

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Benfro
Sir Benfro
Crymych
Pentref ym mryniau’r Preselau, ger y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri.
Llun: Y brif stryd, Crymych · ceridwen, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Crymych, ‘y nant gam’, yw ‘prifddinas’ y Preseli, pentref â hunaniaeth Gymraeg gref a dyfodd gyda’r rheilffordd.FfynhonnellCrymych ↗Wikipedia (Saesneg)Crymych, ‘nant gam’, ar ôl tro sydyn afon Taf ym mhen gogleddol y pentref; sonnir amdano gyntaf mewn cyfrif o gantrefi Cemais yn 1468; ychydig oedd yma ond tafarn y Crymych Arms nes i Reilffordd Hendy-gwyn a Dyffryn Taf ei gyrraedd yn 1874, ac wedi hynny tyfodd yn gyflym yn ganolfan wasanaeth a thrafnidiaeth; saif ym mhen dwyreiniol Mynyddoedd y Preseli, a chadarnhawyd ei statws fel ‘prifddinas’ y Preselau yn 1958; agorodd Ysgol y Preseli yn 1958 ac yn 1996 daeth yn ysgol gyfun Gymraeg gyntaf Sir Benfro; agorodd Neuadd y Farchnad yn 1919; cynhaliwyd y sioe amaethyddol gyntaf yn 1909; mae Claire Jones, Telynores Swyddogol Tywysog Cymru o 2007 hyd 2011, o Grymych; gefeilliwyd â Plomelin yn Llydaw.
| Cofnod cyntaf | 1468FfynhonnellCrymych ↗Wikipedia (Saesneg)Crymych, ‘nant gam’, ar ôl tro sydyn afon Taf ym mhen gogleddol y pentref; sonnir amdano gyntaf mewn cyfrif o gantrefi Cemais yn 1468; ychydig oedd yma ond tafarn y Crymych Arms nes i Reilffordd Hendy-gwyn a Dyffryn Taf ei gyrraedd yn 1874, ac wedi hynny tyfodd yn gyflym yn ganolfan wasanaeth a thrafnidiaeth; saif ym mhen dwyreiniol Mynyddoedd y Preseli, a chadarnhawyd ei statws fel ‘prifddinas’ y Preselau yn 1958; agorodd Ysgol y Preseli yn 1958 ac yn 1996 daeth yn ysgol gyfun Gymraeg gyntaf Sir Benfro; agorodd Neuadd y Farchnad yn 1919; cynhaliwyd y sioe amaethyddol gyntaf yn 1909; mae Claire Jones, Telynores Swyddogol Tywysog Cymru o 2007 hyd 2011, o Grymych; gefeilliwyd â Plomelin yn Llydaw. |
|---|---|
| Dyfodiad y rheilffordd | 1874FfynhonnellCrymych ↗Wikipedia (Saesneg)Crymych, ‘nant gam’, ar ôl tro sydyn afon Taf ym mhen gogleddol y pentref; sonnir amdano gyntaf mewn cyfrif o gantrefi Cemais yn 1468; ychydig oedd yma ond tafarn y Crymych Arms nes i Reilffordd Hendy-gwyn a Dyffryn Taf ei gyrraedd yn 1874, ac wedi hynny tyfodd yn gyflym yn ganolfan wasanaeth a thrafnidiaeth; saif ym mhen dwyreiniol Mynyddoedd y Preseli, a chadarnhawyd ei statws fel ‘prifddinas’ y Preselau yn 1958; agorodd Ysgol y Preseli yn 1958 ac yn 1996 daeth yn ysgol gyfun Gymraeg gyntaf Sir Benfro; agorodd Neuadd y Farchnad yn 1919; cynhaliwyd y sioe amaethyddol gyntaf yn 1909; mae Claire Jones, Telynores Swyddogol Tywysog Cymru o 2007 hyd 2011, o Grymych; gefeilliwyd â Plomelin yn Llydaw. |
| Ysgol y Preseli | agorwyd 1958FfynhonnellCrymych ↗Wikipedia (Saesneg)Crymych, ‘nant gam’, ar ôl tro sydyn afon Taf ym mhen gogleddol y pentref; sonnir amdano gyntaf mewn cyfrif o gantrefi Cemais yn 1468; ychydig oedd yma ond tafarn y Crymych Arms nes i Reilffordd Hendy-gwyn a Dyffryn Taf ei gyrraedd yn 1874, ac wedi hynny tyfodd yn gyflym yn ganolfan wasanaeth a thrafnidiaeth; saif ym mhen dwyreiniol Mynyddoedd y Preseli, a chadarnhawyd ei statws fel ‘prifddinas’ y Preselau yn 1958; agorodd Ysgol y Preseli yn 1958 ac yn 1996 daeth yn ysgol gyfun Gymraeg gyntaf Sir Benfro; agorodd Neuadd y Farchnad yn 1919; cynhaliwyd y sioe amaethyddol gyntaf yn 1909; mae Claire Jones, Telynores Swyddogol Tywysog Cymru o 2007 hyd 2011, o Grymych; gefeilliwyd â Plomelin yn Llydaw. |
Yr enw
Mae’r pentref yn cymryd ei enw o dro sydyn afon Taf yn ei ben gogleddol, a chaiff ei enwi gyntaf mewn cyfrif o gantrefi Cemais yn 1468.FfynhonnellCrymych ↗Wikipedia (Saesneg)Crymych, ‘nant gam’, ar ôl tro sydyn afon Taf ym mhen gogleddol y pentref; sonnir amdano gyntaf mewn cyfrif o gantrefi Cemais yn 1468; ychydig oedd yma ond tafarn y Crymych Arms nes i Reilffordd Hendy-gwyn a Dyffryn Taf ei gyrraedd yn 1874, ac wedi hynny tyfodd yn gyflym yn ganolfan wasanaeth a thrafnidiaeth; saif ym mhen dwyreiniol Mynyddoedd y Preseli, a chadarnhawyd ei statws fel ‘prifddinas’ y Preselau yn 1958; agorodd Ysgol y Preseli yn 1958 ac yn 1996 daeth yn ysgol gyfun Gymraeg gyntaf Sir Benfro; agorodd Neuadd y Farchnad yn 1919; cynhaliwyd y sioe amaethyddol gyntaf yn 1909; mae Claire Jones, Telynores Swyddogol Tywysog Cymru o 2007 hyd 2011, o Grymych; gefeilliwyd â Plomelin yn Llydaw.
Foel Drygarn
Ar Foel Drygarn uwchben y pentref saif tair carnedd fawr o Oes yr Efydd y tu mewn i fryngaer o Oes yr Haearn gydag o leiaf 227 o lwyfannau cytiau. Ni ysbeiliwyd cerrig y carneddau erioed.FfynhonnellFoel Drygarn ↗Wicipedia (Saesneg)Tair carnedd o’r Oes Efydd y tu mewn i fryngaer o Oes yr Haearn ag o leiaf 227 llwyfan cwt; ni ladratawyd cerrig y carneddau erioed.
Y cerrig gleision
Ym mryniau’r Preseli mae chwarel Craig Rhos-y-felin, lle tynnwyd cerrig gleision ar gyfer Côr y Cewri. Dengys dyddiadau radiocarbon i’r cerrig gael eu tynnu yn y bedwaredd fileniwm CC.FfynhonnellCraig Rhos-y-felin: a Welsh bluestone megalith quarry for Stonehenge ↗Mike Parker Pearson ac eraill, Antiquity 89 (2015), tt. 1331–1352 (Saesneg)Cloddio’r chwarel cerrig gleision ym mynyddoedd y Preseli, gyda dyddiadau radiocarbon i’r meini gael eu tynnu yn y bedwaredd fileniwm CC, a’r llwybr i Gôr y Cewri.
Pentref y rheilffordd
Ychydig oedd yma ond tafarn y Crymych Arms nes i Reilffordd Hendy-gwyn a Dyffryn Taf gyrraedd yn 1874. Tyfodd y pentref yn gyflym wedyn, dechreuodd ei sioe amaethyddol yn 1909 ac agorodd Neuadd y Farchnad yn 1919.FfynhonnellCrymych ↗Wikipedia (Saesneg)Crymych, ‘nant gam’, ar ôl tro sydyn afon Taf ym mhen gogleddol y pentref; sonnir amdano gyntaf mewn cyfrif o gantrefi Cemais yn 1468; ychydig oedd yma ond tafarn y Crymych Arms nes i Reilffordd Hendy-gwyn a Dyffryn Taf ei gyrraedd yn 1874, ac wedi hynny tyfodd yn gyflym yn ganolfan wasanaeth a thrafnidiaeth; saif ym mhen dwyreiniol Mynyddoedd y Preseli, a chadarnhawyd ei statws fel ‘prifddinas’ y Preselau yn 1958; agorodd Ysgol y Preseli yn 1958 ac yn 1996 daeth yn ysgol gyfun Gymraeg gyntaf Sir Benfro; agorodd Neuadd y Farchnad yn 1919; cynhaliwyd y sioe amaethyddol gyntaf yn 1909; mae Claire Jones, Telynores Swyddogol Tywysog Cymru o 2007 hyd 2011, o Grymych; gefeilliwyd â Plomelin yn Llydaw.
Prifddinas y Preseli
Cadarnhawyd Crymych yn ‘brifddinas’ y Preseli yn 1958, y flwyddyn yr agorodd Ysgol y Preseli; yn 1996 daeth yn ysgol gyfun Gymraeg gyntaf Sir Benfro. Mae’r delynores Claire Jones, Telynores Swyddogol Tywysog Cymru o 2007 hyd 2011, o Grymych, ac mae’r pentref wedi’i efeillio â Plomelin yn Llydaw.FfynhonnellCrymych ↗Wikipedia (Saesneg)Crymych, ‘nant gam’, ar ôl tro sydyn afon Taf ym mhen gogleddol y pentref; sonnir amdano gyntaf mewn cyfrif o gantrefi Cemais yn 1468; ychydig oedd yma ond tafarn y Crymych Arms nes i Reilffordd Hendy-gwyn a Dyffryn Taf ei gyrraedd yn 1874, ac wedi hynny tyfodd yn gyflym yn ganolfan wasanaeth a thrafnidiaeth; saif ym mhen dwyreiniol Mynyddoedd y Preseli, a chadarnhawyd ei statws fel ‘prifddinas’ y Preselau yn 1958; agorodd Ysgol y Preseli yn 1958 ac yn 1996 daeth yn ysgol gyfun Gymraeg gyntaf Sir Benfro; agorodd Neuadd y Farchnad yn 1919; cynhaliwyd y sioe amaethyddol gyntaf yn 1909; mae Claire Jones, Telynores Swyddogol Tywysog Cymru o 2007 hyd 2011, o Grymych; gefeilliwyd â Plomelin yn Llydaw.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



