Yn Ogof Paviland, ar y clogwyni i’r gorllewin, roedd ‘Arglwyddes Goch’ Paviland, dyn ifanc a gladdwyd ag ocr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl, y gladdedigaeth ddefodol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.
Credir bod Porth Einon, ar Benrhyn Gŵyr, wedi’i enwi ar ôl Einion, tywysog o’r Deheubarth.FfynhonnellPort Eynon ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Einon, ar Benrhyn Gŵyr, a enwyd ar ôl y Tywysog Einion o’r Deheubarth yn ôl y gred; tŷ halen adfeiliedig, a ddefnyddid i dynnu halen o ddŵr y môr, ger Trwyn Porth Einon; bu bad achub yma o ail hanner y 18g hyd 1919; Culver Hole, colomendy hynafol o cyn yr 16g ar y pentir i’r gorllewin o Drwyn Porth Einon, heneb gofrestredig restredig Gradd II; bu’r canwr Walter Glynne yn byw ac yn marw yn y pentref; 597 o bobl yn 2011.
Bad achub
diwedd y 1700au hyd 1919FfynhonnellPort Eynon ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Einon, ar Benrhyn Gŵyr, a enwyd ar ôl y Tywysog Einion o’r Deheubarth yn ôl y gred; tŷ halen adfeiliedig, a ddefnyddid i dynnu halen o ddŵr y môr, ger Trwyn Porth Einon; bu bad achub yma o ail hanner y 18g hyd 1919; Culver Hole, colomendy hynafol o cyn yr 16g ar y pentir i’r gorllewin o Drwyn Porth Einon, heneb gofrestredig restredig Gradd II; bu’r canwr Walter Glynne yn byw ac yn marw yn y pentref; 597 o bobl yn 2011.
Culver Hole
cyn yr 1500auFfynhonnellPort Eynon ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Einon, ar Benrhyn Gŵyr, a enwyd ar ôl y Tywysog Einion o’r Deheubarth yn ôl y gred; tŷ halen adfeiliedig, a ddefnyddid i dynnu halen o ddŵr y môr, ger Trwyn Porth Einon; bu bad achub yma o ail hanner y 18g hyd 1919; Culver Hole, colomendy hynafol o cyn yr 16g ar y pentir i’r gorllewin o Drwyn Porth Einon, heneb gofrestredig restredig Gradd II; bu’r canwr Walter Glynne yn byw ac yn marw yn y pentref; 597 o bobl yn 2011.
Poblogaeth
597 (2011)FfynhonnellPort Eynon ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Einon, ar Benrhyn Gŵyr, a enwyd ar ôl y Tywysog Einion o’r Deheubarth yn ôl y gred; tŷ halen adfeiliedig, a ddefnyddid i dynnu halen o ddŵr y môr, ger Trwyn Porth Einon; bu bad achub yma o ail hanner y 18g hyd 1919; Culver Hole, colomendy hynafol o cyn yr 16g ar y pentir i’r gorllewin o Drwyn Porth Einon, heneb gofrestredig restredig Gradd II; bu’r canwr Walter Glynne yn byw ac yn marw yn y pentref; 597 o bobl yn 2011.
Y Tŷ Halen
Ger Trwyn Porth Einon saif adfeilion tŷ halen, lle tynnid halen o ddŵr y môr.FfynhonnellPort Eynon ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Einon, ar Benrhyn Gŵyr, a enwyd ar ôl y Tywysog Einion o’r Deheubarth yn ôl y gred; tŷ halen adfeiliedig, a ddefnyddid i dynnu halen o ddŵr y môr, ger Trwyn Porth Einon; bu bad achub yma o ail hanner y 18g hyd 1919; Culver Hole, colomendy hynafol o cyn yr 16g ar y pentir i’r gorllewin o Drwyn Porth Einon, heneb gofrestredig restredig Gradd II; bu’r canwr Walter Glynne yn byw ac yn marw yn y pentref; 597 o bobl yn 2011.
Culver Hole
Mae Culver Hole, colomendy hynafol ar y pentir i’r gorllewin o Drwyn Porth Einon, yn hŷn na’r 1500au ac yn heneb gofrestredig.FfynhonnellPort Eynon ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Einon, ar Benrhyn Gŵyr, a enwyd ar ôl y Tywysog Einion o’r Deheubarth yn ôl y gred; tŷ halen adfeiliedig, a ddefnyddid i dynnu halen o ddŵr y môr, ger Trwyn Porth Einon; bu bad achub yma o ail hanner y 18g hyd 1919; Culver Hole, colomendy hynafol o cyn yr 16g ar y pentir i’r gorllewin o Drwyn Porth Einon, heneb gofrestredig restredig Gradd II; bu’r canwr Walter Glynne yn byw ac yn marw yn y pentref; 597 o bobl yn 2011.
Y bad achub
Gwasanaethodd bad achub Borth Einon o ail hanner yr 1700au hyd 1919, a bu’r canwr Walter Glynne yn byw ac yn marw yn y pentref.FfynhonnellPort Eynon ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Einon, ar Benrhyn Gŵyr, a enwyd ar ôl y Tywysog Einion o’r Deheubarth yn ôl y gred; tŷ halen adfeiliedig, a ddefnyddid i dynnu halen o ddŵr y môr, ger Trwyn Porth Einon; bu bad achub yma o ail hanner y 18g hyd 1919; Culver Hole, colomendy hynafol o cyn yr 16g ar y pentir i’r gorllewin o Drwyn Porth Einon, heneb gofrestredig restredig Gradd II; bu’r canwr Walter Glynne yn byw ac yn marw yn y pentref; 597 o bobl yn 2011.
Paviland
Yn Goat’s Hole, ogof rhwng Porth Einon a Rhosili, cafodd William Buckland ‘Arglwyddes Goch’ Paviland ar 18 Ionawr 1823. Esgyrn dyn ifanc ydynt, a gladdwyd ag ocr coch tua 33,000 i 34,000 o flynyddoedd yn ôl.FfynonellauRed Lady of Paviland ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cafwyd gan William Buckland ar 18 Ionawr 1823 yn Twll yr Afr rhwng Porth Einon a Rhosili, wedi i deulu Talbot o Benrhys glywed am esgyrn a gafwyd yno; disgrifiad Buckland ei hun o’r ocr, ‘dau ddyrnaid’ o gregyn gwichiaid a ‘deugain neu hanner cant o ddarnau o rodenni ifori’ a modrwyau o ifori mamoth; dangosodd Sollas yn 1912 mai gŵr o Oes yr Iâ ydoedd; fe’i dyddiwyd yn 2009 i tua 33,000 ac yn 2010 i tua 34,000 o flynyddoedd yn ôl; roedd yr ogof bryd hynny tua 110 km o’r môr, uwchben gwastadedd; deiet o 15–20% pysgod; mwy na 4,000 o fflintiau, dannedd, esgyrn, nodwyddau a breichledau o gloddio diweddarach, i’w gweld yn Abertawe a Chaerdydd; y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop; benthyciwyd i Gaerdydd yn 2007; galwadau am ei ddychwelyd i Gymru.The ‘Red Lady’ of Paviland ↗Amgueddfa Hanes Natur Prifysgol Rhydychen, sy’n cadw’r esgyrn (Saesneg)Gweddillion gŵr ifanc; mae’r esgyrn tua 33–34,000 o flynyddoedd oed.
Y gladdedigaeth seremonïol hynaf yng ngorllewin Ewrop (archaeoleg)
Gŵr ifanc a gladdwyd gydag ocr coch, ifori a chregyn mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl: y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.