Vernon Watkins
Bardd Gŵyr (wedi’i gofnodi)Y bardd o Faesteg a dreuliodd ei fywyd wrth glogwyni Pennard yng Ngŵyr, cyfaill agosaf Dylan Thomas ym myd barddoniaeth.
Vernon Watkins
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Pen-y-bont ar Ogwr
Pen-y-bont ar Ogwr
Tref glo a haearn ym mhen uchaf Cwm Llynfi, sy’n adnabyddus am ei chorau a’i chapeli.
Llun: Tŵr cloc Neuadd y Dref, Maesteg · Penscynor, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Daeth Maesteg, y maes teg, yn dref yn 1826, pan gododd gwaith haearn ar fferm Maesteg Uchaf. Canwyd yr anthem genedlaethol, Hen Wlad Fy Nhadau, gyntaf yma yn 1856.FfynonellauMaesteg ↗Wikipedia (Saesneg)Maesteg, ‘maes teg’, a ddaeth yn dref yn 1826, ac sy’n dathlu ei daucanmlwyddiant yn 2026; dechreuwyd Gwaith Haearn Maesteg ar fferm Maesteg Uchaf yn 1826, ac erbyn 1831 roedd ganddo ddwy ffwrnais chwyth; gorffennwyd rheilffordd geffylau 15 milltir, y Duffryn Llynvi and Porthcawl, yn 1828 rhwng Porthcawl a Garnlwyd; dechreuwyd Gwaith Haearn Llynfi yn 1839; ffurfiwyd North’s Navigation Collieries yn 1889; yn 1908 taniwyd llong Cunard y Mauretania yn gyfan gwbl â glo Llynfi; roedd tua 400 o bobl yn byw yma yn 1821, tua 4,000 yn 1841, tua 10,000 yn 1891 a bron i 30,000 yn 1921; perfformiwyd yr anthem genedlaethol gyntaf yn festri’r Capel Tabor gwreiddiol; ganed Christopher Williams yma yn 1873, ac mae saith o’i luniau yn neuadd y dref; agorodd yr ysgol feithrin Gymraeg gyntaf yng Nghymru ym Maesteg yn 1949; yn 2011 siaradai 27.9% o blant 3 i 15 oed Gymraeg.Hen Wlad Fy Nhadau ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hysgrifennwyd ym Mhontypridd ym mis Ionawr 1856, y geiriau gan Evan James a’r dôn gan ei fab James James, a’i alw gyntaf yn Glan Rhondda; fe’i canwyd gyntaf gan Elizabeth John o Bontypridd yn festri Capel Tabor, Maesteg, ym mis Ionawr neu Chwefror 1856; yn eisteddfod Llangollen 1858 enillodd Thomas Llewelyn o Aberdâr wobr â chasgliad a gynhwysai Glan Rhondda; rhoddodd Gems of Welsh Melody Owain Alaw (1860–64) yr enw Hen Wlad Fy Nhadau iddi; yn y gêm yn erbyn y Crysau Duon yn 1905, arweiniodd Teddy Morgan y dorf ynddi, yr anthem genedlaethol gyntaf i’w chanu ar ddechrau gornest chwaraeon; ar 11 Mawrth 1899 recordiodd Madge Breese hi, y recordiad cyntaf yn Gymraeg.
| Tref ers | 1826FfynhonnellMaesteg ↗Wikipedia (Saesneg)Maesteg, ‘maes teg’, a ddaeth yn dref yn 1826, ac sy’n dathlu ei daucanmlwyddiant yn 2026; dechreuwyd Gwaith Haearn Maesteg ar fferm Maesteg Uchaf yn 1826, ac erbyn 1831 roedd ganddo ddwy ffwrnais chwyth; gorffennwyd rheilffordd geffylau 15 milltir, y Duffryn Llynvi and Porthcawl, yn 1828 rhwng Porthcawl a Garnlwyd; dechreuwyd Gwaith Haearn Llynfi yn 1839; ffurfiwyd North’s Navigation Collieries yn 1889; yn 1908 taniwyd llong Cunard y Mauretania yn gyfan gwbl â glo Llynfi; roedd tua 400 o bobl yn byw yma yn 1821, tua 4,000 yn 1841, tua 10,000 yn 1891 a bron i 30,000 yn 1921; perfformiwyd yr anthem genedlaethol gyntaf yn festri’r Capel Tabor gwreiddiol; ganed Christopher Williams yma yn 1873, ac mae saith o’i luniau yn neuadd y dref; agorodd yr ysgol feithrin Gymraeg gyntaf yng Nghymru ym Maesteg yn 1949; yn 2011 siaradai 27.9% o blant 3 i 15 oed Gymraeg. |
|---|---|
| Canu’r anthem gyntaf | 1856, Capel TaborFfynhonnellHen Wlad Fy Nhadau ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hysgrifennwyd ym Mhontypridd ym mis Ionawr 1856, y geiriau gan Evan James a’r dôn gan ei fab James James, a’i alw gyntaf yn Glan Rhondda; fe’i canwyd gyntaf gan Elizabeth John o Bontypridd yn festri Capel Tabor, Maesteg, ym mis Ionawr neu Chwefror 1856; yn eisteddfod Llangollen 1858 enillodd Thomas Llewelyn o Aberdâr wobr â chasgliad a gynhwysai Glan Rhondda; rhoddodd Gems of Welsh Melody Owain Alaw (1860–64) yr enw Hen Wlad Fy Nhadau iddi; yn y gêm yn erbyn y Crysau Duon yn 1905, arweiniodd Teddy Morgan y dorf ynddi, yr anthem genedlaethol gyntaf i’w chanu ar ddechrau gornest chwaraeon; ar 11 Mawrth 1899 recordiodd Madge Breese hi, y recordiad cyntaf yn Gymraeg. |
| Ysgol feithrin Gymraeg gyntaf | 1949FfynhonnellMaesteg ↗Wikipedia (Saesneg)Maesteg, ‘maes teg’, a ddaeth yn dref yn 1826, ac sy’n dathlu ei daucanmlwyddiant yn 2026; dechreuwyd Gwaith Haearn Maesteg ar fferm Maesteg Uchaf yn 1826, ac erbyn 1831 roedd ganddo ddwy ffwrnais chwyth; gorffennwyd rheilffordd geffylau 15 milltir, y Duffryn Llynvi and Porthcawl, yn 1828 rhwng Porthcawl a Garnlwyd; dechreuwyd Gwaith Haearn Llynfi yn 1839; ffurfiwyd North’s Navigation Collieries yn 1889; yn 1908 taniwyd llong Cunard y Mauretania yn gyfan gwbl â glo Llynfi; roedd tua 400 o bobl yn byw yma yn 1821, tua 4,000 yn 1841, tua 10,000 yn 1891 a bron i 30,000 yn 1921; perfformiwyd yr anthem genedlaethol gyntaf yn festri’r Capel Tabor gwreiddiol; ganed Christopher Williams yma yn 1873, ac mae saith o’i luniau yn neuadd y dref; agorodd yr ysgol feithrin Gymraeg gyntaf yng Nghymru ym Maesteg yn 1949; yn 2011 siaradai 27.9% o blant 3 i 15 oed Gymraeg. |
Dechreuwyd Gwaith Haearn Maesteg yn 1826, ac erbyn 1831 roedd ganddo ddwy ffwrnais chwyth. Yn 1828 gorffennwyd rheilffordd geffylau bymtheng milltir o hyd i’r môr ym Mhorthcawl, a dilynodd Gwaith Haearn Llynfi yn 1839.FfynhonnellMaesteg ↗Wikipedia (Saesneg)Maesteg, ‘maes teg’, a ddaeth yn dref yn 1826, ac sy’n dathlu ei daucanmlwyddiant yn 2026; dechreuwyd Gwaith Haearn Maesteg ar fferm Maesteg Uchaf yn 1826, ac erbyn 1831 roedd ganddo ddwy ffwrnais chwyth; gorffennwyd rheilffordd geffylau 15 milltir, y Duffryn Llynvi and Porthcawl, yn 1828 rhwng Porthcawl a Garnlwyd; dechreuwyd Gwaith Haearn Llynfi yn 1839; ffurfiwyd North’s Navigation Collieries yn 1889; yn 1908 taniwyd llong Cunard y Mauretania yn gyfan gwbl â glo Llynfi; roedd tua 400 o bobl yn byw yma yn 1821, tua 4,000 yn 1841, tua 10,000 yn 1891 a bron i 30,000 yn 1921; perfformiwyd yr anthem genedlaethol gyntaf yn festri’r Capel Tabor gwreiddiol; ganed Christopher Williams yma yn 1873, ac mae saith o’i luniau yn neuadd y dref; agorodd yr ysgol feithrin Gymraeg gyntaf yng Nghymru ym Maesteg yn 1949; yn 2011 siaradai 27.9% o blant 3 i 15 oed Gymraeg.
Ffurfiwyd North’s Navigation Collieries yn 1889, ac yn 1908 taniwyd llong Cunard y Mauretania yn gyfan gwbl â glo o gwm Llynfi. Roedd tua 400 o bobl yn byw yma yn 1821 a bron i 30,000 ganrif yn ddiweddarach.FfynhonnellMaesteg ↗Wikipedia (Saesneg)Maesteg, ‘maes teg’, a ddaeth yn dref yn 1826, ac sy’n dathlu ei daucanmlwyddiant yn 2026; dechreuwyd Gwaith Haearn Maesteg ar fferm Maesteg Uchaf yn 1826, ac erbyn 1831 roedd ganddo ddwy ffwrnais chwyth; gorffennwyd rheilffordd geffylau 15 milltir, y Duffryn Llynvi and Porthcawl, yn 1828 rhwng Porthcawl a Garnlwyd; dechreuwyd Gwaith Haearn Llynfi yn 1839; ffurfiwyd North’s Navigation Collieries yn 1889; yn 1908 taniwyd llong Cunard y Mauretania yn gyfan gwbl â glo Llynfi; roedd tua 400 o bobl yn byw yma yn 1821, tua 4,000 yn 1841, tua 10,000 yn 1891 a bron i 30,000 yn 1921; perfformiwyd yr anthem genedlaethol gyntaf yn festri’r Capel Tabor gwreiddiol; ganed Christopher Williams yma yn 1873, ac mae saith o’i luniau yn neuadd y dref; agorodd yr ysgol feithrin Gymraeg gyntaf yng Nghymru ym Maesteg yn 1949; yn 2011 siaradai 27.9% o blant 3 i 15 oed Gymraeg.
Ysgrifennodd Evan James a’i fab James James o Bontypridd y geiriau a’r alaw ym mis Ionawr 1856. Y gaeaf hwnnw, fel Glan Rhondda, canwyd y gân gyntaf gan Elizabeth John yn festri’r Capel Tabor gwreiddiol ym Maesteg.FfynonellauHen Wlad Fy Nhadau ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hysgrifennwyd ym Mhontypridd ym mis Ionawr 1856, y geiriau gan Evan James a’r dôn gan ei fab James James, a’i alw gyntaf yn Glan Rhondda; fe’i canwyd gyntaf gan Elizabeth John o Bontypridd yn festri Capel Tabor, Maesteg, ym mis Ionawr neu Chwefror 1856; yn eisteddfod Llangollen 1858 enillodd Thomas Llewelyn o Aberdâr wobr â chasgliad a gynhwysai Glan Rhondda; rhoddodd Gems of Welsh Melody Owain Alaw (1860–64) yr enw Hen Wlad Fy Nhadau iddi; yn y gêm yn erbyn y Crysau Duon yn 1905, arweiniodd Teddy Morgan y dorf ynddi, yr anthem genedlaethol gyntaf i’w chanu ar ddechrau gornest chwaraeon; ar 11 Mawrth 1899 recordiodd Madge Breese hi, y recordiad cyntaf yn Gymraeg.Hen Wlad Fy Nhadau ↗Wikipedia (Saesneg)Anthem genedlaethol Cymru; ysgrifennwyd y geiriau gan Evan James a chyfansoddwyd yr alaw gan ei fab James James, y ddau o Bontypridd, ym mis Ionawr 1856; mae’r copi ysgrifenedig cynharaf ar gadw yn y Llyfrgell Genedlaethol; fel ‘Glan Rhondda’ fe’i canwyd gyntaf yn festri’r hen Gapel Tabor, Maesteg, yn Ionawr neu Chwefror 1856, gan Elizabeth John o Bontypridd, a daeth yn boblogaidd yn yr ardal yn fuan; telynor oedd James James, a bwriadwyd y gân i ddechrau ar gyfer amser dawns cyflymach, a’i harafu pan ddechreuodd tyrfaoedd mawr ei chanu; yn Eisteddfod Llangollen 1858 enillodd Thomas Llewelyn o Aberdâr wobr gyda chasgliad a’i cynhwysai, a rhoddodd Gems of Welsh Melody Owain Alaw (1860–64) yr enw Hen Wlad Fy Nhadau iddi a’i lledu drwy Gymru; yn Eisteddfod Bangor 1874 fe’i canwyd gan Robert Rees, Eos Morlais, a thyfodd yn anthem genedlaethol; canodd Madge Breese hi ar 11 Mawrth 1899, rhan o’r recordiad cyntaf yn Gymraeg; yn 1905, pan chwaraeodd Cymru dîm teithiol cyntaf Seland Newydd, arweiniodd Teddy Morgan y dyrfa i’w chanu mewn ateb i’r haka, y tro cyntaf i anthem genedlaethol gael ei chanu ar ddechrau gornest chwaraeon; o 1975 fe’i canwyd ar ei phen ei hun mewn digwyddiadau chwaraeon Cymreig; fe’i defnyddir wrth agor y Senedd; mae’r geiriau ‘Pleidiol wyf i’m gwlad’ o’i chytgan ar ymyl darnau punt Cymreig ac ar Fathodyn Brenhinol Cymru 2008; rhennir ei halaw gan anthemau Cernyw (Bro Goth agan Tasow), Llydaw (Bro Gozh ma Zadoù) a’r Wladfa ym Mhatagonia (Gwlad Newydd y Cymry).
Ganed yr arlunydd Christopher Williams ym Maesteg yn 1873, ac mae saith o’i luniau yn neuadd y dref. Ganed y bardd Vernon Watkins yma ar 27 Mehefin 1906.FfynonellauMaesteg ↗Wikipedia (Saesneg)Maesteg, ‘maes teg’, a ddaeth yn dref yn 1826, ac sy’n dathlu ei daucanmlwyddiant yn 2026; dechreuwyd Gwaith Haearn Maesteg ar fferm Maesteg Uchaf yn 1826, ac erbyn 1831 roedd ganddo ddwy ffwrnais chwyth; gorffennwyd rheilffordd geffylau 15 milltir, y Duffryn Llynvi and Porthcawl, yn 1828 rhwng Porthcawl a Garnlwyd; dechreuwyd Gwaith Haearn Llynfi yn 1839; ffurfiwyd North’s Navigation Collieries yn 1889; yn 1908 taniwyd llong Cunard y Mauretania yn gyfan gwbl â glo Llynfi; roedd tua 400 o bobl yn byw yma yn 1821, tua 4,000 yn 1841, tua 10,000 yn 1891 a bron i 30,000 yn 1921; perfformiwyd yr anthem genedlaethol gyntaf yn festri’r Capel Tabor gwreiddiol; ganed Christopher Williams yma yn 1873, ac mae saith o’i luniau yn neuadd y dref; agorodd yr ysgol feithrin Gymraeg gyntaf yng Nghymru ym Maesteg yn 1949; yn 2011 siaradai 27.9% o blant 3 i 15 oed Gymraeg.Watkins, Vernon Phillips (1906 – 1967), poet ↗Roland Glyn Mathias, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 27 Mehefin 1906 ym Maesteg, Morgannwg, unig fab ac ail blentyn William Watkins o Ffynnon Taf, rheolwr Banc Lloyd’s, a Sarah Phillips o Sarnau, Sir Gaerfyrddin; cyn ei fod yn chwech symudodd y teulu i Ben-y-bont ar Ogwr, Llanelli ac yn olaf Abertawe; Ysgol Ramadeg Abertawe, yna ysgol baratoi yn Seaford, Sussex, ac Ysgol Repton, swydd Derby; o oedran cynnar iawn yn ymroi i’r beirdd Rhamantaidd Saesneg; astudiodd Ffrangeg ac Almaeneg yng Ngholeg Magdalene, Caergrawnt, am flwyddyn; ymunodd â Banc Lloyd’s, yn Butetown, Caerdydd, ac wedyn cangen St Helens yn Abertawe, gan fyw gartref ym Mae Caswell ac yn ddiweddarach ar Glogwyni Pennard; cysegrwyd ei farddoniaeth i ‘orchfygu amser’, na raid i neb gael ei anghofio y gallai barddoniaeth ei gadw’n anfarwol, ac, wrth i olwg gwbl Gristnogol ddatblygu, fod pawb yn anfarwol a bod y foment bresennol yn ficrocosm o bob moment; daeth yn un o’r ychydig iawn o feirdd metaffisegol yr ugeinfed ganrif ac yn ôl pob tebyg y mwyaf nodedig; cyfaill i Dylan Thomas, y cyhoeddodd ei Letters to Vernon Watkins yn 1957; priododd yn Llundain yn 1944 Gwendoline Mary Davies, o Harborne, cydweithiwr yn y Gwasanaeth Cudd-wybodaeth; mewn perthynas bersonol ‘math o sant anuniongred’; cyfrolau: Ballad of the Mari Lwyd (1941), The Lamp and the Veil (1945), The Lady with the Unicorn (1948), The North Sea (cyfieithiadau o Heine, 1951), The Death Bell (1954), Cypress and Acacia (1959), Affinities (1962), Fidelities (1968); detholiadau diweddarach I That Was Born in Wales (1976) ac Unity of the Stream (1978); gwasanaeth rhyfel 1941–46 yn Heddlu’r Llu Awyr ac yn y Gwasanaeth Cudd-wybodaeth; fel arall bu fyw ei holl oes yn oedolyn yng Ngŵyr, wedi priodi yn The Garth ar Glogwyni Pennard, ‘yr ariannwr hynaf’ yn y banc; llawer o wobrau llenyddol; DLitt Prifysgol Cymru 1966; Ysgolor Gulbenkian yng Ngholeg y Brifysgol, Abertawe; bu farw 8 Hydref 1967 yn chwarae tennis yn fuan wedi cyrraedd Seattle yn Athro Gwadd Barddoniaeth ym Mhrifysgol Washington; datgelodd The Times ei fod yn un o bump neu chwech dan ystyriaeth i fod yn Fardd Llawryfog.
Agorodd yr ysgol feithrin Gymraeg gyntaf yng Nghymru ym Maesteg yn 1949, ac yn 2011 siaradai mwy na chwarter plant y dref Gymraeg. Yn 2026 mae Maesteg yn dathlu dau gan mlynedd yn dref.FfynhonnellMaesteg ↗Wikipedia (Saesneg)Maesteg, ‘maes teg’, a ddaeth yn dref yn 1826, ac sy’n dathlu ei daucanmlwyddiant yn 2026; dechreuwyd Gwaith Haearn Maesteg ar fferm Maesteg Uchaf yn 1826, ac erbyn 1831 roedd ganddo ddwy ffwrnais chwyth; gorffennwyd rheilffordd geffylau 15 milltir, y Duffryn Llynvi and Porthcawl, yn 1828 rhwng Porthcawl a Garnlwyd; dechreuwyd Gwaith Haearn Llynfi yn 1839; ffurfiwyd North’s Navigation Collieries yn 1889; yn 1908 taniwyd llong Cunard y Mauretania yn gyfan gwbl â glo Llynfi; roedd tua 400 o bobl yn byw yma yn 1821, tua 4,000 yn 1841, tua 10,000 yn 1891 a bron i 30,000 yn 1921; perfformiwyd yr anthem genedlaethol gyntaf yn festri’r Capel Tabor gwreiddiol; ganed Christopher Williams yma yn 1873, ac mae saith o’i luniau yn neuadd y dref; agorodd yr ysgol feithrin Gymraeg gyntaf yng Nghymru ym Maesteg yn 1949; yn 2011 siaradai 27.9% o blant 3 i 15 oed Gymraeg.
Y bardd o Faesteg a dreuliodd ei fywyd wrth glogwyni Pennard yng Ngŵyr, cyfaill agosaf Dylan Thomas ym myd barddoniaeth.
Vernon WatkinsFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf