Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

1847

Brad y Llyfrau Gleision

Mae adroddiad gan y llywodraeth yn beio’r Gymraeg am ‘anwybodaeth’ honedig y bobl, gan ennyn dicter hirhoedlog.

Llun: Tudalen o’r Llyfrau Gleision, 1847, dan y pennawd “Evils of the Welsh Language” · From the Reports of the Commissioners, 1847, CC0 · Wikimedia Commons

Yn 1847 cyhoeddodd ymchwiliad gan y llywodraeth i gyflwr addysg yng Nghymru ei adroddiad mewn tair cyfrol mewn cloriau gleision. Siaradai’n ddrwg am y Cymry, eu hiaith a’u capeli, a rhoddodd y dicter a gododd yr enw Brad y Llyfrau Gleision iddo.

Cyhoeddwyd1847, mewn tair cyfrol
ComisiynwyrLingen, Symons a Johnson
Gofynnwyd amdano ganWilliam Williams, AS Coventry
EnwydBrad y Llyfrau Gleision, gan R. J. Derfel

Yr ymchwiliad#

Ym mis Mawrth 1846 gofynnodd William Williams, AS Coventry, Cymro Cymraeg o ran ei eni, am ymchwiliad. Fe’i gwnaed gan dri chyfreithiwr ifanc o Saeson, Lingen, Symons a Johnson, Anglicaniaid heb air o Gymraeg.

Pwysent ar dystion Anglicanaidd rhagfarnllyd ac ar gyfieithu gwael, a pheintiodd eu hadroddiad y Cymry’n fudr, yn anwybodus, yn ddiog ac yn anfoesol, gan feio’r Gymraeg a’r Anghydffurfwyr.

Cymru’n ateb#

Daw’r enw Brad y Llyfrau Gleision o ddrama gan R. J. Derfel, saith mlynedd yn ddiweddarach. Galwodd Kenneth O. Morgan yr adroddiadau’n Glencoe ac Amritsar hanes Cymru.

Atebodd Ieuan Gwynedd a Henry Richard yr adroddiad, a chynhaliwyd cyfarfodydd protest mawr. Tynnodd y dicter yr Anghydffurfwyr i wleidyddiaeth Cymru, ac arweiniodd at etholiad 1868.

Welsh Not, y tocyn a grogid ar blant a glywid yn siarad Cymraeg mewn rhai ysgolion yn y 19eg ganrif; bellach yn Storiel, Bangor
Welsh Not, y tocyn a grogid ar blant a glywid yn siarad Cymraeg mewn rhai ysgolion yn y 19eg ganrif; bellach yn Storiel, Bangor · Llun: Unknown artist, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Y cyllyll hirion#

Dewiswyd yr enw yn ofalus. Galwai i gof Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch, a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll wedi’u cuddio yn eu hesgidiau. Bu llenorion Cymru’n defnyddio’r stori honno ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll. Fe’i hysgrifennwyd gyntaf yn yr Historia Brittonum yn y nawfed ganrif, ac mae’r dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ i’w gael erbyn tua 1587. Dywed Gwyddoniadur Cymru i’r enw newydd ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’, gan gydio cymaint yn nychymyg y cyhoedd nes i’r adroddiad gael ei adnabod wrtho byth ers hynny.

Tair cyfrol las#

Aeth y comisiynwyr i bob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin fach o gynorthwywyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi ar eu rhan. Argraffwyd yr adroddiad ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr wedi’u rhwymo mewn glas, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw arferol ar adroddiadau’r senedd. Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny. Dim ond Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a maes glo’r gogledd-ddwyrain oedd yn ddwyieithog. Ysgrifennodd yr hanesydd John Davies i’r adroddiad wneud i addysg Cymru edrych yn waeth nag ydoedd ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’, oherwydd anwybodaeth a rhagfarn y comisiynwyr.

Cenedl o ysgolion Sul#

Roedd yn rhaid i’r adroddiad ei hun gyfaddef mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru. Yn ardal Lingen ei hun, âi 30,000 o blant i ysgol ddyddiol, ond 80,000 i ysgol Sul. Beiodd y bonedd, y clerigwyr a pherchnogion diwydiant am wneud cyn lleied i ddarparu ysgolion, a chafodd blant Cymraeg yn cael eu dysgu gan athrawon na siaradent ond Saesneg, o lyfrau Saesneg.

Canmoliaeth rhwng y llinellau#

Ychydig sy’n cofio i’r comisiynwyr ganmol y Cymry hefyd. Ysgrifennwyd am eu newyn am addysg a’r aberth a wnâi llawer i’w chael, am y meddyliau craff a ddygent at gwestiynau crefydd, wedi’u hyfforddi yn yr ysgolion Sul, ac am eu cyflymder mewn mathemateg.

Cymru’n ateb#

Daeth yr atebion o bob cyfeiriad, yn erthyglau miniog Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a chan Gwilym Hiraethog, Thomas Price a Syr Thomas Phillips. Yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger Symons ei hun fod rhai tystion yn rhagfarnllyd, a bod aros ar ‘the dark side of the picture’ wedi gwneud ‘great injustice to the Welsh character’, cam mawr â chymeriad y Cymry.

Ystyr y llyfrau heddiw#

Galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’, a geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’. Er gwaethaf eu beiau, maent yn dal yn ffynhonnell amhrisiadwy i unrhyw un sydd am wybod am fywyd Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Merched Beca

    Mae ffermwyr wedi’u gwisgo fel menywod, dan arweiniad ‘Beca’, yn dymchwel tollbyrth atgas ar draws gorllewin Cymru. Diwygir y tollau y flwyddyn ganlynol.

    Merched Beca
  2. Dowlais, y mwyaf yn y byd

    Gyda deunaw ffwrnais chwyth a miloedd o weithwyr, gwaith haearn Dowlais ym Merthyr yw’r mwyaf yn y byd.

    Dowlais, y mwyaf yn y byd
  3. Pont Britannia

    Mae pont diwbiau haearn Robert Stephenson yn cludo’r rheilffordd dros y Fenai.

    Pont Britannia
  4. Hen Wlad Fy Nhadau

    Mae Evan a James James o Bontypridd yn cyfansoddi’r gân a ddaw’n anthem genedlaethol.

    Hen Wlad Fy Nhadau

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf