Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1563

Deddf y Beibl Cymraeg

Mae’r Senedd yn gorchymyn i bedwar esgob Cymru ac esgob Henffordd sicrhau bod y Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin yn cael eu cyfieithu i’r Gymraeg.

Llun: Yr Esgob Richard Davies ar Gofeb y Cyfieithwyr yn Llanelwy · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yn 1563 pasiodd y Senedd Ddeddf a orchmynnai i esgobion esgobaethau Cymru ac esgob Henffordd drefnu cyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin i’r Gymraeg. Roedd y gwaith i’w orffen erbyn Gŵyl Ddewi, 1 Mawrth 1567.

Pasiwyd1563
CyfrifoldebEsgobion Cymru a Henffordd
Dyddiad olafGŵyl Ddewi, 1567

Yr ysgrythur yn iaith y bobl#

Dim ond saith mlynedd ar hugain wedi i Ddeddf 1536 wneud y Saesneg yn iaith y llysoedd, roedd cyfraith y wlad yn awr yn galw am i’r Gymraeg fod yn iaith addoli yng Nghymru.

Y gwŷr a’i gwnaeth#

William Salesbury o Lanrwst, a fu’n galw am yr ysgrythurau yn Gymraeg ers tro, a wnaeth y rhan fwyaf o’r gwaith, gyda Richard Davies, esgob Tyddewi, wrth ei ochr.

Methwyd y dyddiad, ond nid o lawer. Daeth y Llyfr Gweddi Cymraeg allan ar 6 Mai 1567 a’r Testament Newydd ar 7 Hydref.

Y Llyfr Gweddi Gyffredin cyntaf yn Gymraeg, 1567
Y Llyfr Gweddi Gyffredin cyntaf yn Gymraeg, 1567 · Llun: William Salesbury (translator), Humphrey Toy (publisher), Public domain, Wikimedia Commons

Rhoddodd y Beibl a’r Llyfr Gweddi statws i’r Gymraeg fel iaith addoli, a’i helpu i fyw fel iaith bob dydd Cymru.

Beibl Cymraeg a welwyd ymhell cynt?#

Dywedir i Richard Davies honni iddo weld, yn fachgen, gyfieithiad Cymraeg o’r ysgrythur o’r Lladin, mewn llawysgrif yng Nghelydd Ifan, cartref ewythr iddo.

Dau a bwysodd amdani#

Gweithiodd Richard Davies a William Salesbury yn galed gyda’i gilydd i ddarbwyllo’r Senedd i basio’r Ddeddf. Fel Erasmus a Luther, credai Salesbury yn gryf y dylai pawb gael y Beibl yn eu mamiaith. Roedd Robert Crowley, a argraffodd lyfrau Salesbury, erbyn hynny’n ganon yn Henffordd. Yn y gyfraith, enw’r Ddeddf yw’r Translation of Bible, etc. into Welsh Act 1562, pennod 28 o bumed flwyddyn Elisabeth.

Richard Davies#

Ganed Richard Davies yn y Gyffin ger Conwy, lle’r oedd ei dad, Dafydd ap Gronw, yn gurad. Graddiodd yn M.A. yn New Inn Hall, Rhydychen, yn 1530, a daeth yn rheithor Maidsmorton yn 1549 ac yn ficer Burnham yn 1550. Graddiodd yn B.D. yn 1536. Jonet oedd enw ei fam, ac roedd ei ddau riant o dras fonheddig. Ei wraig oedd Dorothy Woodforde. Dan y Frenhines Mari aeth ef a’i deulu i alltudiaeth yn Frankfurt, o 1555 hyd 1558.

Esgob dwy esgobaeth#

Yn 1559 arweiniodd Davies gomisiwn brenhinol i ymweld ag esgobaethau Cymru. Fe’i cysegrwyd yn esgob Llanelwy ar 21 Ionawr 1560, ac fe’i hetholwyd yn esgob Tyddewi ar 21 Mawrth 1561. Cyfieithodd hefyd Josua hyd 2 Samuel ar gyfer Beibl yr Esgobion yn 1568. Eisteddai ar Gyngor y Mers, ac fel esgob bu’n rhaid iddo ymgodymu â thlodi’r clerigwyr a phrinder pregethwyr. Byddai’n aml yn gomisiynydd arbennig dros y Cyngor a thros y Cyfrin Gyngor.

Gwaith yn Abergwili#

Wedi’r Ddeddf, gwahoddodd Davies Salesbury i’w balas yn Abergwili, ger Caerfyrddin, ac yno buont yn cydweithio. Cadwai Davies ddysg a lletygarwch yn ei balas, ac roedd yn noddwr hael i’r beirdd.

Y geiriau cyntaf mewn print#

Roedd Salesbury wedi dechrau flynyddoedd ynghynt. Ei Kynniver llith a ban o 1551, y llithoedd a ddarllenid yng ngwasanaeth y Cymun, oedd y rhan fawr gyntaf o’r ysgrythur yn Gymraeg.

Teulu esgob#

Bu farw Davies yn Abergwili ar 7 Tachwedd 1581 ac fe’i claddwyd yno. Ei nai oedd yr ysgolhaig Siôn Dafydd Rhys.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Yr hafalnod

    Mae Robert Recorde o Ddinbych-y-pysgod yn dyfeisio’r hafalnod yn ei lyfr The Whetstone of Witte, ‘am na all dim dau beth fod yn fwy cyfartal’.

    Yr hafalnod
  2. Twm Siôn Cati

    Mae Thomas Jones o Dregaron yn derbyn pardwn brenhinol. Daw’n herodr ac yn achyddwr, ac mae traddodiad yn ei gofio fel Robin Hood Cymru.

    Twm Siôn Cati
  3. Y Testament Newydd yn Gymraeg

    Cyhoeddir cyfieithiad William Salesbury, yr ysgrythur gyntaf i’w hargraffu yn Gymraeg.

    Y Testament Newydd yn Gymraeg
  4. Gramadeg Cymraeg ym Milan

    Mae Gruffydd Robert, alltud yn yr Eidal, yn cyhoeddi ei ramadeg Cymraeg ym Milan, llyfr sy’n canu clod harddwch yr iaith.

    Gramadeg Cymraeg ym Milan

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf