Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1874–1958

Billy Meredith

Pêl-droediwr o’r Waun a chwaraeodd dros Gymru am 25 mlynedd, helpodd i sefydlu undeb y chwaraewyr a chwarae mewn rownd gynderfynol Cwpan FA yn 49 oed.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1874–1958 (wedi’i gofnodi) Y Dewin Cymreig Y Gymru Ddiwydiannol Chwaraeon
Billy Meredith
Billy Meredith · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Roedd Billy Meredith o’r Waun yn un o sêr mawr cyntaf pêl-droed. Yn löwr yn ddeuddeg oed, daeth yn asgellwr gorau ei oes, bu’n gapten ar Manchester City wrth ennill Cwpan FA, enillodd y gynghrair ddwywaith gyda Manchester United, a chwaraeodd dros Gymru am bum mlynedd ar hugain, gan ennill 48 cap. Helpodd i sefydlu Undeb y Chwaraewyr, ac ef yw’r dyn hynaf erioed i chwarae dros Gymru o hyd.

GanedGorffennaf 1874, y Waun, Sir Ddinbych
Swydd gyntafGyrrwr merlod ym Mhwll Parc Du, yn ddeuddeg oed
ClybiauY Waun, Northwich Victoria, Manchester City, Manchester United
Cymru48 cap, 1895–1920; dwy Bencampwriaeth Gwledydd Prydain
AnrhydeddauCwpan FA 1904 a 1909; pencampwyr y gynghrair 1908 a 1911
Bu farw19 Ebrill 1958, Withington, Manceinion

Mab glöwr o’r Waun#

Ganed William Meredith yn y Waun yng Ngorffennaf 1874, yr ieuengaf o ddeg plentyn James a Jane Meredith. Gweithiai ei dad ym Mhwll Parc Du, ac yn ddeuddeg oed dilynodd Billy ef dan ddaear yn yrrwr merlod. Treuliodd wyth mlynedd yn y pyllau. Methodistiaid Cyntefig oedd ei deulu, ac ni chyffyrddodd â diod gydol ei oes.

Pêl-droed oedd difyrrwch mawr glowyr y Waun, ac enillodd eu tîm Gwpan Cymru bum gwaith rhwng 1887 a 1894. Dysgodd Billy’r gêm gan ei athro yn ysgol y Waun, Thomas E. Thomas, llywydd gweithredol cyntaf Cymdeithas Bêl-droed Cymru, ac yn 1894 enillodd Gwpan Cymru gyda’r Waun.

Manchester City#

Buan y lledodd sôn am ei gyflymder a’i ddawn ar yr asgell i Northwich Victoria drwy’r gogledd, ac yn 1894 arwyddodd Manchester City ef. Ar y dechrau arhosodd yn y pwll a theithio i Fanceinion i’r gemau. Yn ei gêm gartref gyntaf sgoriodd ddwywaith yn erbyn Newton Heath, y clwb a ddaeth yn Manchester United, ac yn ddim ond un ar hugain oed fe’i gwnaed yn gapten.

Yn 1899 arweiniodd City i bencampwriaeth yr Ail Adran, gan sgorio gôl ar ôl gôl; mae’r Bywgraffiadur Cymreig yn cofnodi 36 gôl mewn 33 gêm, record i asgellwr. Yn 1904 sgoriodd unig gôl rownd derfynol Cwpan FA yn erbyn Bolton Wanderers, y Cymro cyntaf i fod yn gapten ar dîm a enillodd y Cwpan.

Manchester United#

Yna symudodd ar draws y ddinas i Manchester United, lle bu’n ysbrydoliaeth gyson. Roedd United yn bencampwyr y gynghrair yn 1908 a 1911, ac yn 1909 curasant Bristol City 1–0 i ennill Cwpan FA yn y Palas Grisial.

Dros Gymru#

Ef oedd dewis cyntaf Cymru yn asgellwr de o 1895 hyd 1920, gan ennill 48 cap, sgorio un gôl ar ddeg ac ennill dwy Bencampwriaeth Gwledydd Prydain. Yn ei gêm olaf dros Gymru, ar 15 Mawrth 1920, curodd Cymru Loegr 2–1 ar dir Lloegr. Roedd yn bump a deugain oed a 229 diwrnod, y dyn hynaf erioed i chwarae dros Gymru.

Ar y cae edrychai’n ddigon diniwed, yn loetran ar hyd yr asgell â phigyn dannedd yn ei geg, ond pan ddôi’r bêl ato, ysgrifennodd Geraint H. Jenkins, disgleiriai ar unwaith, ac ni allai’r un amddiffynnwr ddyfalu beth a wnâi nesaf.

Cyn yr Ail Ryfel Byd nid oedd gwell pêl-droediwr o Gymro na Billy Meredith.

Geraint H. Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig

Sefyll dros y chwaraewyr#

Yn ddyn swil, safodd yn ddewr dros hawliau chwaraewyr ar y cae ac oddi arno. Yn 1907 chwaraeodd ran allweddol wrth sefydlu Undeb y Chwaraewyr, rhagflaenydd Cymdeithas y Pêl-droedwyr Proffesiynol, a gweithiodd yn galed i gael cydnabod pêl-droed yn broffesiwn a thalu cyflog teg i chwaraewyr.

Chwarae yn hanner cant#

Yn 1921, yn saith a deugain oed, aeth yn ôl i Manchester City a dal ati i chwarae hyd 1924, y dyn hynaf erioed i chwarae i City neu United. At ei gilydd chwaraeodd fwy na mil o gemau. Yn ddiweddarach daeth yn ôl i Manchester United yn hyfforddwr.

Bu farw Billy Meredith yn Withington, Manceinion, ar 19 Ebrill 1958.

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf