Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Benfro

Sir Benfro

Crymych

Pentref ym mryniau’r Preselau, ger y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri.

Llun: Y brif stryd, Crymych · ceridwen, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sir Benfro51.974° N, 4.647° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Crymych: y nant gam

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Crymych, ‘y nant gam’, yw ‘prifddinas’ y Preseli, pentref â hunaniaeth Gymraeg gref a dyfodd gyda’r rheilffordd.

Cofnod cyntaf1468
Dyfodiad y rheilffordd1874
Ysgol y Preseliagorwyd 1958

Yr enw

Mae’r pentref yn cymryd ei enw o dro sydyn afon Taf yn ei ben gogleddol, a chaiff ei enwi gyntaf mewn cyfrif o gantrefi Cemais yn 1468.

Foel Drygarn

Ar Foel Drygarn uwchben y pentref saif tair carnedd fawr o Oes yr Efydd y tu mewn i fryngaer o Oes yr Haearn gydag o leiaf 227 o lwyfannau cytiau. Ni ysbeiliwyd cerrig y carneddau erioed.

Y cerrig gleision

Ym mryniau’r Preseli mae chwarel Craig Rhos-y-felin, lle tynnwyd cerrig gleision ar gyfer Côr y Cewri. Dengys dyddiadau radiocarbon i’r cerrig gael eu tynnu yn y bedwaredd fileniwm CC.

Pentref y rheilffordd

Ychydig oedd yma ond tafarn y Crymych Arms nes i Reilffordd Hendy-gwyn a Dyffryn Taf gyrraedd yn 1874. Tyfodd y pentref yn gyflym wedyn, dechreuodd ei sioe amaethyddol yn 1909 ac agorodd Neuadd y Farchnad yn 1919.

Prifddinas y Preseli

Cadarnhawyd Crymych yn ‘brifddinas’ y Preseli yn 1958, y flwyddyn yr agorodd Ysgol y Preseli; yn 1996 daeth yn ysgol gyfun Gymraeg gyntaf Sir Benfro. Mae’r delynores Claire Jones, Telynores Swyddogol Tywysog Cymru o 2007 hyd 2011, o Grymych, ac mae’r pentref wedi’i efeillio â Plomelin yn Llydaw.

Y cerrig gleision

Ar fap y trefi →

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf