Enwir Casnewydd, y castell newydd ar Wysg, ym Mrut y Tywysogion tua 1172. Mae ei siarter gyntaf o 1314, ac yn 2002 daeth yn ddinas.FfynhonnellNewport, Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Casnewydd, o Gastell Newydd ar Wysg, a geir ym Mrut y Tywysogion tua 1172; sefydlodd Gwynllyw, nawddsant Casnewydd, yr eglwys a ddaeth yn eglwys gadeiriol, ac roedd yno erbyn y 9g; cofnodwyd y lle gyntaf yn novo burgo yn 1126, ac mae ei siarter gyntaf o 1314; mae Llong Casnewydd, a gafwyd yn 2002 ar lan orllewinol Wysg, o rhwng 1445 a 1469; erbyn 1830 Casnewydd oedd prif borthladd glo Cymru, yn fwy na Chaerdydd hyd y 1850au; agorodd Doc y Dref yn 1842, a Doc De Alexandra yn 1892 oedd y doc maen mwyaf yn y byd; agorodd y Bont Gludo ar 12 Medi 1906; daeth statws dinas yn 2002; ganed W. H. Davies yn 1871 yn Portland Street, Pillgwenlli.
Siarter gyntaf
1314FfynhonnellNewport, Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Casnewydd, o Gastell Newydd ar Wysg, a geir ym Mrut y Tywysogion tua 1172; sefydlodd Gwynllyw, nawddsant Casnewydd, yr eglwys a ddaeth yn eglwys gadeiriol, ac roedd yno erbyn y 9g; cofnodwyd y lle gyntaf yn novo burgo yn 1126, ac mae ei siarter gyntaf o 1314; mae Llong Casnewydd, a gafwyd yn 2002 ar lan orllewinol Wysg, o rhwng 1445 a 1469; erbyn 1830 Casnewydd oedd prif borthladd glo Cymru, yn fwy na Chaerdydd hyd y 1850au; agorodd Doc y Dref yn 1842, a Doc De Alexandra yn 1892 oedd y doc maen mwyaf yn y byd; agorodd y Bont Gludo ar 12 Medi 1906; daeth statws dinas yn 2002; ganed W. H. Davies yn 1871 yn Portland Street, Pillgwenlli.
Pont Gludo
12 Medi 1906FfynhonnellNewport, Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Casnewydd, o Gastell Newydd ar Wysg, a geir ym Mrut y Tywysogion tua 1172; sefydlodd Gwynllyw, nawddsant Casnewydd, yr eglwys a ddaeth yn eglwys gadeiriol, ac roedd yno erbyn y 9g; cofnodwyd y lle gyntaf yn novo burgo yn 1126, ac mae ei siarter gyntaf o 1314; mae Llong Casnewydd, a gafwyd yn 2002 ar lan orllewinol Wysg, o rhwng 1445 a 1469; erbyn 1830 Casnewydd oedd prif borthladd glo Cymru, yn fwy na Chaerdydd hyd y 1850au; agorodd Doc y Dref yn 1842, a Doc De Alexandra yn 1892 oedd y doc maen mwyaf yn y byd; agorodd y Bont Gludo ar 12 Medi 1906; daeth statws dinas yn 2002; ganed W. H. Davies yn 1871 yn Portland Street, Pillgwenlli.
Dinas
2002FfynhonnellNewport, Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Casnewydd, o Gastell Newydd ar Wysg, a geir ym Mrut y Tywysogion tua 1172; sefydlodd Gwynllyw, nawddsant Casnewydd, yr eglwys a ddaeth yn eglwys gadeiriol, ac roedd yno erbyn y 9g; cofnodwyd y lle gyntaf yn novo burgo yn 1126, ac mae ei siarter gyntaf o 1314; mae Llong Casnewydd, a gafwyd yn 2002 ar lan orllewinol Wysg, o rhwng 1445 a 1469; erbyn 1830 Casnewydd oedd prif borthladd glo Cymru, yn fwy na Chaerdydd hyd y 1850au; agorodd Doc y Dref yn 1842, a Doc De Alexandra yn 1892 oedd y doc maen mwyaf yn y byd; agorodd y Bont Gludo ar 12 Medi 1906; daeth statws dinas yn 2002; ganed W. H. Davies yn 1871 yn Portland Street, Pillgwenlli.
Gwynllyw
Cododd Gwynllyw, brenin Gwynllŵg a thad Sant Cadog, gell meudwy ar Stow Hill, lle, yn ôl ei Fuchedd, y dangosodd angel mewn breuddwyd ych gwyn iddo. Daeth ei gell yn eglwys, a ailgodwyd mewn carreg yn y 800au, ac mae ei Chapel Galilea wedi goroesi yn Eglwys Gadeiriol Gwynllyw.FfynhonnellGwynllyw ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynllyw Filwr neu Wynllyw Farfog (tua 450 hyd 500), brenin a gŵr sanctaidd Cymreig, brenin Gwynllŵg a sylfaenydd a nawddsant Casnewydd; mae’n ymddangos yn rhestrau brenhinoedd Cymru, a chanai’r beirdd am ei gampau; mab y Brenin Glywys o Glywysing a Gwawl, wyres i Gunedda; yr hynaf a’r cryfaf o feibion Glywys ac arglwydd ar ei frodyr, ac un ohonynt oedd Sant Pedrog; mae Buchedd Gwynllyw yn mynnu ei fod yn rheolwr cyfiawn a theg, ac ynddi gwnaed ei briodas â Gwladys mewn cyfeillgarwch; wedi geni Cadog cafodd ei daro gymaint gan ddewrder Sant Tathan nes iddo anfon ei fab i’w ddysgu yng Nghaerwent; mewn breuddwyd dangosodd angel iddo ych gwyn â smotyn du ar ei dalcen, a lle cafodd hyd iddo cododd feudwyfa bren ar Allt Stow, gan ddweud ‘Dedwydd yw’r lle, dedwyddach yr hwn sy’n trigo ynddo’; bu ef a Gwladys fyw yno mewn ympryd ac ymdrochi yn Wysg haf a gaeaf, a chododd ffynnon ar y bryn pan weddïodd am ddŵr; ei ŵyl 29 Mawrth; wedi ei farw daeth ei gell yn gysegrfa ac yn eglwys, a ailgodwyd o garreg yn y nawfed ganrif, pan oedd adeiladau carreg yn brin yng Nghymru, ac mae ei Chapel Galilea wedi goroesi yn Eglwys Gadeiriol Gwynllyw, yn eglwys gadeiriol ers 1949; iachâi ei ffynnon y rhai a yfai ohoni; anrhydeddodd Normaniaid Casnewydd ef hefyd; mae Ysbyty ac ysgol St Woolos, ac Ysgol Gyfun Gwynllyw, a sefydlwyd ym Mhont-y-pŵl yn 1988, yn dwyn ei enw; saif cerflun Sebastien Boyesen, The Vision of Saint Gwynllyw, yng Nghasnewydd.
Llong Casnewydd
Yn 2002 cafodd adeiladwyr long fawr ym mwd glan orllewinol Wysg, a adeiladwyd rhwng 1445 a 1469.FfynhonnellNewport, Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Casnewydd, o Gastell Newydd ar Wysg, a geir ym Mrut y Tywysogion tua 1172; sefydlodd Gwynllyw, nawddsant Casnewydd, yr eglwys a ddaeth yn eglwys gadeiriol, ac roedd yno erbyn y 9g; cofnodwyd y lle gyntaf yn novo burgo yn 1126, ac mae ei siarter gyntaf o 1314; mae Llong Casnewydd, a gafwyd yn 2002 ar lan orllewinol Wysg, o rhwng 1445 a 1469; erbyn 1830 Casnewydd oedd prif borthladd glo Cymru, yn fwy na Chaerdydd hyd y 1850au; agorodd Doc y Dref yn 1842, a Doc De Alexandra yn 1892 oedd y doc maen mwyaf yn y byd; agorodd y Bont Gludo ar 12 Medi 1906; daeth statws dinas yn 2002; ganed W. H. Davies yn 1871 yn Portland Street, Pillgwenlli.
Glo a dociau
Erbyn 1830 Casnewydd oedd prif borthladd glo Cymru, yn fwy na Chaerdydd hyd y 1850au, a Doc De Alexandra o 1892 oedd y doc maen mwyaf yn y byd. Agorodd y Bont Gludo ar 12 Medi 1906.FfynhonnellNewport, Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Casnewydd, o Gastell Newydd ar Wysg, a geir ym Mrut y Tywysogion tua 1172; sefydlodd Gwynllyw, nawddsant Casnewydd, yr eglwys a ddaeth yn eglwys gadeiriol, ac roedd yno erbyn y 9g; cofnodwyd y lle gyntaf yn novo burgo yn 1126, ac mae ei siarter gyntaf o 1314; mae Llong Casnewydd, a gafwyd yn 2002 ar lan orllewinol Wysg, o rhwng 1445 a 1469; erbyn 1830 Casnewydd oedd prif borthladd glo Cymru, yn fwy na Chaerdydd hyd y 1850au; agorodd Doc y Dref yn 1842, a Doc De Alexandra yn 1892 oedd y doc maen mwyaf yn y byd; agorodd y Bont Gludo ar 12 Medi 1906; daeth statws dinas yn 2002; ganed W. H. Davies yn 1871 yn Portland Street, Pillgwenlli.
Pobl Casnewydd
Ganed John Frost, arweinydd Siartwyr Gwent, yng Nghasnewydd, lle cadwai ei dad dafarn y Royal Oak. Ganed y bardd W. H. Davies ym Mhillgwenlli yn 1871 ac ysgrifennodd The Autobiography of a Super-Tramp.FfynonellauJohn Frost (Chartist) ↗Wikipedia (Saesneg)Un o arweinwyr amlwg mudiad y Siartwyr ym Mhrydain yng Ngwrthryfel Casnewydd oedd John Frost (25 Mai 1784 – 27 Gorffennaf 1877); ganed yng Nghasnewydd, lle cadwai ei dad dafarn y Royal Oak yn Thomas Street (mae plac glas yn nodi man ei eni); bu farw ei fam Sarah yn gynnar a magwyd ef gan ei daid a’i nain; gadawodd gartref yn un ar bymtheg i fod yn brentis dilledydd a theiliwr yng Nghaerdydd, Bryste a Llundain, a dychwelodd i Gasnewydd yn 1806 i gychwyn ei fusnes ei hun, a lwyddodd; priododd Mary Geach yn 1812 a chawsant wyth o blant, a fedyddiwyd i gyd yng Nghapel y Bedyddwyr Hope; roedd parch ac anwyldeb mawr tuag ato am ei gymeriad hoffus; lluniwyd ei wleidyddiaeth gan Thomas Paine a William Cobbett; mewn pamffled yn 1830 cododd ei lais dros denantiaid y tirfeddiannwr mawr Syr Charles Morgan o Dredegar a galw am ddiwygio’r etholiadau, ac yn nechrau’r 1830au daeth fwyfwy yn bencampwr pleidlais i bob dyn; yn 1835 etholwyd ef yn gynghorydd a’i wneud yn ynad, ac yn 1836 daeth yn Faer Casnewydd; ar 3–4 Tachwedd 1839 arweiniodd orymdaith y Siartwyr ar y Westgate yng Nghasnewydd gyda William Jones a Zephaniah Williams; wrth y Westgate gorweddai tua 22 yn farw neu’n marw ac anafwyd dros 50; rhoddwyd y tri arweinydd ar brawf yn Neuadd y Sir, Trefynwy, yn gynnar yn 1840 a nhw oedd y dynion olaf ym Mhrydain i’w dedfrydu i’w crogi, eu diberfeddu a’u chwarteru; safodd y Siartwyr fel un gŵr drostynt, rhoddodd Feargus O’Connor incwm wythnos y Northern Star at gronfa Frost, ac wedi protest gyhoeddus fawr cyhoeddodd yr Arglwydd Melbourne ar 1 Chwefror y newidid y dedfrydau i alltudiaeth am oes; yn Van Diemen’s Land gweithiodd yn glerc ac yna am bron wyth mlynedd yn athro ysgol.Davies, William Henry (1871 – 1940), poet and author ↗Lawrence William Hockey, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 3 Gorffennaf 1871 ym Mhillgwenlli, Casnewydd, mab Mary Ann a Francis Boase Davies, mowldiwr haearn; yn yr ysgol elfennol ymddiddorodd mewn barddoniaeth; wedi ei brentisiaeth yn gerfiwr ac yn eurwr crwydrodd yn yr Unol Daleithiau a Chanada, ond collodd ei droed mewn damwain wrth neidio ar drên ym Mawrth 1899; dychwelodd i Loegr yn benderfynol o lwyddo’n fardd; wedi llawer o anawsterau a siomedigaethau cyhoeddodd ei lyfr cyntaf, The Soul’s Destroyer and Other Poems, ym Mawrth 1905; erbyn 1911 roedd yn fardd ac awdur cydnabyddedig gydag wyth llyfr, a chafodd bensiwn o’r Rhestr Sifil; priododd Helen Payne yn 1923; D.Litt. er anrhydedd Prifysgol Cymru, 1929, am ei wasanaeth i lenyddiaeth; bu farw yn Nailsworth, Swydd Gaerloyw, 26 Medi 1940, yn awdur tua hanner cant o lyfrau; hunangofiannol yw ei ryddiaith gan mwyaf, mewn arddull syml a naturiol yn null Defoe; mewn barddoniaeth ‘mae’n feistr ar y delyneg Saesneg’, a natur a chariad yw ei brif themâu, ac ar ei orau gellir cymharu ei gerddi â thelynegion gorau’r iaith Saesneg; prif weithiau: The Complete Poems (1944), ac mewn rhyddiaith The Autobiography of a Super-Tramp, Beggars a Later Days.
Brenin Gwynllŵg a sant (cronicl cynnar:· Buchedd Gwynllyw, tua 1120)
Brenin Gwynllŵg, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a enillodd Wladys ferch Brychan gyda help Arthur ym Muchedd Cadog Sant. Eu mab oedd Cadog. Diweddodd ei ddyddiau’n feudwy lle saif Eglwys Gadeiriol Casnewydd.
Bardd o Gasnewydd a fu’n crwydro America, a gollodd goes wrth neidio ar drên, ac a ysgrifennodd ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare.’
Peiriannydd o Gasnewydd a sefydlodd y cwmnïau telathrebu mawr Mitel a Newbridge Networks, a ddaeth yn biliwnydd cyntaf Cymru ac a gododd y Celtic Manor, cartref Cwpan Ryder 2010.