleision ap Thomas, amser â dirwy fawr yn 1536 a bu’n llefarydd dros abatai Cymru mewn llythyrau at Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid; diddymwyd yn 1539; codwyd plasty Tuduraidd dros ran o’r clwysty; erbyn 1730 defnyddid rhai adeiladau i fwyndoddi copr, ac agorodd ffowndri haearn gerllaw ddiwedd y 18fed ganrif; rhwng 1924 a 1935 arweiniodd Cymdeithas Hynafiaethau Castell-nedd y cloddio, gan symud 7,000 tunnell o slag a gwastraff diwydiannol â llaw; ym meddiant y Weinyddiaeth Gweithfeydd o 1944 ac yng ngofal Cadw bellach; saif y porthdy wrth Ysgol Gynradd yr Abaty; defnyddiwyd i ffilmio Doctor Who.
Ffynonellau a darllen pellach
Ddoe a heddiw


Sefydlwyd Abaty Nedd yn 1130, ac roedd yn un o abatai cyfoethocaf Cymru; canodd y beirdd ei glod fel plas. Yn 1813 roedd yr adfeilion yn wyllt ac yn llawn cerrig wedi cwympo; heddiw maent yn sefyll yn glir ar lawntiau agored.
Ddoe: adfeilion yr abaty · John Preston Neale, engraved by William Raymond Smith, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: yr adfeilion ar eu lawntiau · hugh llewelyn, CC BY-SA 2.0, Wikimedia CommonsYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


