Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1862–1909

Llwyd ap Iwan

Mab Michael D. Jones a fapiodd diroedd y gwladfawyr Cymreig ym Mhatagonia ac a fforiodd ddyffrynnoedd yr Andes.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1862–1909 (wedi’i gofnodi) Tirfesurydd a fforiwr y Wladfa Y Gymru Ddiwydiannol Fforwyr ac anturiaethwyr
Llwyd ap Iwan
Llwyd ap Iwan · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Llwyd ap Iwan, mab Michael D. Jones, tad y Wladfa ym Mhatagonia, oedd y peiriannydd a’r tirfesurydd a fapiodd diroedd y Wladfa. Daeth i Chubut yn 1886 i adeiladu ei rheilffordd, fforiodd yr anialdiroedd a’r dyffrynnoedd cyn belled â’r Andes, gwnaeth yr arolwg cyntaf o wladfa Gymreig Cwm Hyfryd, ac mae mynydd yn yr Andes wedi’i enwi ar ei ôl.

Ganed20 Chwefror 1862, Cymru
TadMichael D. Jones o’r Bala
I Batagonia1886, peiriannydd Rheilffordd Ganolog Chubut
TirfesuroddGwladfa 16 de Octubre, Cwm Hyfryd
Enwyd ar ei ôlCerro Ap Iwan, yn yr Andes
Bu farw29 Rhagfyr 1909, Nant y Pysgod (Arroyo Pescado)

Mab Michael D. Jones#

Ganed Llwyd ap Iwan ar 20 Chwefror 1862, yn fab i Ann Lloyd a’r Parchedig Michael Daniel Jones o’r Bala, a’i freuddwyd oedd sefydlu gwlad Gymreig ym Mhatagonia. Daeth yn beiriannydd ac yn dirfesurydd.

Rheilffordd y Wladfa#

Yn 1886 hwyliodd i Batagonia yn beiriannydd i Reilffordd Ganolog Chubut, a gysylltai drefi Cymreig dyffryn Camwy â phorthladd Porth Madryn ar yr arfordir. Mesurodd hefyd Gamlas y Gaiman a’r camlesi eraill a ddyfrhâi ffermydd y dyffryn.

I’r tu mewn#

Aeth ar daith ar ôl taith i berfeddion Patagonia: i’r Andes, i weld a allai’r rheilffordd eu cyrraedd; cyn belled â Lago Buenos Aires; sawl gwaith i ddyffryn y Deseado; ac ar hyd arfordir Golfo San Jorge, ymhlith y cyntaf i’w deithio. Roedd yn gyfaill i’r Tehuelche, dilynodd eu llwybrau, a bu’n byw yn eu plith am gyfnod.

Yn 1888 cadwodd ddyddiadur o’i daith ymchwil i’r Andes, Ymchwildaith i’r Andes, a gedwir heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Y flwyddyn honno lluniodd hefyd fap o Chubut yn dangos teithiau’r gwladfawyr Cymreig a llwybrau’r brodorion.

Cwm Hyfryd#

Pan ymsefydlodd y Cymry yn y dyffryn gwyrdd wrth droed yr Andes, gwladfa 16 de Octubre a alwent yn Gwm Hyfryd, Llwyd ap Iwan a wnaeth ei harolwg cyntaf.

Teulu#

Ar 6 Mehefin 1891, yn Nhrelew, priododd Myfanwy Ruffudd, merch Lewis Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa. Bu iddynt chwech o blant: Mihangel Griffith, Alen, Mair, Llewelyn Huw, Mwyni a Tegid Llwyd.

Afon Fénix#

Yn 1893 yn y Gaiman sefydlodd ef a thri ar ddeg o wladfawyr Cymreig eraill y Phoenix Patagonian Mining and Land Company. Yn 1895 chwiliodd taith y cwmni ddyffryn uchaf y Deseado am dir i wladfa newydd, a darganfu Llwyd ap Iwan afon yn tarddu wrth droed un o fynyddoedd yr Andes. Enwasant yr afon yn Fénix ar ôl eu cwmni, a gelwir y mynydd yn Cerro Ap Iwan hyd heddiw.

Yn 1896 a 1897 cynlluniodd gamlas saith cilometr a deugain ar ddeg o hyd i gario dyfroedd y Fénix i ddyffryn sych y Deseado, a derbyniodd gweinidogion y llywodraeth y cynllun yn ffafriol.

Nant y Pysgod#

Yn gynnar yn y 1900au symudodd gyda’i deulu i Gwm Hyfryd, ger Esquel a Threvelin, a rheolai siop y Compañía Mercantil del Chubut yn Arroyo Pescado, Nant y Pysgod. Yno, ar 29 Rhagfyr 1909, fe’i lladdwyd gan ddau leidr o America. Claddwyd ef yn Esquel, ac mae carreg syml yn nodi’r fan yn Nant y Pysgod.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf