Waldo Williams
Bardd y Preselau (wedi’i gofnodi)Bardd heddychol o Sir Benfro y mae ei unig gyfrol, Dail Pren, ymhlith y mwyaf yn yr iaith Gymraeg.
Waldo Williams

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Benfro
Sir Benfro
Cartref y bardd Waldo Williams, a Thwm Carnabwth, y Beca cyntaf, a dorrodd dollborth Efail-wen yn 1839.
Llun: Capel Bethel, Mynachlog-ddu · Roger W Haworth, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Mynachlog-ddu: y fynachlog ddu (maenor mynachod Llandudoch)
Mynachlog-ddu
Saif Mynachlog-ddu, ‘y faenor fynachaidd ddu’, ar lwyfandir uchel rhwng Carn Menyn a Foel Dyrch yn y Preseli, pentref Waldo Williams a Thwm Carnabwth.FfynonellauMynachlog-ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Mynachlog-ddu, ‘maenor fynachaidd ddu’; cyn y Diddymiad roedd y plwyf yn eiddo i Abaty Llandudoch; mae’r eglwys wedi’i chysegru i Sant Dogfael, a Bethel yw tŷ cwrdd y Bedyddwyr, gyda chapel wedi sefyll yn y pentref ers 1794; ar lwyfandir tua 200 metr i fyny rhwng Carn Menyn a Foel Dyrch; tybir mai Carn Menyn yw ffynhonnell cerrig gleision cylch mewnol Côr y Cewri; un o safleoedd posibl brwydr Mynydd Carn yn 1081; tyfodd y pentref yn gartref i weithwyr chwareli llechi; aeth Waldo Williams i ysgol y pentref, lle roedd ei dad yn brifathro, o 1911 hyd 1915, ac mae cofeb iddo yn Rhos Fach; poblogaeth 494 yn 2011.Williams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.Twm Carnabwth ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Rees (tua 1806 – 17 Tachwedd 1876), a adwaenir yn gyffredin fel Twm Carnabwth, oedd arweinydd y cyntaf o Helyntion Beca yn 1839; ni ŵyr neb pwy a alwodd y cyfarfod yn ysgubor fferm Glynsaithmaen ym Mynyddoedd y Preseli, na phwy oedd yno, ond y gŵr a ddewiswyd i arwain yr ymosodiad ar y tollborth newydd yn Efail-wen oedd Thomas Rees, gŵr pengoch 33 oed.
| Uchder | tua 200 metrFfynhonnellMynachlog-ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Mynachlog-ddu, ‘maenor fynachaidd ddu’; cyn y Diddymiad roedd y plwyf yn eiddo i Abaty Llandudoch; mae’r eglwys wedi’i chysegru i Sant Dogfael, a Bethel yw tŷ cwrdd y Bedyddwyr, gyda chapel wedi sefyll yn y pentref ers 1794; ar lwyfandir tua 200 metr i fyny rhwng Carn Menyn a Foel Dyrch; tybir mai Carn Menyn yw ffynhonnell cerrig gleision cylch mewnol Côr y Cewri; un o safleoedd posibl brwydr Mynydd Carn yn 1081; tyfodd y pentref yn gartref i weithwyr chwareli llechi; aeth Waldo Williams i ysgol y pentref, lle roedd ei dad yn brifathro, o 1911 hyd 1915, ac mae cofeb iddo yn Rhos Fach; poblogaeth 494 yn 2011. |
|---|---|
| Waldo yn ysgol y pentref | 1911–1915FfynhonnellMynachlog-ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Mynachlog-ddu, ‘maenor fynachaidd ddu’; cyn y Diddymiad roedd y plwyf yn eiddo i Abaty Llandudoch; mae’r eglwys wedi’i chysegru i Sant Dogfael, a Bethel yw tŷ cwrdd y Bedyddwyr, gyda chapel wedi sefyll yn y pentref ers 1794; ar lwyfandir tua 200 metr i fyny rhwng Carn Menyn a Foel Dyrch; tybir mai Carn Menyn yw ffynhonnell cerrig gleision cylch mewnol Côr y Cewri; un o safleoedd posibl brwydr Mynydd Carn yn 1081; tyfodd y pentref yn gartref i weithwyr chwareli llechi; aeth Waldo Williams i ysgol y pentref, lle roedd ei dad yn brifathro, o 1911 hyd 1915, ac mae cofeb iddo yn Rhos Fach; poblogaeth 494 yn 2011. |
| Tollborth Efail-wen | 1839FfynhonnellRebecca Riots ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng 1839 a 1843 yng ngorllewin a chanolbarth Cymru; y cyntaf yn Efail-wen yn 1839, y mwyaf o aeaf 1842; cymerasant yr enw Merched Beca o Genesis 24:60, a gwisgai’r dynion fel menywod, mewn gynau gwynion; torasant y tollbyrth, a safasant hefyd yn erbyn y degwm, Deddf y Tlodion a rhenti uchel; Thomas Rees, Twm Carnabwth, a arweiniodd y cyntaf; daeth tua 200 o ddynion i dollborth y Bolgoed ym Mhontarddulais ar 6 Gorffennaf 1843; daeth y terfysgoedd i ben yn hwyr yn 1843; arweiniodd comisiwn brenhinol at Ddeddf Ymddiriedolaethau Tyrpeg De Cymru 1844, a unodd yr ymddiriedolaethau a haneru’r doll ar galch. |
Cyn y Diddymiad roedd y plwyf yn eiddo i Abaty Llandudoch, ac mae ei eglwys wedi’i chysegru i Sant Dogfael, y mae ei eglwysi bron i gyd yn Sir Benfro.FfynonellauMynachlog-ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Mynachlog-ddu, ‘maenor fynachaidd ddu’; cyn y Diddymiad roedd y plwyf yn eiddo i Abaty Llandudoch; mae’r eglwys wedi’i chysegru i Sant Dogfael, a Bethel yw tŷ cwrdd y Bedyddwyr, gyda chapel wedi sefyll yn y pentref ers 1794; ar lwyfandir tua 200 metr i fyny rhwng Carn Menyn a Foel Dyrch; tybir mai Carn Menyn yw ffynhonnell cerrig gleision cylch mewnol Côr y Cewri; un o safleoedd posibl brwydr Mynydd Carn yn 1081; tyfodd y pentref yn gartref i weithwyr chwareli llechi; aeth Waldo Williams i ysgol y pentref, lle roedd ei dad yn brifathro, o 1911 hyd 1915, ac mae cofeb iddo yn Rhos Fach; poblogaeth 494 yn 2011.Dogmael (Dogfael, Dogwel), saint (fl. 6th century) ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNid oes hanes ei fywyd wedi goroesi; mae’r achau Cymreig yn ei gysylltu ag un o dri llwyth saint Cymru fel mab Ithel ap Ceredig ap Cunedda Wledig; a barnu wrth ei eglwysi bu ei waith yng Nghymru bron i gyd yn Sir Benfro: Llandudoch ar lan Teifi, Capel Degwel yn yr un plwyf, eglwys Sant Dogfael ger Cas-blaidd, Mynachlog-ddu a Meline; yr unig eithriad yw Llanddogwel ym Môn, a fu’n blwyf ar ei ben ei hun ac a unwyd wedyn â Llanfechell; yn y ddeuddegfed ganrif sefydlwyd tŷ Benedictaidd ar safle ei brif sefydliad yn Llandudoch; ceir olion Sant Dogmael yn Llydaw hefyd; rhoddir ei ŵyl ar 14 Mehefin neu 31 Hydref.
Tybir mai Carn Menyn, uwchben y pentref, yw ffynhonnell cerrig gleision cylch mewnol Côr y Cewri. Mae’r pentref hefyd yn un o safleoedd posibl brwydr Mynydd Carn yn 1081, lle enillodd Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr gyda’i gilydd.FfynonellauMynachlog-ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Mynachlog-ddu, ‘maenor fynachaidd ddu’; cyn y Diddymiad roedd y plwyf yn eiddo i Abaty Llandudoch; mae’r eglwys wedi’i chysegru i Sant Dogfael, a Bethel yw tŷ cwrdd y Bedyddwyr, gyda chapel wedi sefyll yn y pentref ers 1794; ar lwyfandir tua 200 metr i fyny rhwng Carn Menyn a Foel Dyrch; tybir mai Carn Menyn yw ffynhonnell cerrig gleision cylch mewnol Côr y Cewri; un o safleoedd posibl brwydr Mynydd Carn yn 1081; tyfodd y pentref yn gartref i weithwyr chwareli llechi; aeth Waldo Williams i ysgol y pentref, lle roedd ei dad yn brifathro, o 1911 hyd 1915, ac mae cofeb iddo yn Rhos Fach; poblogaeth 494 yn 2011.Battle of Mynydd Carn ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 1081, yn rhan o’r ymrafael am Wynedd a Deheubarth; hwyliodd Gruffudd ap Cynan o Waterford gyda milwyr o Ddaniaid a Gwyddyl a glanio ger Tyddewi, lle cyfarfu â Rhys ap Tewdwr yn eglwys Dewi; gwnaeth Gruffudd a Rhys gytundeb; bu’r frwydr tua diwrnod o daith i’r gogledd o Dyddewi, a lladdwyd Trahaearn ap Caradog, Caradog ap Gruffudd a Meilyr ap Rhiwallon; cafodd effaith fawr ar hanes Cymru; fe’i hadroddir yn Hanes Gruffudd ap Cynan.
Yn 1839 dewisodd cyfarfod yn ysgubor fferm Glynsaithmaen ym mryniau’r Preseli Thomas Rees, Twm Carnabwth, i arwain yr ymosodiad ar y dollborth newydd yn Efail-wen. Dyma’r gyntaf o helyntion Beca.FfynonellauTwm Carnabwth ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Rees (tua 1806 – 17 Tachwedd 1876), a adwaenir yn gyffredin fel Twm Carnabwth, oedd arweinydd y cyntaf o Helyntion Beca yn 1839; ni ŵyr neb pwy a alwodd y cyfarfod yn ysgubor fferm Glynsaithmaen ym Mynyddoedd y Preseli, na phwy oedd yno, ond y gŵr a ddewiswyd i arwain yr ymosodiad ar y tollborth newydd yn Efail-wen oedd Thomas Rees, gŵr pengoch 33 oed.Rebecca Riots ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng 1839 a 1843 yng ngorllewin a chanolbarth Cymru; y cyntaf yn Efail-wen yn 1839, y mwyaf o aeaf 1842; cymerasant yr enw Merched Beca o Genesis 24:60, a gwisgai’r dynion fel menywod, mewn gynau gwynion; torasant y tollbyrth, a safasant hefyd yn erbyn y degwm, Deddf y Tlodion a rhenti uchel; Thomas Rees, Twm Carnabwth, a arweiniodd y cyntaf; daeth tua 200 o ddynion i dollborth y Bolgoed ym Mhontarddulais ar 6 Gorffennaf 1843; daeth y terfysgoedd i ben yn hwyr yn 1843; arweiniodd comisiwn brenhinol at Ddeddf Ymddiriedolaethau Tyrpeg De Cymru 1844, a unodd yr ymddiriedolaethau a haneru’r doll ar galch.
Daeth tad Waldo Williams yn brifathro ysgol y pentref yn 1911, a dywedodd Waldo iddo ddysgu ei Gymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel yr ysgrifennodd yn ‘Yr Iaith a Garaf’. Saif cofeb iddo yn Rhos Fach.FfynonellauWilliams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.Mynachlog-ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Mynachlog-ddu, ‘maenor fynachaidd ddu’; cyn y Diddymiad roedd y plwyf yn eiddo i Abaty Llandudoch; mae’r eglwys wedi’i chysegru i Sant Dogfael, a Bethel yw tŷ cwrdd y Bedyddwyr, gyda chapel wedi sefyll yn y pentref ers 1794; ar lwyfandir tua 200 metr i fyny rhwng Carn Menyn a Foel Dyrch; tybir mai Carn Menyn yw ffynhonnell cerrig gleision cylch mewnol Côr y Cewri; un o safleoedd posibl brwydr Mynydd Carn yn 1081; tyfodd y pentref yn gartref i weithwyr chwareli llechi; aeth Waldo Williams i ysgol y pentref, lle roedd ei dad yn brifathro, o 1911 hyd 1915, ac mae cofeb iddo yn Rhos Fach; poblogaeth 494 yn 2011.
Bu capel yn y pentref ers 1794, a Bethel yw tŷ cwrdd y Bedyddwyr. Tyfodd y pentref yn gartref i weithwyr y chwareli llechi.FfynhonnellMynachlog-ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Mynachlog-ddu, ‘maenor fynachaidd ddu’; cyn y Diddymiad roedd y plwyf yn eiddo i Abaty Llandudoch; mae’r eglwys wedi’i chysegru i Sant Dogfael, a Bethel yw tŷ cwrdd y Bedyddwyr, gyda chapel wedi sefyll yn y pentref ers 1794; ar lwyfandir tua 200 metr i fyny rhwng Carn Menyn a Foel Dyrch; tybir mai Carn Menyn yw ffynhonnell cerrig gleision cylch mewnol Côr y Cewri; un o safleoedd posibl brwydr Mynydd Carn yn 1081; tyfodd y pentref yn gartref i weithwyr chwareli llechi; aeth Waldo Williams i ysgol y pentref, lle roedd ei dad yn brifathro, o 1911 hyd 1915, ac mae cofeb iddo yn Rhos Fach; poblogaeth 494 yn 2011.
Bardd heddychol o Sir Benfro y mae ei unig gyfrol, Dail Pren, ymhlith y mwyaf yn yr iaith Gymraeg.
Waldo WilliamsThomas Rees o Fynachlog-ddu, a arweiniodd ymosodiad cyntaf Merched Beca ar dollborth, yn Efail-wen yn 1839.
Twm CarnabwthFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf