Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Benfro

Sir Benfro

Tyddewi · St Davids

Sefydlodd Dewi ei fynachlog yma yn y 500au. Roedd dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain, a hi yw dinas leiaf Prydain.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn ei phant · Chrisrivers, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sir BenfroYn Gymraeg: Tyddewi51.881° N, 5.266° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Tyddewi: tŷ Dewi

Tyddewi

  • Ty tŷ
  • ddewi Dewi Santo Dewi (treiglad meddal: d → dd)

St Davids

  • St Saesneg: sant
  • Davids Dewi Sant; Tyddewi yn Gymraeg

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Tyddewi, tŷ Dewi, yw dinas leiaf Prydain, a dyfodd o amgylch mynachlog Dewi ei hun.

Pererindodaudwy i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain, 1123
Dechrau’r eglwys gadeiriol1181
Adfer statws dinas1 Mehefin 1995

Mynyw

Wedi i’r Rhufeiniaid adael, Mynyw oedd enw’r lle yn Gymraeg a Menevia yn Lladin. Credir i Ddewi, a aned tua 500, sefydlu ei eglwys a’i fynachlog yng Nglyn Rhosyn ar lan afon Alun, lle saif yr eglwys gadeiriol heddiw.

Non a Phorth Clais

Dywedir i Ddewi gael ei eni i’r Santes Non lle saif ei chapel ar y clogwyni, a’i ffynnon sanctaidd gerllaw, ac iddo gael ei fedyddio gan Sant Elfyw ym Mhorth Clais.

Tŷ dysg

Roedd Tyddewi mor enwog am ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio help oddi yma i ailgodi dysg yn Wessex. Tua 1090 ysgrifennodd Rhygyfarch Fuchedd Dewi, ac yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calixtus II fod dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain.

Eglwys gadeiriol a llys

Dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181, ac ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglen a Llys yr Esgob gerllaw. Gorwedd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor fawr.

Y ddinas

Collodd Tyddewi ei statws dinas yn 1886 a’i ennill yn ôl yn 1994, ac ar 1 Mehefin 1995 cyflwynodd y Frenhines y llythyrau yn yr eglwys gadeiriol. Daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2002, ac mae Porth Mawr ddwy filltir i’r gorllewin.

TyddewiDewi Sant

Ar fap y trefi →

Pobl Tyddewi

fl. 6th century

Santes Non

Mam Dewi Sant (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

Mam Dewi Sant, nawddsant Cymru. Saif ei chapel a’i ffynnon sanctaidd ar y clogwyni ger Tyddewi, lle y ganed Dewi mewn storm yn ôl traddodiad Cymru.

Santes Non
c. 1146–c. 1223

Gerallt Gymro

Clerigwr ac awdur (wedi’i gofnodi)

Mae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.

Gerallt Gymro
d. c. 589

Dewi Sant

Nawddsant Cymru (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.

Dewi Sant

Ar y llinell amser

  1. Marw Dewi Sant (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.

    Marw Dewi Sant
  2. Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred (wedi’i gofnodi)

    Mae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.

    Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred
  3. Annales Cambriae (wedi’i gofnodi)

    Yn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.

    Annales Cambriae
  4. Sulien Ddoeth (wedi’i gofnodi)

    Mae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.

    Sulien Ddoeth
  5. Gwilym yn Nhyddewi (wedi’i gofnodi)

    Daw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.

    Gwilym yn Nhyddewi
  6. Buchedd Dewi (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.

    Buchedd Dewi
  7. Marw’r Arglwydd Rhys

    Mae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.

    Marw’r Arglwydd Rhys
  8. Llys yr Esgob yn Nhyddewi

    Mae’r Esgob Henry de Gower yn codi Llys mawr yr Esgob ger yr eglwys gadeiriol yn Nhyddewi, gyda’i fylchfuriau bwaog.

    Llys yr Esgob yn Nhyddewi

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf