Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 2,400 CC

Disg haul Banc Tynddol

Claddir disg bychan o aur ger mwyngloddiau copr Cwmystwyth. Dyma’r gwrthrych aur hynaf a ddarganfuwyd yng Nghymru hyd yma.

Llun: Y cwm yng Nghwmystwyth, yn uchel ym mryniau Ceredigion, lle bu dynion yn cloddio am gopr a phlwm ers Oes yr Efydd. · Chris Popham, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ym mis Hydref 2002 roedd tîm o archaeolegwyr yn cloddio hen aelwydydd toddi plwm yng Nghwmystwyth, yn uchel ym mryniau Ceredigion, pan ddaeth disg bach o aur o’r ddaear. Nid yw’n fwy na chaead potel laeth. Dyma hefyd y gwrthrych aur hynaf a gafwyd yng Nghymru hyd yma, wedi’i wneud ryw bedair mil a hanner o flynyddoedd yn ôl, ac fe’i claddwyd mewn bedd yn agos at un o’r mwyngloddiau copr cynharaf ym Mhrydain.

Ei ganfod16 Hydref 2002, ym Manc Tynddol, Cwmystwyth
Ei wneudTua 2450–2150 CC
Ei faint3.89 cm ar draws, a 2.51 gram
Beth ydywTua 93.5 y cant o aur a 6.5 y cant o arian
Ble mae heddiwAmgueddfa Cymru

Y darganfyddiad#

Simon Timberlake o’r Early Mines Research Group oedd yn arwain y cloddio. Roedd ei dîm wedi dod i astudio gweithfeydd plwm Rhufeinig a chanoloesol islaw Bryn Copa, lle bu mwynwyr Oes yr Efydd yn cloddio am gopr ymhell cyn hynny. Gorweddai’r disg ychydig dan yr wyneb, ac ar y dechrau roedd yn edrych fel petai wedi llithro i lawr y llethr o rywle uwch.

Fe’i hadroddwyd i’r crwner fel trysor posibl, ac ym mis Mawrth 2003 daeth yr archaeolegwyr yn ôl i edrych eto. O dan y fan lle gorweddai’r disg cawsant fedd wedi’i dorri i’r ddaear, ac olion person ynddo. Roedd y bedd wedi’i osod o fewn cilgant o feini mawr a’i orchuddio unwaith â charnedd o gerrig, ac roedd yn edrych tua’r gorllewin, i lawr y cwm. Roedd y disg wedi’i gladdu gyda’r marw.

Disg Banc Tynddol: haul bach o aur, wedi’i wasgu â chylchoedd o linellau a dotiau, â dau dwll yn y canol i’w wnïo.
Disg Banc Tynddol: haul bach o aur, wedi’i wasgu â chylchoedd o linellau a dotiau, â dau dwll yn y canol i’w wnïo. · Llun: Simon Timberlake, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Haul bach#

Curodd y gof aur yr aur yn denau a gwasgu’r patrwm o’r cefn: cylchoedd o linellau main a rhesi o ddotiau, rownd a rownd at y canol. Daliai dau dwll bach yn y canol yr edau. Cred yr amgueddfa mai botwm ydoedd, wedi’i wnïo ar ddillad y person yn y bedd.

Edrychwch arno ac mae’n anodd peidio â gweld yr haul. Mae llawer wedi meddwl mai dyna a fwriadwyd, rhoddwr goleuni a bywyd yn disgleirio ar fron y marw. Fe’i cyhoeddwyd yn Drysor yn 2003 ac mae yng ngofal Amgueddfa Cymru heddiw.

Oes gyntaf y metel#

Mae’r disg yn perthyn i ddechrau cyntaf metel yng Nghymru, pan ddysgodd pobl weithio copr ac aur am y tro cyntaf. Saif gyda dau ryfeddod arall o aur cynnar Cymru, lunula Llanllyfni a mantell yr Wyddgrug, yn un o’r gwrthrychau aur cynharaf a gafwyd erioed yng Nghymru.

Nid oedd Cymru ar ei phen ei hun. Cafwyd disgiau tebyg yn Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Ffrainc a Llydaw, dros ugain ohonynt yn Iwerddon. Rhannai pobl bryniau Ceredigion eu ffasiynau â’r bobloedd ar hyd y moroedd gorllewinol i gyd.

Roedd yr esgyrn yn y bedd yn rhy bydredig i roi dyddiad radiocarbon, felly mae’r disg yn cael ei ddyddio yn ôl ei arddull, sy’n cyfateb i waith aur cynharaf Prydain ac Iwerddon, tua 2450 i 2150 CC.

Dyffryn o fwynwyr#

Mae’r bryniau o gwmpas Cwmystwyth wedi’u cloddio am blwm a chopr ers mwy na phedair mil o flynyddoedd, bron o ddechrau gweithio metel ym Mhrydain. Roedd cloddiad 2002 wedi dod i astudio gweithfeydd o oes y Rhufeiniaid, yn y ganrif gyntaf OC, ac o’r Oesoedd Canol cynnar, rhwng y nawfed a’r ddeuddegfed ganrif. Roedd y ddisgen yn hŷn na’r un ohonynt o fwy na dwy fil o flynyddoedd.

Aur yr ynysoedd hyn#

Mae’r ddisgen wedi’i gwneud o aur pur iawn, gydag ychydig o arian a bron dim copr. Ni ellir dod o hyd i’w union ffynhonnell, ond mae’r metel yn cyfateb i’r aur a olchir allan o afonydd Iwerddon, yr Alban a Chymru. O’r disgiau o’i bath, cafwyd 21 yn Iwerddon, chwech yn yr Alban a phump yn Lloegr, a dyma’r gyntaf o Gymru. Mae’r ffordd y’i gorffennwyd, gyda’r llinellau wedi’u gwasgu i mewn o’r cefn ac yna’u miniogi o’r blaen, yn cyfateb yn union i addurniadau aur claddedigaethau cyfoethocaf ei hoes.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Henebion Llandygái (archaeoleg)

    Ger Bangor, mae pobl yn cloddio dwy heneb gron mawr, mannau i ymgynnull a chynnal defodau.

    Henebion Llandygái
  2. Cerrig gleision y Preselau (archaeoleg)

    Cludir meini o Fynydd Preseli yn Sir Benfro tua 150 milltir i Wastadedd Caersallog i sefyll yng nghylch cyntaf Côr y Cewri.

    Cerrig gleision y Preselau
  3. Copr o’r Gogarth (archaeoleg)

    Mae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.

    Copr o’r Gogarth
  4. Bryn Cader Faner (archaeoleg)

    Ar grib unig uwchben Harlech, gosodir cylch o feini ar ogwydd o amgylch carnedd gladdu, fel coron ddrain.

    Bryn Cader Faner

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf