Alfred Russel Wallace
Darganfyddwr dethol naturiol (wedi’i gofnodi)Fe’i ganed ger Brynbuga; darganfu esblygiad drwy ddethol naturiol ar ei ben ei hun a’i gyhoeddi ar y cyd â Darwin.
Alfred Russel Wallace

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Castell-nedd Port Talbot
Castell-nedd Port Talbot
Nidum Rufeinig, yna abaty Sistersaidd a oedd ymhlith cyfoethocaf Cymru ac yn noddi’r beirdd.
Llun: Toeau a meindyrau Castell-nedd · Robert Davies, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Castell-nedd: castell ar afon Nedd
Castell-nedd
Neath
Bu Castell-nedd, ar afon Nedd, yn gaer Rufeinig, yn dref gastell ac yn gartref i’r abaty a alwodd John Leland y tecaf yng Nghymru gyfan. Sefydlwyd Undeb Rygbi Cymru yma yn 1881.FfynonellauNeath ↗Wikipedia (Saesneg)Castell-nedd, yr enw Cymraeg am y castell Normanaidd; daw’r enw Saesneg o Nedd, hen enw Cymraeg yr afon; tua 74 OC cododd y Rhufeiniaid gaer gynorthwyol ar y lan orllewinol, a’i gadael am bymtheng mlynedd tua 125 ac am ganrif tua 170, a’r ymadawiad Rhufeinig olaf tua 320; mae Teithlyfr Antoninus yn enwi Nido, neu Nidum, fel un o naw lle yng Nghymru Rufeinig; ehangwyd eglwys Sant Illtud yn y cyfnod Normanaidd; bu Alfred Russel Wallace yn byw yng Nghastell-nedd yn 1841–42; daeth Castell-nedd yn fwrdeistref ddinesig yn 1835; cynhaliodd Undeb Rygbi Cymru ei gyfarfod cyntaf ar 12 Mawrth 1881 yn Ystafell Nelson yng Ngwesty’r Castell; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1918, 1934 a 1994.Neath Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Nedd, mynachlog Sistersaidd ger Castell-nedd, a fu unwaith yn abaty mwyaf Cymru; galwodd yr hanesydd Tuduraidd John Leland ef yn ‘the fairest abbey of all Wales’; sefydlwyd yn 1129 pan roddodd Richard de Granville 8,000 erw o’i ystad i fynaich Savigny o Normandi, a gyrhaeddodd yn 1130, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; prynodd yr abad olaf, Lleision ap Thomas, amser â dirwy fawr yn 1536 a bu’n llefarydd dros abatai Cymru mewn llythyrau at Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid; diddymwyd yn 1539; codwyd plasty Tuduraidd dros ran o’r clwysty; erbyn 1730 defnyddid rhai adeiladau i fwyndoddi copr, ac agorodd ffowndri haearn gerllaw ddiwedd y 18fed ganrif; rhwng 1924 a 1935 arweiniodd Cymdeithas Hynafiaethau Castell-nedd y cloddio, gan symud 7,000 tunnell o slag a gwastraff diwydiannol â llaw; ym meddiant y Weinyddiaeth Gweithfeydd o 1944 ac yng ngofal Cadw bellach; saif y porthdy wrth Ysgol Gynradd yr Abaty; defnyddiwyd i ffilmio Doctor Who.
| Caer Rufeinig | tua 74 OCFfynhonnellNeath ↗Wikipedia (Saesneg)Castell-nedd, yr enw Cymraeg am y castell Normanaidd; daw’r enw Saesneg o Nedd, hen enw Cymraeg yr afon; tua 74 OC cododd y Rhufeiniaid gaer gynorthwyol ar y lan orllewinol, a’i gadael am bymtheng mlynedd tua 125 ac am ganrif tua 170, a’r ymadawiad Rhufeinig olaf tua 320; mae Teithlyfr Antoninus yn enwi Nido, neu Nidum, fel un o naw lle yng Nghymru Rufeinig; ehangwyd eglwys Sant Illtud yn y cyfnod Normanaidd; bu Alfred Russel Wallace yn byw yng Nghastell-nedd yn 1841–42; daeth Castell-nedd yn fwrdeistref ddinesig yn 1835; cynhaliodd Undeb Rygbi Cymru ei gyfarfod cyntaf ar 12 Mawrth 1881 yn Ystafell Nelson yng Ngwesty’r Castell; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1918, 1934 a 1994. |
|---|---|
| Abaty Nedd | 1130FfynhonnellNeath Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Nedd, mynachlog Sistersaidd ger Castell-nedd, a fu unwaith yn abaty mwyaf Cymru; galwodd yr hanesydd Tuduraidd John Leland ef yn ‘the fairest abbey of all Wales’; sefydlwyd yn 1129 pan roddodd Richard de Granville 8,000 erw o’i ystad i fynaich Savigny o Normandi, a gyrhaeddodd yn 1130, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; prynodd yr abad olaf, Lleision ap Thomas, amser â dirwy fawr yn 1536 a bu’n llefarydd dros abatai Cymru mewn llythyrau at Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid; diddymwyd yn 1539; codwyd plasty Tuduraidd dros ran o’r clwysty; erbyn 1730 defnyddid rhai adeiladau i fwyndoddi copr, ac agorodd ffowndri haearn gerllaw ddiwedd y 18fed ganrif; rhwng 1924 a 1935 arweiniodd Cymdeithas Hynafiaethau Castell-nedd y cloddio, gan symud 7,000 tunnell o slag a gwastraff diwydiannol â llaw; ym meddiant y Weinyddiaeth Gweithfeydd o 1944 ac yng ngofal Cadw bellach; saif y porthdy wrth Ysgol Gynradd yr Abaty; defnyddiwyd i ffilmio Doctor Who. |
| Undeb Rygbi Cymru | sefydlwyd yma, 12 Mawrth 1881FfynhonnellNeath ↗Wikipedia (Saesneg)Castell-nedd, yr enw Cymraeg am y castell Normanaidd; daw’r enw Saesneg o Nedd, hen enw Cymraeg yr afon; tua 74 OC cododd y Rhufeiniaid gaer gynorthwyol ar y lan orllewinol, a’i gadael am bymtheng mlynedd tua 125 ac am ganrif tua 170, a’r ymadawiad Rhufeinig olaf tua 320; mae Teithlyfr Antoninus yn enwi Nido, neu Nidum, fel un o naw lle yng Nghymru Rufeinig; ehangwyd eglwys Sant Illtud yn y cyfnod Normanaidd; bu Alfred Russel Wallace yn byw yng Nghastell-nedd yn 1841–42; daeth Castell-nedd yn fwrdeistref ddinesig yn 1835; cynhaliodd Undeb Rygbi Cymru ei gyfarfod cyntaf ar 12 Mawrth 1881 yn Ystafell Nelson yng Ngwesty’r Castell; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1918, 1934 a 1994. |
Tua 74 OC cododd y Rhufeiniaid gaer ar lan orllewinol yr afon, a’i dal o bryd i’w gilydd hyd tua 320. Mae Teithlyfr Antoninus yn ei henwi’n Nido, neu Nidum, un o ddim ond naw lle a restrir ganddo yng Nghymru Rufeinig, ac mae enw Saesneg y dref yn dal i ddod o Nedd, hen enw Cymraeg yr afon.FfynhonnellNeath ↗Wikipedia (Saesneg)Castell-nedd, yr enw Cymraeg am y castell Normanaidd; daw’r enw Saesneg o Nedd, hen enw Cymraeg yr afon; tua 74 OC cododd y Rhufeiniaid gaer gynorthwyol ar y lan orllewinol, a’i gadael am bymtheng mlynedd tua 125 ac am ganrif tua 170, a’r ymadawiad Rhufeinig olaf tua 320; mae Teithlyfr Antoninus yn enwi Nido, neu Nidum, fel un o naw lle yng Nghymru Rufeinig; ehangwyd eglwys Sant Illtud yn y cyfnod Normanaidd; bu Alfred Russel Wallace yn byw yng Nghastell-nedd yn 1841–42; daeth Castell-nedd yn fwrdeistref ddinesig yn 1835; cynhaliodd Undeb Rygbi Cymru ei gyfarfod cyntaf ar 12 Mawrth 1881 yn Ystafell Nelson yng Ngwesty’r Castell; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1918, 1934 a 1994.
Cofnodir y castell ar y lan ddwyreiniol gyntaf yn 1183. Yn 1231 cipiodd Llywelyn Fawr ef gyda help Morgan Gam, arglwydd Cymreig yr ardal. Mae ei borthdy mawr, o 1377 mae’n debyg, yn dal i sefyll.FfynhonnellNeath Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodir y castell ar lan ddwyreiniol afon Nedd gyntaf yn 1183; yn 1231 cipiodd Llywelyn Fawr ef gyda help Morgan Gam, arglwydd Cymreig yr ardal; ailgodwyd ef mewn carreg yn 1377, ac mae’n debyg mai bryd hynny y codwyd y porthdy mawr, y brif ran sydd wedi goroesi; bu mewn defnydd hyd yr 17eg ganrif, bu’n fan hamdden i’r dref ers y 18fed ganrif, ac mae’n rhestredig Gradd II*.
Yn 1129 rhoddodd Richard de Granville 8,000 erw i fynachod o Normandi, a ddaeth y flwyddyn wedyn, ac yn 1147 daeth yr abaty’n Sistersaidd. Tyfodd yn abaty mwyaf Cymru, a siaradodd ei abad olaf, Lleision ap Thomas, dros holl abatai Cymru wrth Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid.FfynhonnellNeath Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Nedd, mynachlog Sistersaidd ger Castell-nedd, a fu unwaith yn abaty mwyaf Cymru; galwodd yr hanesydd Tuduraidd John Leland ef yn ‘the fairest abbey of all Wales’; sefydlwyd yn 1129 pan roddodd Richard de Granville 8,000 erw o’i ystad i fynaich Savigny o Normandi, a gyrhaeddodd yn 1130, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; prynodd yr abad olaf, Lleision ap Thomas, amser â dirwy fawr yn 1536 a bu’n llefarydd dros abatai Cymru mewn llythyrau at Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid; diddymwyd yn 1539; codwyd plasty Tuduraidd dros ran o’r clwysty; erbyn 1730 defnyddid rhai adeiladau i fwyndoddi copr, ac agorodd ffowndri haearn gerllaw ddiwedd y 18fed ganrif; rhwng 1924 a 1935 arweiniodd Cymdeithas Hynafiaethau Castell-nedd y cloddio, gan symud 7,000 tunnell o slag a gwastraff diwydiannol â llaw; ym meddiant y Weinyddiaeth Gweithfeydd o 1944 ac yng ngofal Cadw bellach; saif y porthdy wrth Ysgol Gynradd yr Abaty; defnyddiwyd i ffilmio Doctor Who.
Erbyn 1730 defnyddid rhai o adeiladau’r abaty i doddi copr. Ychydig i fyny’r cwm, bu rhaeadrau Aberdulais yn gyrru gwaith copr ers 1584, gyda mwyn o Gernyw, a heddiw maent yn troi’r olwyn ddŵr fwyaf yn Ewrop sy’n cynhyrchu trydan.FfynonellauNeath Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Nedd, mynachlog Sistersaidd ger Castell-nedd, a fu unwaith yn abaty mwyaf Cymru; galwodd yr hanesydd Tuduraidd John Leland ef yn ‘the fairest abbey of all Wales’; sefydlwyd yn 1129 pan roddodd Richard de Granville 8,000 erw o’i ystad i fynaich Savigny o Normandi, a gyrhaeddodd yn 1130, gan ddod yn Sistersaidd yn 1147; prynodd yr abad olaf, Lleision ap Thomas, amser â dirwy fawr yn 1536 a bu’n llefarydd dros abatai Cymru mewn llythyrau at Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid; diddymwyd yn 1539; codwyd plasty Tuduraidd dros ran o’r clwysty; erbyn 1730 defnyddid rhai adeiladau i fwyndoddi copr, ac agorodd ffowndri haearn gerllaw ddiwedd y 18fed ganrif; rhwng 1924 a 1935 arweiniodd Cymdeithas Hynafiaethau Castell-nedd y cloddio, gan symud 7,000 tunnell o slag a gwastraff diwydiannol â llaw; ym meddiant y Weinyddiaeth Gweithfeydd o 1944 ac yng ngofal Cadw bellach; saif y porthdy wrth Ysgol Gynradd yr Abaty; defnyddiwyd i ffilmio Doctor Who.Aberdulais Falls ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r rhaeadr, lle mae’r Dulais yn tywallt dros dywodfaen Pennant caled, wedi rhoi pŵer er 1584, pan roddodd ynni gyntaf i wneud copr, o fwyn a fewnforiwyd o Gernyw; daeth y copr i ben yn gynnar yn yr ail ganrif ar bymtheg ac aeth y safle ymlaen i falu ŷd ac i waith tunplat; ei olwyn fodern yw’r olwyn ddŵr fwyaf yn Ewrop sy’n cynhyrchu trydan; yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sy’n gofalu amdano.
Bu’r Alfred Russel Wallace ifanc yn byw yng Nghastell-nedd yn 1841–42, yn rhedeg busnes tirfesur gyda’i frawd, a chynlluniodd Sefydliad y Mecanyddion. Ar 12 Mawrth 1881 cynhaliodd Undeb Rygbi Cymru ei gyfarfod cyntaf yng Ngwesty’r Castell, a daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i’r dref yn 1918, 1934 a 1994.FfynonellauAlfred Russel Wallace ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 8 Ionawr 1823 yn Llanbadog, Sir Fynwy; bu’n dirfesurydd yng ngorllewin Lloegr a Chymru o 1840 hyd 1843; yng Nghastell-nedd, gyda’i frawd John, rhedai fusnes adeiladu a thirfesur a chynlluniodd Sefydliad y Gweithwyr; aeth i’r Amason yn 1848 gyda Henry Walter Bates am tua phedair blynedd, ac i Ynysfor Malay o 1854 hyd 1862, lle tynnodd Linell Wallace; derbyniodd Darwin ei ysgrif o Ternate ar 18 Mehefin 1858, a darllenwyd hi yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858 gyda darnau gan Darwin; cyflwynwyd The Malay Archipelago (1869) i Darwin; fe’i gelwir yn dad bioddaearyddiaeth; bu farw ar 7 Tachwedd 1913, yn 90 oed, yn Broadstone, a gosodwyd medaliwn yn Abaty Westminster yn 1915.Neath ↗Wikipedia (Saesneg)Castell-nedd, yr enw Cymraeg am y castell Normanaidd; daw’r enw Saesneg o Nedd, hen enw Cymraeg yr afon; tua 74 OC cododd y Rhufeiniaid gaer gynorthwyol ar y lan orllewinol, a’i gadael am bymtheng mlynedd tua 125 ac am ganrif tua 170, a’r ymadawiad Rhufeinig olaf tua 320; mae Teithlyfr Antoninus yn enwi Nido, neu Nidum, fel un o naw lle yng Nghymru Rufeinig; ehangwyd eglwys Sant Illtud yn y cyfnod Normanaidd; bu Alfred Russel Wallace yn byw yng Nghastell-nedd yn 1841–42; daeth Castell-nedd yn fwrdeistref ddinesig yn 1835; cynhaliodd Undeb Rygbi Cymru ei gyfarfod cyntaf ar 12 Mawrth 1881 yn Ystafell Nelson yng Ngwesty’r Castell; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1918, 1934 a 1994.
Fe’i ganed ger Brynbuga; darganfu esblygiad drwy ddethol naturiol ar ei ben ei hun a’i gyhoeddi ar y cyd â Darwin.
Alfred Russel WallaceGaned yn Alfred Jones yng Nghastell-nedd; seren Hollywood, ac yn 1946 ef oedd yr actor cyntaf o Gymru i ennill Oscar.
Ray MillandMezzo-soprano o Gastell-nedd, cantores glasurol fwyaf poblogaidd ei chenhedlaeth, sy’n canu emynau Cymraeg i stadia.
Katherine JenkinsToddir copr yn Aberdulais ger Castell-nedd, dechrau’r diwydiant a fydd yn gwneud cwm Tawe yn brifddinas copr y byd.
Copr yn AberdulaisDaw clybiau ynghyd yng Nghastell-nedd i ffurfio Undeb Rygbi Cymru. Daw rygbi’n gêm y cymoedd a’r genedl.
Undeb Rygbi CymruFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf