Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
fl. 1904
Brodyr o haearnwerthwyr Stryd Stepney, Llanelli, a ddyfeisiodd yr olwyn sbâr yn 1904. Yn India gelwir olwyn sbâr yn ‘stepney’ o hyd.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Dyfeisiodd Thomas Morris Davies a’i frawd Walter, haearnwerthwyr Stryd Stepney yn Llanelli, yr olwyn sbâr ymarferol gyntaf i’r car modur. Gwerthodd eu Holwyn Sbâr Stepney, a gafodd batent yn 1904, wrth y miloedd drwy Brydain, Ewrop a Gogledd America, a rhoddodd eu stryd air newydd i’r byd: yn India, Pacistan, Bangladesh a Malta gelwir olwyn sbâr yn ‘stepney’ hyd heddiw.FfynonellauThe Stepney Spare Wheel ↗Robert Protheroe Jones, Treftadaeth Gymunedol Llanelli (2010) (Saesneg)Agorodd Thomas Morris Davies a Walter Davies siop haearnwerthwr yn Stryd Stepney, Llanelli, yn 1895, gyda siop feiciau yn Arcêd Stryd Stepney a gweithdy bach trwsio beiciau a moduron y tu ôl i Westy’r Stepney; yn 1904 cafodd y brodyr batent ar yr olwyn sbâr ymarferol gyntaf i gerbyd modur: cylch heb adenydd yn cario teiar ychydig yn fwy ei ddiamedr, a glymid wrth yr olwyn â’r teiar fflat â chlampiau addasadwy; fe’i mabwysiadwyd yn eang; yn 1906 ffurfiwyd Stepney Spare Motor Wheel Ltd ac agor Gwaith Olwynion Stepney yn Heol y Gwaith Copr; erbyn 1910 roedd gan y cwmni asiantaethau drwy Ewrop a Gogledd America; wedi’r Rhyfel Byd Cyntaf disodlwyd y Stepney gan olwynion ffordd y gellid eu newid; gyda’u llwyddiant prynodd y brodyr Highfield House yn Nhyisha, lle mae plac glas heddiw yn cofnodi eu cyfraniad i ddyddiau cynnar moduro.Stepney ↗Michael Quinion, World Wide Words (Saesneg)Yn 1904 roedd yn rhaid i fodurwyr ddarparu eu holwynion sbâr eu hunain; dyfeisiodd Thomas a Walter Davies, haearnwerthwyr o Lanelli, ‘deiar wedi’i chwythu ar gylch metel heb adenydd’, wedi’i ‘glymu’n gadarn â dwy sgriw bawd pili-pala syml’, heb fod angen codi’r car ar jac; enwasant hi ar ôl eu gweithdy yn Stryd Stepney; dechreuasant ei marchnata yn Ionawr 1906, gan werthu saith y mis hwnnw, ac erbyn Awst 1906 roeddent yn gwerthu 1,000 y mis; yn 1911 clywodd llys fod gwerth £250,000 wedi’u gwerthu ym Mhrydain yn unig; yn 1912 honnai’r cwmni fod 99% o holl dacsis y byd yn cario olwynion sbâr Stepney; yn India, Bangladesh, Pacistan a Malta daeth ‘stepney’ yn air am olwyn sbâr; enwyd Stryd Stepney ar ôl teulu Stepney, a ddatblygodd Lanelli yn borthladd ac yn dref ddiwydiannol.
| Dyfeiswyr | Thomas Morris Davies a Walter Davies |
|---|---|
| Siop | Stryd Stepney, Llanelli, o 1895 |
| Patent | 1904, yr olwyn sbâr ymarferol gyntaf |
| Cwmni | Stepney Spare Motor Wheel Ltd, 1906 |
| Gwaith | Heol y Gwaith Copr, Llanelli |
| Gair | Ystyr ‘stepney’ yw olwyn sbâr yn India, Pacistan, Bangladesh a Malta |
Yn 1895 agorodd Thomas Morris Davies a Walter Davies siop haearnwerthwr yn Stryd Stepney, Llanelli. Cyn hir ychwanegwyd siop feiciau yn Arcêd Stryd Stepney, a gweithdy bach y tu ôl i Westy’r Stepney lle trwsient feiciau a’r ceir modur cyntaf. Erbyn 1900 roeddent yn gwerthu beiciau eu hunain, dan yr enw Stepney.FfynonellauThe Stepney Spare Wheel ↗Robert Protheroe Jones, Treftadaeth Gymunedol Llanelli (2010) (Saesneg)Agorodd Thomas Morris Davies a Walter Davies siop haearnwerthwr yn Stryd Stepney, Llanelli, yn 1895, gyda siop feiciau yn Arcêd Stryd Stepney a gweithdy bach trwsio beiciau a moduron y tu ôl i Westy’r Stepney; yn 1904 cafodd y brodyr batent ar yr olwyn sbâr ymarferol gyntaf i gerbyd modur: cylch heb adenydd yn cario teiar ychydig yn fwy ei ddiamedr, a glymid wrth yr olwyn â’r teiar fflat â chlampiau addasadwy; fe’i mabwysiadwyd yn eang; yn 1906 ffurfiwyd Stepney Spare Motor Wheel Ltd ac agor Gwaith Olwynion Stepney yn Heol y Gwaith Copr; erbyn 1910 roedd gan y cwmni asiantaethau drwy Ewrop a Gogledd America; wedi’r Rhyfel Byd Cyntaf disodlwyd y Stepney gan olwynion ffordd y gellid eu newid; gyda’u llwyddiant prynodd y brodyr Highfield House yn Nhyisha, lle mae plac glas heddiw yn cofnodi eu cyfraniad i ddyddiau cynnar moduro.Davies Brothers (of Llanelly) ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)Davies Brothers, Gwaith Stepney, Llanelli; yn 1900 hysbysebent feiciau Sunbeam, teiars Clipper a’u beiciau Stepney eu hunain (South Wales Daily News, 10 Ebrill 1900); yn 1906 prynwyd y cwmni gan Stepney Spare Motor Wheel Ltd.
Yn nyddiau cyntaf moduro roedd y ffyrdd yn arw, y garejys yn brin, a rhaid oedd i yrwyr gario’u darnau sbâr eu hunain. Gallai teiar fflat adael modurwr yn sownd ar ochr y ffordd.FfynhonnellStepney ↗Michael Quinion, World Wide Words (Saesneg)Yn 1904 roedd yn rhaid i fodurwyr ddarparu eu holwynion sbâr eu hunain; dyfeisiodd Thomas a Walter Davies, haearnwerthwyr o Lanelli, ‘deiar wedi’i chwythu ar gylch metel heb adenydd’, wedi’i ‘glymu’n gadarn â dwy sgriw bawd pili-pala syml’, heb fod angen codi’r car ar jac; enwasant hi ar ôl eu gweithdy yn Stryd Stepney; dechreuasant ei marchnata yn Ionawr 1906, gan werthu saith y mis hwnnw, ac erbyn Awst 1906 roeddent yn gwerthu 1,000 y mis; yn 1911 clywodd llys fod gwerth £250,000 wedi’u gwerthu ym Mhrydain yn unig; yn 1912 honnai’r cwmni fod 99% o holl dacsis y byd yn cario olwynion sbâr Stepney; yn India, Bangladesh, Pacistan a Malta daeth ‘stepney’ yn air am olwyn sbâr; enwyd Stryd Stepney ar ôl teulu Stepney, a ddatblygodd Lanelli yn borthladd ac yn dref ddiwydiannol.
Ateb y brodyr oedd cylch metel heb adenydd yn cario teiar wedi’i chwythu’n barod, ychydig yn fwy na’r un arferol. Fe’i clampid wrth ochr yr olwyn â’r teiar fflat, wedi’i dal yn dynn â dwy sgriw bawd pili-pala syml, ac nid oedd angen codi’r car ar jac hyd yn oed. Yn 1904 cawsant batent arni, yr olwyn sbâr ymarferol gyntaf i gerbyd modur, a’i henwi ar ôl eu stryd.FfynonellauThe Stepney Spare Wheel ↗Robert Protheroe Jones, Treftadaeth Gymunedol Llanelli (2010) (Saesneg)Agorodd Thomas Morris Davies a Walter Davies siop haearnwerthwr yn Stryd Stepney, Llanelli, yn 1895, gyda siop feiciau yn Arcêd Stryd Stepney a gweithdy bach trwsio beiciau a moduron y tu ôl i Westy’r Stepney; yn 1904 cafodd y brodyr batent ar yr olwyn sbâr ymarferol gyntaf i gerbyd modur: cylch heb adenydd yn cario teiar ychydig yn fwy ei ddiamedr, a glymid wrth yr olwyn â’r teiar fflat â chlampiau addasadwy; fe’i mabwysiadwyd yn eang; yn 1906 ffurfiwyd Stepney Spare Motor Wheel Ltd ac agor Gwaith Olwynion Stepney yn Heol y Gwaith Copr; erbyn 1910 roedd gan y cwmni asiantaethau drwy Ewrop a Gogledd America; wedi’r Rhyfel Byd Cyntaf disodlwyd y Stepney gan olwynion ffordd y gellid eu newid; gyda’u llwyddiant prynodd y brodyr Highfield House yn Nhyisha, lle mae plac glas heddiw yn cofnodi eu cyfraniad i ddyddiau cynnar moduro.Stepney ↗Michael Quinion, World Wide Words (Saesneg)Yn 1904 roedd yn rhaid i fodurwyr ddarparu eu holwynion sbâr eu hunain; dyfeisiodd Thomas a Walter Davies, haearnwerthwyr o Lanelli, ‘deiar wedi’i chwythu ar gylch metel heb adenydd’, wedi’i ‘glymu’n gadarn â dwy sgriw bawd pili-pala syml’, heb fod angen codi’r car ar jac; enwasant hi ar ôl eu gweithdy yn Stryd Stepney; dechreuasant ei marchnata yn Ionawr 1906, gan werthu saith y mis hwnnw, ac erbyn Awst 1906 roeddent yn gwerthu 1,000 y mis; yn 1911 clywodd llys fod gwerth £250,000 wedi’u gwerthu ym Mhrydain yn unig; yn 1912 honnai’r cwmni fod 99% o holl dacsis y byd yn cario olwynion sbâr Stepney; yn India, Bangladesh, Pacistan a Malta daeth ‘stepney’ yn air am olwyn sbâr; enwyd Stryd Stepney ar ôl teulu Stepney, a ddatblygodd Lanelli yn borthladd ac yn dref ddiwydiannol.
Dechreuasant ei gwerthu yn Ionawr 1906, gan werthu saith y mis hwnnw. Erbyn mis Awst roeddent yn gwerthu mil y mis, a ffurfiwyd Cwmni Stepney Spare Motor Wheel ac agor Gwaith Olwynion Stepney yn Heol y Gwaith Copr, Llanelli.FfynonellauStepney ↗Michael Quinion, World Wide Words (Saesneg)Yn 1904 roedd yn rhaid i fodurwyr ddarparu eu holwynion sbâr eu hunain; dyfeisiodd Thomas a Walter Davies, haearnwerthwyr o Lanelli, ‘deiar wedi’i chwythu ar gylch metel heb adenydd’, wedi’i ‘glymu’n gadarn â dwy sgriw bawd pili-pala syml’, heb fod angen codi’r car ar jac; enwasant hi ar ôl eu gweithdy yn Stryd Stepney; dechreuasant ei marchnata yn Ionawr 1906, gan werthu saith y mis hwnnw, ac erbyn Awst 1906 roeddent yn gwerthu 1,000 y mis; yn 1911 clywodd llys fod gwerth £250,000 wedi’u gwerthu ym Mhrydain yn unig; yn 1912 honnai’r cwmni fod 99% o holl dacsis y byd yn cario olwynion sbâr Stepney; yn India, Bangladesh, Pacistan a Malta daeth ‘stepney’ yn air am olwyn sbâr; enwyd Stryd Stepney ar ôl teulu Stepney, a ddatblygodd Lanelli yn borthladd ac yn dref ddiwydiannol.The Stepney Spare Wheel ↗Robert Protheroe Jones, Treftadaeth Gymunedol Llanelli (2010) (Saesneg)Agorodd Thomas Morris Davies a Walter Davies siop haearnwerthwr yn Stryd Stepney, Llanelli, yn 1895, gyda siop feiciau yn Arcêd Stryd Stepney a gweithdy bach trwsio beiciau a moduron y tu ôl i Westy’r Stepney; yn 1904 cafodd y brodyr batent ar yr olwyn sbâr ymarferol gyntaf i gerbyd modur: cylch heb adenydd yn cario teiar ychydig yn fwy ei ddiamedr, a glymid wrth yr olwyn â’r teiar fflat â chlampiau addasadwy; fe’i mabwysiadwyd yn eang; yn 1906 ffurfiwyd Stepney Spare Motor Wheel Ltd ac agor Gwaith Olwynion Stepney yn Heol y Gwaith Copr; erbyn 1910 roedd gan y cwmni asiantaethau drwy Ewrop a Gogledd America; wedi’r Rhyfel Byd Cyntaf disodlwyd y Stepney gan olwynion ffordd y gellid eu newid; gyda’u llwyddiant prynodd y brodyr Highfield House yn Nhyisha, lle mae plac glas heddiw yn cofnodi eu cyfraniad i ddyddiau cynnar moduro.Davies Brothers (of Llanelly) ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)Davies Brothers, Gwaith Stepney, Llanelli; yn 1900 hysbysebent feiciau Sunbeam, teiars Clipper a’u beiciau Stepney eu hunain (South Wales Daily News, 10 Ebrill 1900); yn 1906 prynwyd y cwmni gan Stepney Spare Motor Wheel Ltd.
Erbyn 1910 roedd gan y cwmni asiantau drwy Ewrop a Gogledd America gyfan. Yn 1911 clywodd llys fod gwerth chwarter miliwn o bunnoedd o olwynion Stepney wedi’u gwerthu ym Mhrydain yn unig, ac yn 1912 datganodd y cwmni fod naw deg naw y cant o holl dacsis y byd yn cario olwyn sbâr Stepney.FfynonellauThe Stepney Spare Wheel ↗Robert Protheroe Jones, Treftadaeth Gymunedol Llanelli (2010) (Saesneg)Agorodd Thomas Morris Davies a Walter Davies siop haearnwerthwr yn Stryd Stepney, Llanelli, yn 1895, gyda siop feiciau yn Arcêd Stryd Stepney a gweithdy bach trwsio beiciau a moduron y tu ôl i Westy’r Stepney; yn 1904 cafodd y brodyr batent ar yr olwyn sbâr ymarferol gyntaf i gerbyd modur: cylch heb adenydd yn cario teiar ychydig yn fwy ei ddiamedr, a glymid wrth yr olwyn â’r teiar fflat â chlampiau addasadwy; fe’i mabwysiadwyd yn eang; yn 1906 ffurfiwyd Stepney Spare Motor Wheel Ltd ac agor Gwaith Olwynion Stepney yn Heol y Gwaith Copr; erbyn 1910 roedd gan y cwmni asiantaethau drwy Ewrop a Gogledd America; wedi’r Rhyfel Byd Cyntaf disodlwyd y Stepney gan olwynion ffordd y gellid eu newid; gyda’u llwyddiant prynodd y brodyr Highfield House yn Nhyisha, lle mae plac glas heddiw yn cofnodi eu cyfraniad i ddyddiau cynnar moduro.Stepney ↗Michael Quinion, World Wide Words (Saesneg)Yn 1904 roedd yn rhaid i fodurwyr ddarparu eu holwynion sbâr eu hunain; dyfeisiodd Thomas a Walter Davies, haearnwerthwyr o Lanelli, ‘deiar wedi’i chwythu ar gylch metel heb adenydd’, wedi’i ‘glymu’n gadarn â dwy sgriw bawd pili-pala syml’, heb fod angen codi’r car ar jac; enwasant hi ar ôl eu gweithdy yn Stryd Stepney; dechreuasant ei marchnata yn Ionawr 1906, gan werthu saith y mis hwnnw, ac erbyn Awst 1906 roeddent yn gwerthu 1,000 y mis; yn 1911 clywodd llys fod gwerth £250,000 wedi’u gwerthu ym Mhrydain yn unig; yn 1912 honnai’r cwmni fod 99% o holl dacsis y byd yn cario olwynion sbâr Stepney; yn India, Bangladesh, Pacistan a Malta daeth ‘stepney’ yn air am olwyn sbâr; enwyd Stryd Stepney ar ôl teulu Stepney, a ddatblygodd Lanelli yn borthladd ac yn dref ddiwydiannol.
Wedi’r Rhyfel Byd Cyntaf dechreuodd gwneuthurwyr ceir osod olwynion ffordd sbâr eu hunain, ac ildiodd y Stepney iddynt. Erbyn hynny roedd llwyddiant y brodyr wedi caniatáu iddynt brynu Highfield House yn Nhyisha, Llanelli.FfynonellauThe Stepney Spare Wheel ↗Robert Protheroe Jones, Treftadaeth Gymunedol Llanelli (2010) (Saesneg)Agorodd Thomas Morris Davies a Walter Davies siop haearnwerthwr yn Stryd Stepney, Llanelli, yn 1895, gyda siop feiciau yn Arcêd Stryd Stepney a gweithdy bach trwsio beiciau a moduron y tu ôl i Westy’r Stepney; yn 1904 cafodd y brodyr batent ar yr olwyn sbâr ymarferol gyntaf i gerbyd modur: cylch heb adenydd yn cario teiar ychydig yn fwy ei ddiamedr, a glymid wrth yr olwyn â’r teiar fflat â chlampiau addasadwy; fe’i mabwysiadwyd yn eang; yn 1906 ffurfiwyd Stepney Spare Motor Wheel Ltd ac agor Gwaith Olwynion Stepney yn Heol y Gwaith Copr; erbyn 1910 roedd gan y cwmni asiantaethau drwy Ewrop a Gogledd America; wedi’r Rhyfel Byd Cyntaf disodlwyd y Stepney gan olwynion ffordd y gellid eu newid; gyda’u llwyddiant prynodd y brodyr Highfield House yn Nhyisha, lle mae plac glas heddiw yn cofnodi eu cyfraniad i ddyddiau cynnar moduro.Stepney ↗Michael Quinion, World Wide Words (Saesneg)Yn 1904 roedd yn rhaid i fodurwyr ddarparu eu holwynion sbâr eu hunain; dyfeisiodd Thomas a Walter Davies, haearnwerthwyr o Lanelli, ‘deiar wedi’i chwythu ar gylch metel heb adenydd’, wedi’i ‘glymu’n gadarn â dwy sgriw bawd pili-pala syml’, heb fod angen codi’r car ar jac; enwasant hi ar ôl eu gweithdy yn Stryd Stepney; dechreuasant ei marchnata yn Ionawr 1906, gan werthu saith y mis hwnnw, ac erbyn Awst 1906 roeddent yn gwerthu 1,000 y mis; yn 1911 clywodd llys fod gwerth £250,000 wedi’u gwerthu ym Mhrydain yn unig; yn 1912 honnai’r cwmni fod 99% o holl dacsis y byd yn cario olwynion sbâr Stepney; yn India, Bangladesh, Pacistan a Malta daeth ‘stepney’ yn air am olwyn sbâr; enwyd Stryd Stepney ar ôl teulu Stepney, a ddatblygodd Lanelli yn borthladd ac yn dref ddiwydiannol.
Parhaodd yr enw. Ar draws India, Pacistan a Bangladesh, ac ym Malta, gelwir olwyn sbâr yn stepney o hyd, ar ôl stryd yn Llanelli. Mae’r stryd ei hun yn cymryd ei henw oddi wrth deulu Stepney, a ddatblygodd Lanelli yn borthladd ac yn dref ddiwydiannol.FfynhonnellStepney ↗Michael Quinion, World Wide Words (Saesneg)Yn 1904 roedd yn rhaid i fodurwyr ddarparu eu holwynion sbâr eu hunain; dyfeisiodd Thomas a Walter Davies, haearnwerthwyr o Lanelli, ‘deiar wedi’i chwythu ar gylch metel heb adenydd’, wedi’i ‘glymu’n gadarn â dwy sgriw bawd pili-pala syml’, heb fod angen codi’r car ar jac; enwasant hi ar ôl eu gweithdy yn Stryd Stepney; dechreuasant ei marchnata yn Ionawr 1906, gan werthu saith y mis hwnnw, ac erbyn Awst 1906 roeddent yn gwerthu 1,000 y mis; yn 1911 clywodd llys fod gwerth £250,000 wedi’u gwerthu ym Mhrydain yn unig; yn 1912 honnai’r cwmni fod 99% o holl dacsis y byd yn cario olwynion sbâr Stepney; yn India, Bangladesh, Pacistan a Malta daeth ‘stepney’ yn air am olwyn sbâr; enwyd Stryd Stepney ar ôl teulu Stepney, a ddatblygodd Lanelli yn borthladd ac yn dref ddiwydiannol.
Mae plac glas ar Highfield House heddiw yn cofnodi rhan y brodyr yn nyddiau cynnar moduro.FfynhonnellThe Stepney Spare Wheel ↗Robert Protheroe Jones, Treftadaeth Gymunedol Llanelli (2010) (Saesneg)Agorodd Thomas Morris Davies a Walter Davies siop haearnwerthwr yn Stryd Stepney, Llanelli, yn 1895, gyda siop feiciau yn Arcêd Stryd Stepney a gweithdy bach trwsio beiciau a moduron y tu ôl i Westy’r Stepney; yn 1904 cafodd y brodyr batent ar yr olwyn sbâr ymarferol gyntaf i gerbyd modur: cylch heb adenydd yn cario teiar ychydig yn fwy ei ddiamedr, a glymid wrth yr olwyn â’r teiar fflat â chlampiau addasadwy; fe’i mabwysiadwyd yn eang; yn 1906 ffurfiwyd Stepney Spare Motor Wheel Ltd ac agor Gwaith Olwynion Stepney yn Heol y Gwaith Copr; erbyn 1910 roedd gan y cwmni asiantaethau drwy Ewrop a Gogledd America; wedi’r Rhyfel Byd Cyntaf disodlwyd y Stepney gan olwynion ffordd y gellid eu newid; gyda’u llwyddiant prynodd y brodyr Highfield House yn Nhyisha, lle mae plac glas heddiw yn cofnodi eu cyfraniad i ddyddiau cynnar moduro.
Ffynonellau a darllen pellach
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf