Tom Ellis
Gobaith Cymru Fydd (wedi’i gofnodi)Mab y fferm o Gefnddwysarn a ddaeth yn aelod seneddol Meirionnydd yn saith ar hugain oed, a siaradodd dros Gymru hunanlywodraethol ac a gododd yn Brif Chwip y Rhyddfrydwyr.
Tom Ellis

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd
Gwynedd
Gwnaeth Thomas Charles y Bala’n galon yr ysgolion Sul a chymdeithas y Beibl; cerddodd Mary Jones yma am ei Beibl yn 1800. Yma y cynlluniodd Michael D. Jones y Wladfa.
Llun: Y Stryd Fawr, y Bala · David Stowell, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Y Bala: bala, lle mae afon yn gadael llyn
Y Bala
Bala
Saif y Bala lle mae’r Ddyfrdwy’n llifo allan o Lyn Tegid, y llyn naturiol mwyaf yng Nghymru. O’r dref fach hon y daeth Cymdeithas y Beiblau, arweinwyr y Wladfa ym Mhatagonia a sylfaenydd Cymru Fydd.FfynonellauBala, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bala, tref a chymuned yng Ngwynedd, yn hen Sir Feirionnydd, ym mhen gogleddol Llyn Tegid; yng nghyfrifiad 2021 roedd 72.5 y cant o’i phobl yn medru’r Gymraeg; ystyr ‘bala’ yw lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Llyn Tegid; twmpath 30 troedfedd o uchder a 50 troedfedd ar draws yw Tomen y Bala; yn y 18fed ganrif roedd y dref yn enwog am wneud gwlanen, sanau, menig a hosanau; ei phrif nodweddion yw’r coleg diwinyddol, Coleg y Bala, yr ysgol ramadeg a sefydlwyd yn 1712, a cherflun Thomas Charles (1755–1814), a fu’n bennaf gyfrifol am sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor; yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg yn y Bala, wedi cynilo am chwe blynedd, a bu hyn yn ffactor mawr yn sefydlu’r Gymdeithas yn 1804; o’r Bala y daeth Betsi Cadwaladr, a bu Michael D. Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia, yn brifathro coleg y Bala; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala yn 1967, 1997 a 2009; Llyn Tegid yw llyn naturiol mwyaf Cymru, 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yn y llyn hwn; mae afon Tryweryn, sy’n rhedeg drwy’r Bala, yn enwog am ganŵio dŵr gwyn, â’r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol; mae Byd Mary Jones yn Llanycil gerllaw; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg 4.5 milltir o Lanuwchllyn i gyrion y dref.Y Bala ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Y Bala, tref fechan a chymuned ym Meirionnydd, Gwynedd, ar yr A494 rhwng Dolgellau a Llangollen; mae Llyn Tegid, llyn naturiol mwyaf Cymru, ar ei chyrion, ac mae afon Dyfrdwy’n llifo drwyddo ac allan ar ochr ddeheuol y dref; gair cyffredin Cymraeg am adwy neu fwlch oedd ‘bala’ gynt, a ddaeth i olygu’r fan lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Dyfrdwy o Lyn Tegid; mae dros ddeg lle drwy’r byd wedi’u henwi ar ôl y Bala, yn eu plith Bala Cynwyd ym Mhennsylvania a Bala, Ontario; bu unwaith yn ganolfan bwysig i’r diwydiant gwlân; yn y sgwâr saif cerflun Tom Ellis (1859–1899), AS Meirionnydd, a aned yng Nghefnddwysarn, a phlac i’r Parch. Thomas Charles o’r Bala, a ysbrydolwyd gan daith droednoeth Mary Jones o Lanfihangel-y-Pennant yn 1800; ar y Green ym mhen gogleddol y dref saif cerrig yr Orsedd o Eisteddfod Genedlaethol 1967; o’r Bala y daeth llawer o’r ymfudwyr a aeth i’r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865; cynhaliwyd eisteddfod yn y Bala yn 1738.
| Enw | Bala, lle mae afon yn llifo o lynFfynhonnellBala, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bala, tref a chymuned yng Ngwynedd, yn hen Sir Feirionnydd, ym mhen gogleddol Llyn Tegid; yng nghyfrifiad 2021 roedd 72.5 y cant o’i phobl yn medru’r Gymraeg; ystyr ‘bala’ yw lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Llyn Tegid; twmpath 30 troedfedd o uchder a 50 troedfedd ar draws yw Tomen y Bala; yn y 18fed ganrif roedd y dref yn enwog am wneud gwlanen, sanau, menig a hosanau; ei phrif nodweddion yw’r coleg diwinyddol, Coleg y Bala, yr ysgol ramadeg a sefydlwyd yn 1712, a cherflun Thomas Charles (1755–1814), a fu’n bennaf gyfrifol am sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor; yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg yn y Bala, wedi cynilo am chwe blynedd, a bu hyn yn ffactor mawr yn sefydlu’r Gymdeithas yn 1804; o’r Bala y daeth Betsi Cadwaladr, a bu Michael D. Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia, yn brifathro coleg y Bala; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala yn 1967, 1997 a 2009; Llyn Tegid yw llyn naturiol mwyaf Cymru, 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yn y llyn hwn; mae afon Tryweryn, sy’n rhedeg drwy’r Bala, yn enwog am ganŵio dŵr gwyn, â’r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol; mae Byd Mary Jones yn Llanycil gerllaw; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg 4.5 milltir o Lanuwchllyn i gyrion y dref. |
|---|---|
| Llyn Tegid | 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniadFfynhonnellBala, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bala, tref a chymuned yng Ngwynedd, yn hen Sir Feirionnydd, ym mhen gogleddol Llyn Tegid; yng nghyfrifiad 2021 roedd 72.5 y cant o’i phobl yn medru’r Gymraeg; ystyr ‘bala’ yw lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Llyn Tegid; twmpath 30 troedfedd o uchder a 50 troedfedd ar draws yw Tomen y Bala; yn y 18fed ganrif roedd y dref yn enwog am wneud gwlanen, sanau, menig a hosanau; ei phrif nodweddion yw’r coleg diwinyddol, Coleg y Bala, yr ysgol ramadeg a sefydlwyd yn 1712, a cherflun Thomas Charles (1755–1814), a fu’n bennaf gyfrifol am sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor; yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg yn y Bala, wedi cynilo am chwe blynedd, a bu hyn yn ffactor mawr yn sefydlu’r Gymdeithas yn 1804; o’r Bala y daeth Betsi Cadwaladr, a bu Michael D. Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia, yn brifathro coleg y Bala; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala yn 1967, 1997 a 2009; Llyn Tegid yw llyn naturiol mwyaf Cymru, 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yn y llyn hwn; mae afon Tryweryn, sy’n rhedeg drwy’r Bala, yn enwog am ganŵio dŵr gwyn, â’r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol; mae Byd Mary Jones yn Llanycil gerllaw; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg 4.5 milltir o Lanuwchllyn i gyrion y dref. |
| Siaradwyr Cymraeg | 72.5% yn 2021FfynhonnellBala, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bala, tref a chymuned yng Ngwynedd, yn hen Sir Feirionnydd, ym mhen gogleddol Llyn Tegid; yng nghyfrifiad 2021 roedd 72.5 y cant o’i phobl yn medru’r Gymraeg; ystyr ‘bala’ yw lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Llyn Tegid; twmpath 30 troedfedd o uchder a 50 troedfedd ar draws yw Tomen y Bala; yn y 18fed ganrif roedd y dref yn enwog am wneud gwlanen, sanau, menig a hosanau; ei phrif nodweddion yw’r coleg diwinyddol, Coleg y Bala, yr ysgol ramadeg a sefydlwyd yn 1712, a cherflun Thomas Charles (1755–1814), a fu’n bennaf gyfrifol am sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor; yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg yn y Bala, wedi cynilo am chwe blynedd, a bu hyn yn ffactor mawr yn sefydlu’r Gymdeithas yn 1804; o’r Bala y daeth Betsi Cadwaladr, a bu Michael D. Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia, yn brifathro coleg y Bala; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala yn 1967, 1997 a 2009; Llyn Tegid yw llyn naturiol mwyaf Cymru, 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yn y llyn hwn; mae afon Tryweryn, sy’n rhedeg drwy’r Bala, yn enwog am ganŵio dŵr gwyn, â’r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol; mae Byd Mary Jones yn Llanycil gerllaw; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg 4.5 milltir o Lanuwchllyn i gyrion y dref. |
Yn y 1700au roedd y Bala yn adnabyddus am ei gwlanen, ei hosanau, ei menig a’i dillad gweu, ac roedd yn ganolfan bwysig i’r fasnach wlân. Sefydlwyd ei hysgol ramadeg yn 1712.FfynonellauBala, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bala, tref a chymuned yng Ngwynedd, yn hen Sir Feirionnydd, ym mhen gogleddol Llyn Tegid; yng nghyfrifiad 2021 roedd 72.5 y cant o’i phobl yn medru’r Gymraeg; ystyr ‘bala’ yw lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Llyn Tegid; twmpath 30 troedfedd o uchder a 50 troedfedd ar draws yw Tomen y Bala; yn y 18fed ganrif roedd y dref yn enwog am wneud gwlanen, sanau, menig a hosanau; ei phrif nodweddion yw’r coleg diwinyddol, Coleg y Bala, yr ysgol ramadeg a sefydlwyd yn 1712, a cherflun Thomas Charles (1755–1814), a fu’n bennaf gyfrifol am sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor; yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg yn y Bala, wedi cynilo am chwe blynedd, a bu hyn yn ffactor mawr yn sefydlu’r Gymdeithas yn 1804; o’r Bala y daeth Betsi Cadwaladr, a bu Michael D. Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia, yn brifathro coleg y Bala; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala yn 1967, 1997 a 2009; Llyn Tegid yw llyn naturiol mwyaf Cymru, 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yn y llyn hwn; mae afon Tryweryn, sy’n rhedeg drwy’r Bala, yn enwog am ganŵio dŵr gwyn, â’r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol; mae Byd Mary Jones yn Llanycil gerllaw; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg 4.5 milltir o Lanuwchllyn i gyrion y dref.Y Bala ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Y Bala, tref fechan a chymuned ym Meirionnydd, Gwynedd, ar yr A494 rhwng Dolgellau a Llangollen; mae Llyn Tegid, llyn naturiol mwyaf Cymru, ar ei chyrion, ac mae afon Dyfrdwy’n llifo drwyddo ac allan ar ochr ddeheuol y dref; gair cyffredin Cymraeg am adwy neu fwlch oedd ‘bala’ gynt, a ddaeth i olygu’r fan lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Dyfrdwy o Lyn Tegid; mae dros ddeg lle drwy’r byd wedi’u henwi ar ôl y Bala, yn eu plith Bala Cynwyd ym Mhennsylvania a Bala, Ontario; bu unwaith yn ganolfan bwysig i’r diwydiant gwlân; yn y sgwâr saif cerflun Tom Ellis (1859–1899), AS Meirionnydd, a aned yng Nghefnddwysarn, a phlac i’r Parch. Thomas Charles o’r Bala, a ysbrydolwyd gan daith droednoeth Mary Jones o Lanfihangel-y-Pennant yn 1800; ar y Green ym mhen gogleddol y dref saif cerrig yr Orsedd o Eisteddfod Genedlaethol 1967; o’r Bala y daeth llawer o’r ymfudwyr a aeth i’r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865; cynhaliwyd eisteddfod yn y Bala yn 1738.
Yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, yn droednoeth o Lanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg gan Thomas Charles o’r Bala, wedi cynilo am chwe blynedd. Symbylodd ei thaith Charles i alw am gymdeithas i roi Beiblau i Gymru, a sefydlwyd y Feibl Gymdeithas yn 1804.FfynonellauMary Jones and her Bible ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 16 Rhagfyr 1784 yn Llanfihangel-y-Pennant ger Dolgellau, ym mwthyn Tyn y Ddôl; cynilodd am chwe blynedd, ac yng ngwanwyn 1800 cerddodd 26 milltir (42 km) i’r Bala, yn droednoeth, i brynu Beibl gan Thomas Charles; arweiniodd hyn at gynnig Charles am gymdeithas i gyflenwi Beiblau i Gymru; Beibl Cymraeg 1799, a argraffwyd yn Rhydychen i’r SPCK, oedd ei chopi; mae dau o’i Beiblau’n hysbys, un yn archif Cymdeithas y Beibl yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt ac un yn y Llyfrgell Genedlaethol; priododd Thomas Jones, gwehydd, a bu farw ar 28 Rhagfyr 1864 yn 80 oed, ac fe’i claddwyd wrth gapel y Methodistiaid Calfinaidd ym Mryn-crug; saif cofeb dros adfeilion ei bwthyn; mae canolfan Byd Mary Jones yn y Bala.Bala, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bala, tref a chymuned yng Ngwynedd, yn hen Sir Feirionnydd, ym mhen gogleddol Llyn Tegid; yng nghyfrifiad 2021 roedd 72.5 y cant o’i phobl yn medru’r Gymraeg; ystyr ‘bala’ yw lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Llyn Tegid; twmpath 30 troedfedd o uchder a 50 troedfedd ar draws yw Tomen y Bala; yn y 18fed ganrif roedd y dref yn enwog am wneud gwlanen, sanau, menig a hosanau; ei phrif nodweddion yw’r coleg diwinyddol, Coleg y Bala, yr ysgol ramadeg a sefydlwyd yn 1712, a cherflun Thomas Charles (1755–1814), a fu’n bennaf gyfrifol am sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor; yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg yn y Bala, wedi cynilo am chwe blynedd, a bu hyn yn ffactor mawr yn sefydlu’r Gymdeithas yn 1804; o’r Bala y daeth Betsi Cadwaladr, a bu Michael D. Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia, yn brifathro coleg y Bala; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala yn 1967, 1997 a 2009; Llyn Tegid yw llyn naturiol mwyaf Cymru, 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yn y llyn hwn; mae afon Tryweryn, sy’n rhedeg drwy’r Bala, yn enwog am ganŵio dŵr gwyn, â’r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol; mae Byd Mary Jones yn Llanycil gerllaw; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg 4.5 milltir o Lanuwchllyn i gyrion y dref.
Arweiniodd Michael D. Jones, prifathro coleg y Bala, sefydlu’r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865, a daeth llawer o’r ymfudwyr cyntaf o’r Bala. Ganed Tom Ellis, arweinydd Cymru Fydd ac aelod seneddol Meirionnydd, yng Nghefnddwysarn gerllaw, ac mae ei gerflun yn sefyll yn y dref.FfynonellauMichael D. Jones ↗Wicipedia CymraegGweinidog a phrifathro Coleg y Bala, arloeswr a chenedlaetholwr Cymreig oedd Michael Daniel Jones (2 Mawrth 1822 – 2 Rhagfyr 1898); fe’i hadwaenir yn bennaf am ei gyfraniad i sefydlu’r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865; cymerodd ran mewn ymgyrchoedd gwleidyddol a chymdeithasol, ac roedd ymhlith y cyntaf yn y cyfnod modern i alw am hunanlywodraeth i Gymru; ganed yn nhŷ’r Hen Gapel yn Llanuwchllyn, yn fab i Michael Jones a Mary Hughes, lle mae cofeb iddo heddiw; bedyddiwyd yn yr Hen Gapel ar 1 Ebrill 1822; wedi cyfnod yn brentis i ddilledydd yn Wrecsam astudiodd yng Nghaerfyrddin ac yn Highbury; yn 1848 teithiodd i’r Unol Daleithiau i astudio gwerinlywodraeth, caethwasiaeth a phrofiadau’r Cymry a ymgartrefodd yno; ordeiniwyd ef yng Nghapel Lawrence Street, Cincinnati, yn Rhagfyr 1848, a bu’n weithgar gyda Chymdeithas y Brython, a sefydlwyd i gynorthwyo ymfudwyr o Gymru; gwelodd effaith ymfudo ar iaith, arferion a chrefydd y Cymry, ac yna y rhoddodd gefnogaeth am y tro cyntaf i’r syniad o wladychfa Gymreig; credai y gellid gwarchod diwylliant y Cymry pe baent yn ymfudo gyda’i gilydd, gyda holl fywyd cyhoeddus y Wladychfa drwy gyfrwng y Gymraeg; ystyriodd leoedd gan gynnwys Oregon, Ynys Vancouver a Phalesteina; bu’n brifathro Coleg y Bala o 1855 hyd nes iddo ymddeol yn 1892; bu farw ym Modiwan, ei gartref ar gyrion y Bala, ar 2 Rhagfyr 1898.Y Bala ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Y Bala, tref fechan a chymuned ym Meirionnydd, Gwynedd, ar yr A494 rhwng Dolgellau a Llangollen; mae Llyn Tegid, llyn naturiol mwyaf Cymru, ar ei chyrion, ac mae afon Dyfrdwy’n llifo drwyddo ac allan ar ochr ddeheuol y dref; gair cyffredin Cymraeg am adwy neu fwlch oedd ‘bala’ gynt, a ddaeth i olygu’r fan lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Dyfrdwy o Lyn Tegid; mae dros ddeg lle drwy’r byd wedi’u henwi ar ôl y Bala, yn eu plith Bala Cynwyd ym Mhennsylvania a Bala, Ontario; bu unwaith yn ganolfan bwysig i’r diwydiant gwlân; yn y sgwâr saif cerflun Tom Ellis (1859–1899), AS Meirionnydd, a aned yng Nghefnddwysarn, a phlac i’r Parch. Thomas Charles o’r Bala, a ysbrydolwyd gan daith droednoeth Mary Jones o Lanfihangel-y-Pennant yn 1800; ar y Green ym mhen gogleddol y dref saif cerrig yr Orsedd o Eisteddfod Genedlaethol 1967; o’r Bala y daeth llawer o’r ymfudwyr a aeth i’r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865; cynhaliwyd eisteddfod yn y Bala yn 1738.
Ar y Grin ym mhen gogleddol y dref saif cerrig Gorsedd Eisteddfod Genedlaethol 1967, ac mae mwy na deg o leoedd ledled y byd wedi’u henwi ar ôl y Bala. Daeth yr Eisteddfod yn ôl yn 1997 a 2009.FfynonellauY Bala ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Y Bala, tref fechan a chymuned ym Meirionnydd, Gwynedd, ar yr A494 rhwng Dolgellau a Llangollen; mae Llyn Tegid, llyn naturiol mwyaf Cymru, ar ei chyrion, ac mae afon Dyfrdwy’n llifo drwyddo ac allan ar ochr ddeheuol y dref; gair cyffredin Cymraeg am adwy neu fwlch oedd ‘bala’ gynt, a ddaeth i olygu’r fan lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Dyfrdwy o Lyn Tegid; mae dros ddeg lle drwy’r byd wedi’u henwi ar ôl y Bala, yn eu plith Bala Cynwyd ym Mhennsylvania a Bala, Ontario; bu unwaith yn ganolfan bwysig i’r diwydiant gwlân; yn y sgwâr saif cerflun Tom Ellis (1859–1899), AS Meirionnydd, a aned yng Nghefnddwysarn, a phlac i’r Parch. Thomas Charles o’r Bala, a ysbrydolwyd gan daith droednoeth Mary Jones o Lanfihangel-y-Pennant yn 1800; ar y Green ym mhen gogleddol y dref saif cerrig yr Orsedd o Eisteddfod Genedlaethol 1967; o’r Bala y daeth llawer o’r ymfudwyr a aeth i’r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865; cynhaliwyd eisteddfod yn y Bala yn 1738.Bala, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bala, tref a chymuned yng Ngwynedd, yn hen Sir Feirionnydd, ym mhen gogleddol Llyn Tegid; yng nghyfrifiad 2021 roedd 72.5 y cant o’i phobl yn medru’r Gymraeg; ystyr ‘bala’ yw lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Llyn Tegid; twmpath 30 troedfedd o uchder a 50 troedfedd ar draws yw Tomen y Bala; yn y 18fed ganrif roedd y dref yn enwog am wneud gwlanen, sanau, menig a hosanau; ei phrif nodweddion yw’r coleg diwinyddol, Coleg y Bala, yr ysgol ramadeg a sefydlwyd yn 1712, a cherflun Thomas Charles (1755–1814), a fu’n bennaf gyfrifol am sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor; yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg yn y Bala, wedi cynilo am chwe blynedd, a bu hyn yn ffactor mawr yn sefydlu’r Gymdeithas yn 1804; o’r Bala y daeth Betsi Cadwaladr, a bu Michael D. Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia, yn brifathro coleg y Bala; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala yn 1967, 1997 a 2009; Llyn Tegid yw llyn naturiol mwyaf Cymru, 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yn y llyn hwn; mae afon Tryweryn, sy’n rhedeg drwy’r Bala, yn enwog am ganŵio dŵr gwyn, â’r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol; mae Byd Mary Jones yn Llanycil gerllaw; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg 4.5 milltir o Lanuwchllyn i gyrion y dref.
Y BalaThomas Charles o’r BalaMary Jones
Ar fap y trefi →Mab y fferm o Gefnddwysarn a ddaeth yn aelod seneddol Meirionnydd yn saith ar hugain oed, a siaradodd dros Gymru hunanlywodraethol ac a gododd yn Brif Chwip y Rhyddfrydwyr.
Tom EllisArweinydd Methodistaidd y Bala a adeiladodd ysgolion Sul Cymru ac a helpodd i sefydlu Cymdeithas y Beibl wedi i Mary Jones gerdded ato am Feibl.
Thomas Charles o’r BalaMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgolhaig ac offeiriad o’r Bala, caplan Eglwys Crist, Rhydychen, a gopïodd chwedlau Llyfr Coch Hergest ac a helpodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i gyfieithu’r Mabinogion.
John Jones (Tegid)Mab Michael D. Jones a fapiodd diroedd y gwladfawyr Cymreig ym Mhatagonia ac a fforiodd ddyffrynnoedd yr Andes.
Llwyd ap IwanMae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.
Ysgolion Thomas CharlesMae Mary Jones, 15 oed, yn cerdded tua 26 milltir yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg. Mae ei stori’n helpu i ysbrydoli Cymdeithas y Beibl.
Taith Mary JonesFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf