

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Blaenau Gwent
Blaenau Gwent
Glynebwy · Ebbw Vale
Ei waith dur oedd y mwyaf yn Ewrop ar un adeg.
Llun: Glynebwy yn ei gwm · andy dolman, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Glynebwy: glyn Ebwy
Glynebwy
- Glyn glyn
- ebwy afon Ebwy
Ebbw Vale
- Ebbw afon Ebwyffurf ar Ebwy
- Vale Saesneg: bro, dyffryn
Tua 120 o bobl oedd yng Nglynebwy ar ddiwedd y 1700au. Agorodd ei gwaith haearn yn 1778, ac yn y 1930au a’r 1940au ei gwaith dur oedd y mwyaf yn Ewrop.FfynhonnellEbbw Vale ↗Wikipedia (Saesneg)Glynebwy; tua 120 o bobl oedd yn byw yma ar ddiwedd y 18g; agorodd y gwaith haearn yn 1778 a phyllau glo tua 1790; yn 1829 gwnaeth y gwaith gledrau i Reilffordd Stockton a Darlington, ac aeth ei ddur i Bont Harbwr Sydney; yn y 1930au a’r 40au y gwaith dur oedd y mwyaf yn Ewrop, a gweithiai tua 14,500 yno yn y 1960au; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1958 a 2010; cynhaliwyd yr olaf o’r Gwyliau Gerddi Cenedlaethol yma o fis Mai hyd fis Hydref 1992, a daeth dros ddwy filiwn o ymwelwyr; Aneurin Bevan oedd yr aelod seneddol o 1929 hyd 1960, ac yna Michael Foot; agorodd Ysbyty Aneurin Bevan yn 2010.
| Gwaith haearn | 1778FfynhonnellEbbw Vale ↗Wikipedia (Saesneg)Glynebwy; tua 120 o bobl oedd yn byw yma ar ddiwedd y 18g; agorodd y gwaith haearn yn 1778 a phyllau glo tua 1790; yn 1829 gwnaeth y gwaith gledrau i Reilffordd Stockton a Darlington, ac aeth ei ddur i Bont Harbwr Sydney; yn y 1930au a’r 40au y gwaith dur oedd y mwyaf yn Ewrop, a gweithiai tua 14,500 yno yn y 1960au; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1958 a 2010; cynhaliwyd yr olaf o’r Gwyliau Gerddi Cenedlaethol yma o fis Mai hyd fis Hydref 1992, a daeth dros ddwy filiwn o ymwelwyr; Aneurin Bevan oedd yr aelod seneddol o 1929 hyd 1960, ac yna Michael Foot; agorodd Ysbyty Aneurin Bevan yn 2010. |
|---|---|
| Eisteddfod Genedlaethol | 1958 a 2010FfynhonnellEbbw Vale ↗Wikipedia (Saesneg)Glynebwy; tua 120 o bobl oedd yn byw yma ar ddiwedd y 18g; agorodd y gwaith haearn yn 1778 a phyllau glo tua 1790; yn 1829 gwnaeth y gwaith gledrau i Reilffordd Stockton a Darlington, ac aeth ei ddur i Bont Harbwr Sydney; yn y 1930au a’r 40au y gwaith dur oedd y mwyaf yn Ewrop, a gweithiai tua 14,500 yno yn y 1960au; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1958 a 2010; cynhaliwyd yr olaf o’r Gwyliau Gerddi Cenedlaethol yma o fis Mai hyd fis Hydref 1992, a daeth dros ddwy filiwn o ymwelwyr; Aneurin Bevan oedd yr aelod seneddol o 1929 hyd 1960, ac yna Michael Foot; agorodd Ysbyty Aneurin Bevan yn 2010. |
| Gŵyl Gerddi | 1992FfynhonnellEbbw Vale ↗Wikipedia (Saesneg)Glynebwy; tua 120 o bobl oedd yn byw yma ar ddiwedd y 18g; agorodd y gwaith haearn yn 1778 a phyllau glo tua 1790; yn 1829 gwnaeth y gwaith gledrau i Reilffordd Stockton a Darlington, ac aeth ei ddur i Bont Harbwr Sydney; yn y 1930au a’r 40au y gwaith dur oedd y mwyaf yn Ewrop, a gweithiai tua 14,500 yno yn y 1960au; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1958 a 2010; cynhaliwyd yr olaf o’r Gwyliau Gerddi Cenedlaethol yma o fis Mai hyd fis Hydref 1992, a daeth dros ddwy filiwn o ymwelwyr; Aneurin Bevan oedd yr aelod seneddol o 1929 hyd 1960, ac yna Michael Foot; agorodd Ysbyty Aneurin Bevan yn 2010. |
Cledrau a phontydd
Yn 1829 gwnaeth y gwaith gledrau i Reilffordd Stockton a Darlington, ac aeth dur o Lynebwy i Bont Harbwr Sydney. Gweithiai tua 14,500 yn y gwaith dur yn y 1960au.FfynhonnellEbbw Vale ↗Wikipedia (Saesneg)Glynebwy; tua 120 o bobl oedd yn byw yma ar ddiwedd y 18g; agorodd y gwaith haearn yn 1778 a phyllau glo tua 1790; yn 1829 gwnaeth y gwaith gledrau i Reilffordd Stockton a Darlington, ac aeth ei ddur i Bont Harbwr Sydney; yn y 1930au a’r 40au y gwaith dur oedd y mwyaf yn Ewrop, a gweithiai tua 14,500 yno yn y 1960au; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1958 a 2010; cynhaliwyd yr olaf o’r Gwyliau Gerddi Cenedlaethol yma o fis Mai hyd fis Hydref 1992, a daeth dros ddwy filiwn o ymwelwyr; Aneurin Bevan oedd yr aelod seneddol o 1929 hyd 1960, ac yna Michael Foot; agorodd Ysbyty Aneurin Bevan yn 2010.
Bevan a Foot
Aneurin Bevan oedd aelod seneddol y dref am 31 o flynyddoedd, o 1929 hyd 1960, a Michael Foot a’i dilynodd. Agorodd yr ysbyty newydd ar yr hen waith, Ysbyty Aneurin Bevan, yn 2010.FfynonellauEbbw Vale ↗Wikipedia (Saesneg)Glynebwy; tua 120 o bobl oedd yn byw yma ar ddiwedd y 18g; agorodd y gwaith haearn yn 1778 a phyllau glo tua 1790; yn 1829 gwnaeth y gwaith gledrau i Reilffordd Stockton a Darlington, ac aeth ei ddur i Bont Harbwr Sydney; yn y 1930au a’r 40au y gwaith dur oedd y mwyaf yn Ewrop, a gweithiai tua 14,500 yno yn y 1960au; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1958 a 2010; cynhaliwyd yr olaf o’r Gwyliau Gerddi Cenedlaethol yma o fis Mai hyd fis Hydref 1992, a daeth dros ddwy filiwn o ymwelwyr; Aneurin Bevan oedd yr aelod seneddol o 1929 hyd 1960, ac yna Michael Foot; agorodd Ysbyty Aneurin Bevan yn 2010.Aneurin Bevan ↗Wikipedia (Saesneg)Aneurin ‘Nye’ Bevan (15 Tachwedd 1897 – 6 Gorffennaf 1960), gwleidydd Llafur o Gymro, sy’n nodedig am arwain y gwaith o greu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol fel Gweinidog Iechyd yn llywodraeth Clement Attlee, ac am ei gyfraniad ehangach i sefydlu’r wladwriaeth les; AS Glynebwy o 1929, am 31 o flynyddoedd; ystyrir yn eang yn un o wleidyddion asgell chwith mwyaf dylanwadol hanes Prydain; ffigur blaenllaw yn streic gyffredinol 1926; aelod ieuengaf y cabinet yn 47 oed, gyda thai hefyd dan ei ofal; wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar yn ei dref enedigol, arweiniodd yr ymgyrch am Wasanaeth Iechyd Gwladol yn rhoi gofal meddygol am ddim pan fo’i angen ledled y Deyrnas, waeth beth fo cyfoeth rhywun; er gwaethaf gwrthwynebiad pasiwyd Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946 a lansiwyd y gwasanaeth yn 1948, gan ddod â mwy na 2,500 o ysbytai iddo; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur yn 1959; arweiniodd ei farw at ‘lifeiriant o alar cenedlaethol’; yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn gyntaf mewn rhestr o 100 Arwr Cymreig; aelod o Gymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion, ysgrifennai gerddi, ac enillodd un ohonynt mewn eisteddfod rhwng capeli; datblygodd atal dweud difrifol yn blentyn, a’i orchfygu’n raddol, gan adrodd darnau hir o William Morris gyda thiwtor llefaru ac ymarfer ei areithiau gyda chyfeillion; pennaeth ei Gyfrinfa yn 19 oed; yng nglofa Ty-Trist enillai tua deg swllt yr wythnos, a’r rhan fwyaf yn mynd i gynnal y teulu; gwrthododd ddefnyddio coed ail-law rhad yn y pwll am ei fod yn eu barnu’n anniogel.
Yr Ŵyl Gerddi
O fis Mai hyd fis Hydref 1992 cynhaliodd Glynebwy yr olaf o’r Gwyliau Gerddi Cenedlaethol, a daeth dros ddwy filiwn o bobl i’w gweld.FfynhonnellEbbw Vale ↗Wikipedia (Saesneg)Glynebwy; tua 120 o bobl oedd yn byw yma ar ddiwedd y 18g; agorodd y gwaith haearn yn 1778 a phyllau glo tua 1790; yn 1829 gwnaeth y gwaith gledrau i Reilffordd Stockton a Darlington, ac aeth ei ddur i Bont Harbwr Sydney; yn y 1930au a’r 40au y gwaith dur oedd y mwyaf yn Ewrop, a gweithiai tua 14,500 yno yn y 1960au; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1958 a 2010; cynhaliwyd yr olaf o’r Gwyliau Gerddi Cenedlaethol yma o fis Mai hyd fis Hydref 1992, a daeth dros ddwy filiwn o ymwelwyr; Aneurin Bevan oedd yr aelod seneddol o 1929 hyd 1960, ac yna Michael Foot; agorodd Ysbyty Aneurin Bevan yn 2010.
Y Gwaith
Ar hen safle’r gwaith dur saif ysbyty, coleg, ysgol a chanolfan hamdden bellach, a daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i’r dref yn 1958 ac eto yn 2010.FfynhonnellEbbw Vale ↗Wikipedia (Saesneg)Glynebwy; tua 120 o bobl oedd yn byw yma ar ddiwedd y 18g; agorodd y gwaith haearn yn 1778 a phyllau glo tua 1790; yn 1829 gwnaeth y gwaith gledrau i Reilffordd Stockton a Darlington, ac aeth ei ddur i Bont Harbwr Sydney; yn y 1930au a’r 40au y gwaith dur oedd y mwyaf yn Ewrop, a gweithiai tua 14,500 yno yn y 1960au; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1958 a 2010; cynhaliwyd yr olaf o’r Gwyliau Gerddi Cenedlaethol yma o fis Mai hyd fis Hydref 1992, a daeth dros ddwy filiwn o ymwelwyr; Aneurin Bevan oedd yr aelod seneddol o 1929 hyd 1960, ac yna Michael Foot; agorodd Ysbyty Aneurin Bevan yn 2010.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




