Yn 1847 cyhoeddodd ymchwiliad gan y llywodraeth i gyflwr addysg yng Nghymru ei adroddiad mewn tair cyfrol mewn cloriau gleision. Siaradai’n ddrwg am y Cymry, eu hiaith a’u capeli, a rhoddodd y dicter a gododd yr enw Brad y Llyfrau Gleision iddo.FfynonellauTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mawrth 1846 gofynnodd William Williams, AS Coventry, Cymro Cymraeg o ran ei eni, am ymchwiliad; tri chyfreithiwr ifanc o Saeson, Lingen, Symons a Johnson, nad oedd ganddynt Gymraeg, a’i gwnaeth; daeth eu hadroddiad allan yn 1847 mewn tair cyfrol mewn cloriau gleision; dangosai’r Cymry’n fudr, yn anwybodus, yn ddiog ac yn anfoesol, a beiai’r Gymraeg a’r Anghydffurfwyr; pwysai ar dystion Anglicanaidd rhagfarnllyd ac ar gyfieithu gwael; daw’r enw Brad y Llyfrau Gleision o ddrama gan R. J. Derfel saith mlynedd yn ddiweddarach; parhaodd y dicter am flynyddoedd; atebodd Ieuan Gwynedd a Henry Richard yr adroddiad, cafwyd cyfarfodydd protest mawr, a thynnodd y cynnwrf yr Anghydffurfwyr i wleidyddiaeth Cymru, gan arwain at etholiad 1868.The Blue Books of 1847 ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, oriel ddigidol (Saesneg)Y tri chomisiynydd, Lingen, Symons a Johnson, Anglicaniaid di-Gymraeg; y cynnwrf a roddodd yr enw Brad y Llyfrau Gleision; a geiriau Kenneth O. Morgan, “Glencoe ac Amritsar hanes Cymru”.
| Cyhoeddwyd | 1847, mewn tair cyfrol |
|---|---|
| Comisiynwyr | Lingen, Symons a Johnson |
| Gofynnwyd amdano gan | William Williams, AS Coventry |
| Enwyd | Brad y Llyfrau Gleision, gan R. J. Derfel |
Yr ymchwiliad#
Ym mis Mawrth 1846 gofynnodd William Williams, AS Coventry, Cymro Cymraeg o ran ei eni, am ymchwiliad. Fe’i gwnaed gan dri chyfreithiwr ifanc o Saeson, Lingen, Symons a Johnson, Anglicaniaid heb air o Gymraeg.FfynonellauTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mawrth 1846 gofynnodd William Williams, AS Coventry, Cymro Cymraeg o ran ei eni, am ymchwiliad; tri chyfreithiwr ifanc o Saeson, Lingen, Symons a Johnson, nad oedd ganddynt Gymraeg, a’i gwnaeth; daeth eu hadroddiad allan yn 1847 mewn tair cyfrol mewn cloriau gleision; dangosai’r Cymry’n fudr, yn anwybodus, yn ddiog ac yn anfoesol, a beiai’r Gymraeg a’r Anghydffurfwyr; pwysai ar dystion Anglicanaidd rhagfarnllyd ac ar gyfieithu gwael; daw’r enw Brad y Llyfrau Gleision o ddrama gan R. J. Derfel saith mlynedd yn ddiweddarach; parhaodd y dicter am flynyddoedd; atebodd Ieuan Gwynedd a Henry Richard yr adroddiad, cafwyd cyfarfodydd protest mawr, a thynnodd y cynnwrf yr Anghydffurfwyr i wleidyddiaeth Cymru, gan arwain at etholiad 1868.The Blue Books of 1847 ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, oriel ddigidol (Saesneg)Y tri chomisiynydd, Lingen, Symons a Johnson, Anglicaniaid di-Gymraeg; y cynnwrf a roddodd yr enw Brad y Llyfrau Gleision; a geiriau Kenneth O. Morgan, “Glencoe ac Amritsar hanes Cymru”.
Pwysent ar dystion Anglicanaidd rhagfarnllyd ac ar gyfieithu gwael, a pheintiodd eu hadroddiad y Cymry’n fudr, yn anwybodus, yn ddiog ac yn anfoesol, gan feio’r Gymraeg a’r Anghydffurfwyr.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mawrth 1846 gofynnodd William Williams, AS Coventry, Cymro Cymraeg o ran ei eni, am ymchwiliad; tri chyfreithiwr ifanc o Saeson, Lingen, Symons a Johnson, nad oedd ganddynt Gymraeg, a’i gwnaeth; daeth eu hadroddiad allan yn 1847 mewn tair cyfrol mewn cloriau gleision; dangosai’r Cymry’n fudr, yn anwybodus, yn ddiog ac yn anfoesol, a beiai’r Gymraeg a’r Anghydffurfwyr; pwysai ar dystion Anglicanaidd rhagfarnllyd ac ar gyfieithu gwael; daw’r enw Brad y Llyfrau Gleision o ddrama gan R. J. Derfel saith mlynedd yn ddiweddarach; parhaodd y dicter am flynyddoedd; atebodd Ieuan Gwynedd a Henry Richard yr adroddiad, cafwyd cyfarfodydd protest mawr, a thynnodd y cynnwrf yr Anghydffurfwyr i wleidyddiaeth Cymru, gan arwain at etholiad 1868.
Cymru’n ateb#
Daw’r enw Brad y Llyfrau Gleision o ddrama gan R. J. Derfel, saith mlynedd yn ddiweddarach.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mawrth 1846 gofynnodd William Williams, AS Coventry, Cymro Cymraeg o ran ei eni, am ymchwiliad; tri chyfreithiwr ifanc o Saeson, Lingen, Symons a Johnson, nad oedd ganddynt Gymraeg, a’i gwnaeth; daeth eu hadroddiad allan yn 1847 mewn tair cyfrol mewn cloriau gleision; dangosai’r Cymry’n fudr, yn anwybodus, yn ddiog ac yn anfoesol, a beiai’r Gymraeg a’r Anghydffurfwyr; pwysai ar dystion Anglicanaidd rhagfarnllyd ac ar gyfieithu gwael; daw’r enw Brad y Llyfrau Gleision o ddrama gan R. J. Derfel saith mlynedd yn ddiweddarach; parhaodd y dicter am flynyddoedd; atebodd Ieuan Gwynedd a Henry Richard yr adroddiad, cafwyd cyfarfodydd protest mawr, a thynnodd y cynnwrf yr Anghydffurfwyr i wleidyddiaeth Cymru, gan arwain at etholiad 1868. Galwodd Kenneth O. Morgan yr adroddiadau’n Glencoe ac Amritsar hanes Cymru.FfynhonnellThe Blue Books of 1847 ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, oriel ddigidol (Saesneg)Y tri chomisiynydd, Lingen, Symons a Johnson, Anglicaniaid di-Gymraeg; y cynnwrf a roddodd yr enw Brad y Llyfrau Gleision; a geiriau Kenneth O. Morgan, “Glencoe ac Amritsar hanes Cymru”.
Atebodd Ieuan Gwynedd a Henry Richard yr adroddiad, a chynhaliwyd cyfarfodydd protest mawr. Tynnodd y dicter yr Anghydffurfwyr i wleidyddiaeth Cymru, ac arweiniodd at etholiad 1868.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mawrth 1846 gofynnodd William Williams, AS Coventry, Cymro Cymraeg o ran ei eni, am ymchwiliad; tri chyfreithiwr ifanc o Saeson, Lingen, Symons a Johnson, nad oedd ganddynt Gymraeg, a’i gwnaeth; daeth eu hadroddiad allan yn 1847 mewn tair cyfrol mewn cloriau gleision; dangosai’r Cymry’n fudr, yn anwybodus, yn ddiog ac yn anfoesol, a beiai’r Gymraeg a’r Anghydffurfwyr; pwysai ar dystion Anglicanaidd rhagfarnllyd ac ar gyfieithu gwael; daw’r enw Brad y Llyfrau Gleision o ddrama gan R. J. Derfel saith mlynedd yn ddiweddarach; parhaodd y dicter am flynyddoedd; atebodd Ieuan Gwynedd a Henry Richard yr adroddiad, cafwyd cyfarfodydd protest mawr, a thynnodd y cynnwrf yr Anghydffurfwyr i wleidyddiaeth Cymru, gan arwain at etholiad 1868.

Y cyllyll hirion#
Dewiswyd yr enw yn ofalus. Galwai i gof Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch, a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll wedi’u cuddio yn eu hesgidiau.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfeiriad bwriadol oedd yr enw Brad y Llyfrau Gleision at Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll cudd yn eu hesgidiau; bu llenorion Cymru’n ei ddefnyddio ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll, a’i gofnodi gyntaf yn yr Historia Brittonum o’r nawfed ganrif, a chofnodir y dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ gyntaf tua 1587; dywed Gwyddoniadur Cymru’r Academi Gymreig i’r enw ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’; ymwelodd y comisiynwyr â phob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin o is-gomisiynwyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi; argraffwyd y gwaith ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr las, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw cyffredin ar adroddiadau seneddol; Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny, tra oedd Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a meysydd glo’r gogledd-ddwyrain yn ddwyieithog; ysgrifennodd John Davies i’r adroddiad orliwio gwendidau addysg Cymru ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’; cydnabu’r adroddiad mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru, ac yn ardal R. W. Lingen âi 30,000 o ddisgyblion i ysgol ddyddiol ac 80,000 i ysgol Sul; beirniadodd y bonedd, y clerigwyr a’r cyfalafwyr am eu diffyg diddordeb mewn darparu ysgolion, a chafodd athrawon na siaradent ond Saesneg, gyda llyfrau Saesneg, lle na siaradai’r plant ond Cymraeg; canmolodd y comisiynwyr y Cymry am eu newyn am addysg, yr aberth a wnâi llawer i’w chael, y deallusrwydd a ddygent i bynciau diwinyddol, a fagwyd yn yr ysgolion Sul, a’u cyflymder mewn mathemateg; ymhlith yr atebion roedd erthyglau treiddgar Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a’r beirniaid Ieuan Gwynedd, Gwilym Hiraethog, Henry Richard, Thomas Price a Syr Thomas Phillips; mewn llythyr yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger C. Symons fod rhai tystion yn rhagfarnllyd a bod y papurau newydd wedi aros ar ‘the dark side of the picture’, gan wneud ‘great injustice to the Welsh character’; galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’; geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’; mae’r Llyfrau’n dal yn ffynhonnell amhrisiadwy ar gymdeithas Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Bu llenorion Cymru’n defnyddio’r stori honno ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll. Fe’i hysgrifennwyd gyntaf yn yr Historia Brittonum yn y nawfed ganrif, ac mae’r dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ i’w gael erbyn tua 1587.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfeiriad bwriadol oedd yr enw Brad y Llyfrau Gleision at Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll cudd yn eu hesgidiau; bu llenorion Cymru’n ei ddefnyddio ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll, a’i gofnodi gyntaf yn yr Historia Brittonum o’r nawfed ganrif, a chofnodir y dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ gyntaf tua 1587; dywed Gwyddoniadur Cymru’r Academi Gymreig i’r enw ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’; ymwelodd y comisiynwyr â phob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin o is-gomisiynwyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi; argraffwyd y gwaith ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr las, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw cyffredin ar adroddiadau seneddol; Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny, tra oedd Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a meysydd glo’r gogledd-ddwyrain yn ddwyieithog; ysgrifennodd John Davies i’r adroddiad orliwio gwendidau addysg Cymru ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’; cydnabu’r adroddiad mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru, ac yn ardal R. W. Lingen âi 30,000 o ddisgyblion i ysgol ddyddiol ac 80,000 i ysgol Sul; beirniadodd y bonedd, y clerigwyr a’r cyfalafwyr am eu diffyg diddordeb mewn darparu ysgolion, a chafodd athrawon na siaradent ond Saesneg, gyda llyfrau Saesneg, lle na siaradai’r plant ond Cymraeg; canmolodd y comisiynwyr y Cymry am eu newyn am addysg, yr aberth a wnâi llawer i’w chael, y deallusrwydd a ddygent i bynciau diwinyddol, a fagwyd yn yr ysgolion Sul, a’u cyflymder mewn mathemateg; ymhlith yr atebion roedd erthyglau treiddgar Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a’r beirniaid Ieuan Gwynedd, Gwilym Hiraethog, Henry Richard, Thomas Price a Syr Thomas Phillips; mewn llythyr yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger C. Symons fod rhai tystion yn rhagfarnllyd a bod y papurau newydd wedi aros ar ‘the dark side of the picture’, gan wneud ‘great injustice to the Welsh character’; galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’; geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’; mae’r Llyfrau’n dal yn ffynhonnell amhrisiadwy ar gymdeithas Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Dywed Gwyddoniadur Cymru i’r enw newydd ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’, gan gydio cymaint yn nychymyg y cyhoedd nes i’r adroddiad gael ei adnabod wrtho byth ers hynny.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfeiriad bwriadol oedd yr enw Brad y Llyfrau Gleision at Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll cudd yn eu hesgidiau; bu llenorion Cymru’n ei ddefnyddio ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll, a’i gofnodi gyntaf yn yr Historia Brittonum o’r nawfed ganrif, a chofnodir y dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ gyntaf tua 1587; dywed Gwyddoniadur Cymru’r Academi Gymreig i’r enw ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’; ymwelodd y comisiynwyr â phob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin o is-gomisiynwyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi; argraffwyd y gwaith ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr las, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw cyffredin ar adroddiadau seneddol; Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny, tra oedd Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a meysydd glo’r gogledd-ddwyrain yn ddwyieithog; ysgrifennodd John Davies i’r adroddiad orliwio gwendidau addysg Cymru ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’; cydnabu’r adroddiad mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru, ac yn ardal R. W. Lingen âi 30,000 o ddisgyblion i ysgol ddyddiol ac 80,000 i ysgol Sul; beirniadodd y bonedd, y clerigwyr a’r cyfalafwyr am eu diffyg diddordeb mewn darparu ysgolion, a chafodd athrawon na siaradent ond Saesneg, gyda llyfrau Saesneg, lle na siaradai’r plant ond Cymraeg; canmolodd y comisiynwyr y Cymry am eu newyn am addysg, yr aberth a wnâi llawer i’w chael, y deallusrwydd a ddygent i bynciau diwinyddol, a fagwyd yn yr ysgolion Sul, a’u cyflymder mewn mathemateg; ymhlith yr atebion roedd erthyglau treiddgar Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a’r beirniaid Ieuan Gwynedd, Gwilym Hiraethog, Henry Richard, Thomas Price a Syr Thomas Phillips; mewn llythyr yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger C. Symons fod rhai tystion yn rhagfarnllyd a bod y papurau newydd wedi aros ar ‘the dark side of the picture’, gan wneud ‘great injustice to the Welsh character’; galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’; geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’; mae’r Llyfrau’n dal yn ffynhonnell amhrisiadwy ar gymdeithas Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Tair cyfrol las#
Aeth y comisiynwyr i bob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin fach o gynorthwywyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi ar eu rhan. Argraffwyd yr adroddiad ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr wedi’u rhwymo mewn glas, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw arferol ar adroddiadau’r senedd.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfeiriad bwriadol oedd yr enw Brad y Llyfrau Gleision at Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll cudd yn eu hesgidiau; bu llenorion Cymru’n ei ddefnyddio ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll, a’i gofnodi gyntaf yn yr Historia Brittonum o’r nawfed ganrif, a chofnodir y dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ gyntaf tua 1587; dywed Gwyddoniadur Cymru’r Academi Gymreig i’r enw ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’; ymwelodd y comisiynwyr â phob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin o is-gomisiynwyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi; argraffwyd y gwaith ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr las, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw cyffredin ar adroddiadau seneddol; Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny, tra oedd Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a meysydd glo’r gogledd-ddwyrain yn ddwyieithog; ysgrifennodd John Davies i’r adroddiad orliwio gwendidau addysg Cymru ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’; cydnabu’r adroddiad mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru, ac yn ardal R. W. Lingen âi 30,000 o ddisgyblion i ysgol ddyddiol ac 80,000 i ysgol Sul; beirniadodd y bonedd, y clerigwyr a’r cyfalafwyr am eu diffyg diddordeb mewn darparu ysgolion, a chafodd athrawon na siaradent ond Saesneg, gyda llyfrau Saesneg, lle na siaradai’r plant ond Cymraeg; canmolodd y comisiynwyr y Cymry am eu newyn am addysg, yr aberth a wnâi llawer i’w chael, y deallusrwydd a ddygent i bynciau diwinyddol, a fagwyd yn yr ysgolion Sul, a’u cyflymder mewn mathemateg; ymhlith yr atebion roedd erthyglau treiddgar Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a’r beirniaid Ieuan Gwynedd, Gwilym Hiraethog, Henry Richard, Thomas Price a Syr Thomas Phillips; mewn llythyr yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger C. Symons fod rhai tystion yn rhagfarnllyd a bod y papurau newydd wedi aros ar ‘the dark side of the picture’, gan wneud ‘great injustice to the Welsh character’; galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’; geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’; mae’r Llyfrau’n dal yn ffynhonnell amhrisiadwy ar gymdeithas Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny. Dim ond Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a maes glo’r gogledd-ddwyrain oedd yn ddwyieithog.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfeiriad bwriadol oedd yr enw Brad y Llyfrau Gleision at Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll cudd yn eu hesgidiau; bu llenorion Cymru’n ei ddefnyddio ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll, a’i gofnodi gyntaf yn yr Historia Brittonum o’r nawfed ganrif, a chofnodir y dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ gyntaf tua 1587; dywed Gwyddoniadur Cymru’r Academi Gymreig i’r enw ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’; ymwelodd y comisiynwyr â phob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin o is-gomisiynwyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi; argraffwyd y gwaith ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr las, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw cyffredin ar adroddiadau seneddol; Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny, tra oedd Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a meysydd glo’r gogledd-ddwyrain yn ddwyieithog; ysgrifennodd John Davies i’r adroddiad orliwio gwendidau addysg Cymru ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’; cydnabu’r adroddiad mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru, ac yn ardal R. W. Lingen âi 30,000 o ddisgyblion i ysgol ddyddiol ac 80,000 i ysgol Sul; beirniadodd y bonedd, y clerigwyr a’r cyfalafwyr am eu diffyg diddordeb mewn darparu ysgolion, a chafodd athrawon na siaradent ond Saesneg, gyda llyfrau Saesneg, lle na siaradai’r plant ond Cymraeg; canmolodd y comisiynwyr y Cymry am eu newyn am addysg, yr aberth a wnâi llawer i’w chael, y deallusrwydd a ddygent i bynciau diwinyddol, a fagwyd yn yr ysgolion Sul, a’u cyflymder mewn mathemateg; ymhlith yr atebion roedd erthyglau treiddgar Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a’r beirniaid Ieuan Gwynedd, Gwilym Hiraethog, Henry Richard, Thomas Price a Syr Thomas Phillips; mewn llythyr yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger C. Symons fod rhai tystion yn rhagfarnllyd a bod y papurau newydd wedi aros ar ‘the dark side of the picture’, gan wneud ‘great injustice to the Welsh character’; galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’; geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’; mae’r Llyfrau’n dal yn ffynhonnell amhrisiadwy ar gymdeithas Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ysgrifennodd yr hanesydd John Davies i’r adroddiad wneud i addysg Cymru edrych yn waeth nag ydoedd ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’, oherwydd anwybodaeth a rhagfarn y comisiynwyr.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfeiriad bwriadol oedd yr enw Brad y Llyfrau Gleision at Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll cudd yn eu hesgidiau; bu llenorion Cymru’n ei ddefnyddio ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll, a’i gofnodi gyntaf yn yr Historia Brittonum o’r nawfed ganrif, a chofnodir y dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ gyntaf tua 1587; dywed Gwyddoniadur Cymru’r Academi Gymreig i’r enw ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’; ymwelodd y comisiynwyr â phob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin o is-gomisiynwyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi; argraffwyd y gwaith ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr las, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw cyffredin ar adroddiadau seneddol; Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny, tra oedd Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a meysydd glo’r gogledd-ddwyrain yn ddwyieithog; ysgrifennodd John Davies i’r adroddiad orliwio gwendidau addysg Cymru ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’; cydnabu’r adroddiad mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru, ac yn ardal R. W. Lingen âi 30,000 o ddisgyblion i ysgol ddyddiol ac 80,000 i ysgol Sul; beirniadodd y bonedd, y clerigwyr a’r cyfalafwyr am eu diffyg diddordeb mewn darparu ysgolion, a chafodd athrawon na siaradent ond Saesneg, gyda llyfrau Saesneg, lle na siaradai’r plant ond Cymraeg; canmolodd y comisiynwyr y Cymry am eu newyn am addysg, yr aberth a wnâi llawer i’w chael, y deallusrwydd a ddygent i bynciau diwinyddol, a fagwyd yn yr ysgolion Sul, a’u cyflymder mewn mathemateg; ymhlith yr atebion roedd erthyglau treiddgar Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a’r beirniaid Ieuan Gwynedd, Gwilym Hiraethog, Henry Richard, Thomas Price a Syr Thomas Phillips; mewn llythyr yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger C. Symons fod rhai tystion yn rhagfarnllyd a bod y papurau newydd wedi aros ar ‘the dark side of the picture’, gan wneud ‘great injustice to the Welsh character’; galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’; geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’; mae’r Llyfrau’n dal yn ffynhonnell amhrisiadwy ar gymdeithas Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Cenedl o ysgolion Sul#
Roedd yn rhaid i’r adroddiad ei hun gyfaddef mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru. Yn ardal Lingen ei hun, âi 30,000 o blant i ysgol ddyddiol, ond 80,000 i ysgol Sul.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfeiriad bwriadol oedd yr enw Brad y Llyfrau Gleision at Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll cudd yn eu hesgidiau; bu llenorion Cymru’n ei ddefnyddio ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll, a’i gofnodi gyntaf yn yr Historia Brittonum o’r nawfed ganrif, a chofnodir y dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ gyntaf tua 1587; dywed Gwyddoniadur Cymru’r Academi Gymreig i’r enw ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’; ymwelodd y comisiynwyr â phob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin o is-gomisiynwyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi; argraffwyd y gwaith ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr las, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw cyffredin ar adroddiadau seneddol; Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny, tra oedd Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a meysydd glo’r gogledd-ddwyrain yn ddwyieithog; ysgrifennodd John Davies i’r adroddiad orliwio gwendidau addysg Cymru ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’; cydnabu’r adroddiad mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru, ac yn ardal R. W. Lingen âi 30,000 o ddisgyblion i ysgol ddyddiol ac 80,000 i ysgol Sul; beirniadodd y bonedd, y clerigwyr a’r cyfalafwyr am eu diffyg diddordeb mewn darparu ysgolion, a chafodd athrawon na siaradent ond Saesneg, gyda llyfrau Saesneg, lle na siaradai’r plant ond Cymraeg; canmolodd y comisiynwyr y Cymry am eu newyn am addysg, yr aberth a wnâi llawer i’w chael, y deallusrwydd a ddygent i bynciau diwinyddol, a fagwyd yn yr ysgolion Sul, a’u cyflymder mewn mathemateg; ymhlith yr atebion roedd erthyglau treiddgar Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a’r beirniaid Ieuan Gwynedd, Gwilym Hiraethog, Henry Richard, Thomas Price a Syr Thomas Phillips; mewn llythyr yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger C. Symons fod rhai tystion yn rhagfarnllyd a bod y papurau newydd wedi aros ar ‘the dark side of the picture’, gan wneud ‘great injustice to the Welsh character’; galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’; geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’; mae’r Llyfrau’n dal yn ffynhonnell amhrisiadwy ar gymdeithas Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Beiodd y bonedd, y clerigwyr a pherchnogion diwydiant am wneud cyn lleied i ddarparu ysgolion, a chafodd blant Cymraeg yn cael eu dysgu gan athrawon na siaradent ond Saesneg, o lyfrau Saesneg.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfeiriad bwriadol oedd yr enw Brad y Llyfrau Gleision at Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll cudd yn eu hesgidiau; bu llenorion Cymru’n ei ddefnyddio ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll, a’i gofnodi gyntaf yn yr Historia Brittonum o’r nawfed ganrif, a chofnodir y dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ gyntaf tua 1587; dywed Gwyddoniadur Cymru’r Academi Gymreig i’r enw ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’; ymwelodd y comisiynwyr â phob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin o is-gomisiynwyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi; argraffwyd y gwaith ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr las, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw cyffredin ar adroddiadau seneddol; Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny, tra oedd Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a meysydd glo’r gogledd-ddwyrain yn ddwyieithog; ysgrifennodd John Davies i’r adroddiad orliwio gwendidau addysg Cymru ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’; cydnabu’r adroddiad mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru, ac yn ardal R. W. Lingen âi 30,000 o ddisgyblion i ysgol ddyddiol ac 80,000 i ysgol Sul; beirniadodd y bonedd, y clerigwyr a’r cyfalafwyr am eu diffyg diddordeb mewn darparu ysgolion, a chafodd athrawon na siaradent ond Saesneg, gyda llyfrau Saesneg, lle na siaradai’r plant ond Cymraeg; canmolodd y comisiynwyr y Cymry am eu newyn am addysg, yr aberth a wnâi llawer i’w chael, y deallusrwydd a ddygent i bynciau diwinyddol, a fagwyd yn yr ysgolion Sul, a’u cyflymder mewn mathemateg; ymhlith yr atebion roedd erthyglau treiddgar Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a’r beirniaid Ieuan Gwynedd, Gwilym Hiraethog, Henry Richard, Thomas Price a Syr Thomas Phillips; mewn llythyr yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger C. Symons fod rhai tystion yn rhagfarnllyd a bod y papurau newydd wedi aros ar ‘the dark side of the picture’, gan wneud ‘great injustice to the Welsh character’; galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’; geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’; mae’r Llyfrau’n dal yn ffynhonnell amhrisiadwy ar gymdeithas Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Canmoliaeth rhwng y llinellau#
Ychydig sy’n cofio i’r comisiynwyr ganmol y Cymry hefyd. Ysgrifennwyd am eu newyn am addysg a’r aberth a wnâi llawer i’w chael, am y meddyliau craff a ddygent at gwestiynau crefydd, wedi’u hyfforddi yn yr ysgolion Sul, ac am eu cyflymder mewn mathemateg.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfeiriad bwriadol oedd yr enw Brad y Llyfrau Gleision at Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll cudd yn eu hesgidiau; bu llenorion Cymru’n ei ddefnyddio ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll, a’i gofnodi gyntaf yn yr Historia Brittonum o’r nawfed ganrif, a chofnodir y dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ gyntaf tua 1587; dywed Gwyddoniadur Cymru’r Academi Gymreig i’r enw ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’; ymwelodd y comisiynwyr â phob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin o is-gomisiynwyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi; argraffwyd y gwaith ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr las, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw cyffredin ar adroddiadau seneddol; Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny, tra oedd Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a meysydd glo’r gogledd-ddwyrain yn ddwyieithog; ysgrifennodd John Davies i’r adroddiad orliwio gwendidau addysg Cymru ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’; cydnabu’r adroddiad mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru, ac yn ardal R. W. Lingen âi 30,000 o ddisgyblion i ysgol ddyddiol ac 80,000 i ysgol Sul; beirniadodd y bonedd, y clerigwyr a’r cyfalafwyr am eu diffyg diddordeb mewn darparu ysgolion, a chafodd athrawon na siaradent ond Saesneg, gyda llyfrau Saesneg, lle na siaradai’r plant ond Cymraeg; canmolodd y comisiynwyr y Cymry am eu newyn am addysg, yr aberth a wnâi llawer i’w chael, y deallusrwydd a ddygent i bynciau diwinyddol, a fagwyd yn yr ysgolion Sul, a’u cyflymder mewn mathemateg; ymhlith yr atebion roedd erthyglau treiddgar Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a’r beirniaid Ieuan Gwynedd, Gwilym Hiraethog, Henry Richard, Thomas Price a Syr Thomas Phillips; mewn llythyr yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger C. Symons fod rhai tystion yn rhagfarnllyd a bod y papurau newydd wedi aros ar ‘the dark side of the picture’, gan wneud ‘great injustice to the Welsh character’; galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’; geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’; mae’r Llyfrau’n dal yn ffynhonnell amhrisiadwy ar gymdeithas Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Cymru’n ateb#
Daeth yr atebion o bob cyfeiriad, yn erthyglau miniog Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a chan Gwilym Hiraethog, Thomas Price a Syr Thomas Phillips.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfeiriad bwriadol oedd yr enw Brad y Llyfrau Gleision at Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll cudd yn eu hesgidiau; bu llenorion Cymru’n ei ddefnyddio ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll, a’i gofnodi gyntaf yn yr Historia Brittonum o’r nawfed ganrif, a chofnodir y dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ gyntaf tua 1587; dywed Gwyddoniadur Cymru’r Academi Gymreig i’r enw ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’; ymwelodd y comisiynwyr â phob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin o is-gomisiynwyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi; argraffwyd y gwaith ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr las, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw cyffredin ar adroddiadau seneddol; Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny, tra oedd Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a meysydd glo’r gogledd-ddwyrain yn ddwyieithog; ysgrifennodd John Davies i’r adroddiad orliwio gwendidau addysg Cymru ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’; cydnabu’r adroddiad mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru, ac yn ardal R. W. Lingen âi 30,000 o ddisgyblion i ysgol ddyddiol ac 80,000 i ysgol Sul; beirniadodd y bonedd, y clerigwyr a’r cyfalafwyr am eu diffyg diddordeb mewn darparu ysgolion, a chafodd athrawon na siaradent ond Saesneg, gyda llyfrau Saesneg, lle na siaradai’r plant ond Cymraeg; canmolodd y comisiynwyr y Cymry am eu newyn am addysg, yr aberth a wnâi llawer i’w chael, y deallusrwydd a ddygent i bynciau diwinyddol, a fagwyd yn yr ysgolion Sul, a’u cyflymder mewn mathemateg; ymhlith yr atebion roedd erthyglau treiddgar Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a’r beirniaid Ieuan Gwynedd, Gwilym Hiraethog, Henry Richard, Thomas Price a Syr Thomas Phillips; mewn llythyr yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger C. Symons fod rhai tystion yn rhagfarnllyd a bod y papurau newydd wedi aros ar ‘the dark side of the picture’, gan wneud ‘great injustice to the Welsh character’; galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’; geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’; mae’r Llyfrau’n dal yn ffynhonnell amhrisiadwy ar gymdeithas Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger Symons ei hun fod rhai tystion yn rhagfarnllyd, a bod aros ar ‘the dark side of the picture’ wedi gwneud ‘great injustice to the Welsh character’, cam mawr â chymeriad y Cymry.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfeiriad bwriadol oedd yr enw Brad y Llyfrau Gleision at Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll cudd yn eu hesgidiau; bu llenorion Cymru’n ei ddefnyddio ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll, a’i gofnodi gyntaf yn yr Historia Brittonum o’r nawfed ganrif, a chofnodir y dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ gyntaf tua 1587; dywed Gwyddoniadur Cymru’r Academi Gymreig i’r enw ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’; ymwelodd y comisiynwyr â phob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin o is-gomisiynwyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi; argraffwyd y gwaith ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr las, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw cyffredin ar adroddiadau seneddol; Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny, tra oedd Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a meysydd glo’r gogledd-ddwyrain yn ddwyieithog; ysgrifennodd John Davies i’r adroddiad orliwio gwendidau addysg Cymru ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’; cydnabu’r adroddiad mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru, ac yn ardal R. W. Lingen âi 30,000 o ddisgyblion i ysgol ddyddiol ac 80,000 i ysgol Sul; beirniadodd y bonedd, y clerigwyr a’r cyfalafwyr am eu diffyg diddordeb mewn darparu ysgolion, a chafodd athrawon na siaradent ond Saesneg, gyda llyfrau Saesneg, lle na siaradai’r plant ond Cymraeg; canmolodd y comisiynwyr y Cymry am eu newyn am addysg, yr aberth a wnâi llawer i’w chael, y deallusrwydd a ddygent i bynciau diwinyddol, a fagwyd yn yr ysgolion Sul, a’u cyflymder mewn mathemateg; ymhlith yr atebion roedd erthyglau treiddgar Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a’r beirniaid Ieuan Gwynedd, Gwilym Hiraethog, Henry Richard, Thomas Price a Syr Thomas Phillips; mewn llythyr yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger C. Symons fod rhai tystion yn rhagfarnllyd a bod y papurau newydd wedi aros ar ‘the dark side of the picture’, gan wneud ‘great injustice to the Welsh character’; galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’; geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’; mae’r Llyfrau’n dal yn ffynhonnell amhrisiadwy ar gymdeithas Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Ystyr y llyfrau heddiw#
Galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’, a geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfeiriad bwriadol oedd yr enw Brad y Llyfrau Gleision at Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll cudd yn eu hesgidiau; bu llenorion Cymru’n ei ddefnyddio ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll, a’i gofnodi gyntaf yn yr Historia Brittonum o’r nawfed ganrif, a chofnodir y dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ gyntaf tua 1587; dywed Gwyddoniadur Cymru’r Academi Gymreig i’r enw ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’; ymwelodd y comisiynwyr â phob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin o is-gomisiynwyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi; argraffwyd y gwaith ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr las, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw cyffredin ar adroddiadau seneddol; Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny, tra oedd Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a meysydd glo’r gogledd-ddwyrain yn ddwyieithog; ysgrifennodd John Davies i’r adroddiad orliwio gwendidau addysg Cymru ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’; cydnabu’r adroddiad mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru, ac yn ardal R. W. Lingen âi 30,000 o ddisgyblion i ysgol ddyddiol ac 80,000 i ysgol Sul; beirniadodd y bonedd, y clerigwyr a’r cyfalafwyr am eu diffyg diddordeb mewn darparu ysgolion, a chafodd athrawon na siaradent ond Saesneg, gyda llyfrau Saesneg, lle na siaradai’r plant ond Cymraeg; canmolodd y comisiynwyr y Cymry am eu newyn am addysg, yr aberth a wnâi llawer i’w chael, y deallusrwydd a ddygent i bynciau diwinyddol, a fagwyd yn yr ysgolion Sul, a’u cyflymder mewn mathemateg; ymhlith yr atebion roedd erthyglau treiddgar Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a’r beirniaid Ieuan Gwynedd, Gwilym Hiraethog, Henry Richard, Thomas Price a Syr Thomas Phillips; mewn llythyr yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger C. Symons fod rhai tystion yn rhagfarnllyd a bod y papurau newydd wedi aros ar ‘the dark side of the picture’, gan wneud ‘great injustice to the Welsh character’; galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’; geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’; mae’r Llyfrau’n dal yn ffynhonnell amhrisiadwy ar gymdeithas Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Er gwaethaf eu beiau, maent yn dal yn ffynhonnell amhrisiadwy i unrhyw un sydd am wybod am fywyd Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg.FfynhonnellTreachery of the Blue Books ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfeiriad bwriadol oedd yr enw Brad y Llyfrau Gleision at Frad y Cyllyll Hirion, pan wahoddodd yr arweinydd Sacsonaidd Hengist arweinwyr y Brythoniaid i drafod heddwch a’i ddynion yn eu lladd â chyllyll cudd yn eu hesgidiau; bu llenorion Cymru’n ei ddefnyddio ers canrifoedd yn ddihareb am dwyll, a’i gofnodi gyntaf yn yr Historia Brittonum o’r nawfed ganrif, a chofnodir y dywediad ‘twyll y cyllyll hirion’ gyntaf tua 1587; dywed Gwyddoniadur Cymru’r Academi Gymreig i’r enw ‘took hold of the public imagination to such an extent that ever since the report has been known by that name’; ymwelodd y comisiynwyr â phob rhan o Gymru yn ystod 1846, ac ymwelodd byddin o is-gomisiynwyr Cymraeg eu hiaith â’r ysgolion, y pentrefi a’r trefi; argraffwyd y gwaith ym mis Tachwedd 1847 mewn tair cyfrol fawr las, gan mai ‘llyfrau gleision’ oedd yr enw cyffredin ar adroddiadau seneddol; Cymraeg yn unig a siaradai’r rhan fwyaf o bobl Cymru bryd hynny, tra oedd Caerdydd, y cymoedd diwydiannol a meysydd glo’r gogledd-ddwyrain yn ddwyieithog; ysgrifennodd John Davies i’r adroddiad orliwio gwendidau addysg Cymru ‘because of the ignorance and the prejudice of the Commissioners’; cydnabu’r adroddiad mai’r ysgolion Sul oedd yr unig ysgolion yn y rhan fwyaf o Gymru, ac yn ardal R. W. Lingen âi 30,000 o ddisgyblion i ysgol ddyddiol ac 80,000 i ysgol Sul; beirniadodd y bonedd, y clerigwyr a’r cyfalafwyr am eu diffyg diddordeb mewn darparu ysgolion, a chafodd athrawon na siaradent ond Saesneg, gyda llyfrau Saesneg, lle na siaradai’r plant ond Cymraeg; canmolodd y comisiynwyr y Cymry am eu newyn am addysg, yr aberth a wnâi llawer i’w chael, y deallusrwydd a ddygent i bynciau diwinyddol, a fagwyd yn yr ysgolion Sul, a’u cyflymder mewn mathemateg; ymhlith yr atebion roedd erthyglau treiddgar Lewis Edwards yn Y Traethodydd a David Rees yn Y Diwygiwr, a’r beirniaid Ieuan Gwynedd, Gwilym Hiraethog, Henry Richard, Thomas Price a Syr Thomas Phillips; mewn llythyr yn 1848 cyfaddefodd y comisiynydd Jelinger C. Symons fod rhai tystion yn rhagfarnllyd a bod y papurau newydd wedi aros ar ‘the dark side of the picture’, gan wneud ‘great injustice to the Welsh character’; galwodd Saunders Lewis y Llyfrau Gleision yn ‘the most important nineteenth-century historical documents we possess’; geilw Simon Brooks hwy yn ‘the most important ideological intervention by the British state in Wales in the 19th century’; mae’r Llyfrau’n dal yn ffynhonnell amhrisiadwy ar gymdeithas Cymru ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Ffynonellau a darllen pellach






