Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Castell-nedd Port Talbot

Castell-nedd Port Talbot

Castell-nedd · Neath

Nidum Rufeinig, yna abaty Sistersaidd a oedd ymhlith cyfoethocaf Cymru ac yn noddi’r beirdd.

Llun: Toeau a meindyrau Castell-nedd · Robert Davies, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Castell-nedd Port TalbotYn Gymraeg: Castell-nedd51.663° N, 3.804° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Castell-nedd: castell ar afon Nedd

Castell-nedd

  • Castell castell
  • nedd afon Nedd

Neath

  • Neath afon Neddffurf ar Nedd

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Bu Castell-nedd, ar afon Nedd, yn gaer Rufeinig, yn dref gastell ac yn gartref i’r abaty a alwodd John Leland y tecaf yng Nghymru gyfan. Sefydlwyd Undeb Rygbi Cymru yma yn 1881.

Caer Rufeinigtua 74 OC
Abaty Nedd1130
Undeb Rygbi Cymrusefydlwyd yma, 12 Mawrth 1881

Nidum

Tua 74 OC cododd y Rhufeiniaid gaer ar lan orllewinol yr afon, a’i dal o bryd i’w gilydd hyd tua 320. Mae Teithlyfr Antoninus yn ei henwi’n Nido, neu Nidum, un o ddim ond naw lle a restrir ganddo yng Nghymru Rufeinig, ac mae enw Saesneg y dref yn dal i ddod o Nedd, hen enw Cymraeg yr afon.

Llywelyn yn cipio’r castell

Cofnodir y castell ar y lan ddwyreiniol gyntaf yn 1183. Yn 1231 cipiodd Llywelyn Fawr ef gyda help Morgan Gam, arglwydd Cymreig yr ardal. Mae ei borthdy mawr, o 1377 mae’n debyg, yn dal i sefyll.

Yr abaty tecaf

Yn 1129 rhoddodd Richard de Granville 8,000 erw i fynachod o Normandi, a ddaeth y flwyddyn wedyn, ac yn 1147 daeth yr abaty’n Sistersaidd. Tyfodd yn abaty mwyaf Cymru, a siaradodd ei abad olaf, Lleision ap Thomas, dros holl abatai Cymru wrth Gabidwl Cyffredinol y Sistersiaid.

Copr a’r rhaeadrau

Erbyn 1730 defnyddid rhai o adeiladau’r abaty i doddi copr. Ychydig i fyny’r cwm, bu rhaeadrau Aberdulais yn gyrru gwaith copr ers 1584, gyda mwyn o Gernyw, a heddiw maent yn troi’r olwyn ddŵr fwyaf yn Ewrop sy’n cynhyrchu trydan.

Wallace a’r rygbi

Bu’r Alfred Russel Wallace ifanc yn byw yng Nghastell-nedd yn 1841–42, yn rhedeg busnes tirfesur gyda’i frawd, a chynlluniodd Sefydliad y Mecanyddion. Ar 12 Mawrth 1881 cynhaliodd Undeb Rygbi Cymru ei gyfarfod cyntaf yng Ngwesty’r Castell, a daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i’r dref yn 1918, 1934 a 1994.

Ar fap y trefi →

Pobl Castell-nedd

1823–1913

Alfred Russel Wallace

Darganfyddwr dethol naturiol (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed ger Brynbuga; darganfu esblygiad drwy ddethol naturiol ar ei ben ei hun a’i gyhoeddi ar y cyd â Darwin.

Alfred Russel Wallace
1907–1986

Ray Milland

Enillydd Oscar cyntaf Cymru (wedi’i gofnodi)

Ganed yn Alfred Jones yng Nghastell-nedd; seren Hollywood, ac yn 1946 ef oedd yr actor cyntaf o Gymru i ennill Oscar.

Ray Milland
born 1980

Katherine Jenkins

Llais Castell-nedd (wedi’i gofnodi)

Mezzo-soprano o Gastell-nedd, cantores glasurol fwyaf poblogaidd ei chenhedlaeth, sy’n canu emynau Cymraeg i stadia.

Katherine Jenkins

Ar y llinell amser

  1. Copr yn Aberdulais

    Toddir copr yn Aberdulais ger Castell-nedd, dechrau’r diwydiant a fydd yn gwneud cwm Tawe yn brifddinas copr y byd.

    Copr yn Aberdulais
  2. Undeb Rygbi Cymru

    Daw clybiau ynghyd yng Nghastell-nedd i ffurfio Undeb Rygbi Cymru. Daw rygbi’n gêm y cymoedd a’r genedl.

    Undeb Rygbi Cymru

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf