Yn 1563 pasiodd y Senedd Ddeddf a orchmynnai i esgobion esgobaethau Cymru ac esgob Henffordd drefnu cyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin i’r Gymraeg. Roedd y gwaith i’w orffen erbyn Gŵyl Ddewi, 1 Mawrth 1567.FfynonellauWilliam Salesbury’s New Testament ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Gorchmynnodd deddf 1563 i esgobion esgobaethau Cymru ac esgob Henffordd drefnu cyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin i’r Gymraeg erbyn 1 Mawrth 1567; daeth y Llyfr Gweddi allan ar 6 Mai 1567 a’r Testament Newydd ar 7 Hydref 1567, wedi’u cyhoeddi gan Humphrey Toy a’u hargraffu yn Llundain gan Henry Denham; cyfieithodd Salesbury y Llyfr Gweddi cyfan a’r rhan fwyaf o’r Testament Newydd, gyda rhannau gan Richard Davies a Thomas Huet; sillafodd lawer o eiriau i edrych fel eu gwreiddiau Lladin.The 1588 Welsh Bible ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Roedd Deddf 1563 am weld y Beibl a’r Llyfr Gweddi yn Gymraeg erbyn Gŵyl Ddewi 1567; ymgymerodd William Morgan â’r gwaith mawr ei hun tua 1578, gan gyfieithu o’r Hebraeg a’r Groeg ac addasu Testament Newydd Salesbury; argraffwyd ffolio 1588 mewn llythyren ddu gan ddirprwyon Christopher Barker, Argraffydd y Frenhines, i’w ddefnyddio yn yr eglwysi; dyma’r maen sylfaen y codwyd llenyddiaeth Gymraeg fodern arno, a lluniodd Morgan iaith glasurol y beirdd yn Gymraeg llenyddol a ddefnyddir heddiw.
| Pasiwyd | 1563 |
|---|---|
| Cyfrifoldeb | Esgobion Cymru a Henffordd |
| Dyddiad olaf | Gŵyl Ddewi, 1567 |
Yr ysgrythur yn iaith y bobl#
Dim ond saith mlynedd ar hugain wedi i Ddeddf 1536 wneud y Saesneg yn iaith y llysoedd, roedd cyfraith y wlad yn awr yn galw am i’r Gymraeg fod yn iaith addoli yng Nghymru.FfynonellauLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd Deddf 1535 gydsyniad brenhinol ar 14 Ebrill 1536: roedd Cymru i’w hymgorffori, ei huno a’i chysylltu â theyrnas Lloegr, a cheisiai’r Ddeddf ddileu’n llwyr bob arfer ac arferiad a wahaniaethai oddi wrth gyfraith Lloegr; daeth arglwyddiaethau’r Mers i ben a gwnaed pum sir newydd, Mynwy, Brycheiniog, Maesyfed, Trefaldwyn a Dinbych, gan roi tair ar ddeg; anfonai Cymru aelodau i’r Senedd; roedd pob llys yng Nghymru i’w gynnal yn Saesneg, nid yn Gymraeg; rhoddwyd Cyngor Cymru a’r Gororau ar sail gyfreithiol a sefydlwyd Llys y Sesiwn Fawr; gwelai uchelwyr Cymru’r deddfau’n dod â chydraddoldeb cyfreithiol â dinasyddion Lloegr; diddymwyd y Ddeddf yn 1993.Bible translations into Welsh ↗Wikipedia (Saesneg)Gorchmynnodd Deddf 1563 i esgobion Cymru a Henffordd drefnu cyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi; cyhoeddwyd Testament Newydd Salesbury ar 7 Hydref 1567; Beibl cyfan William Morgan yn 1588 oedd y Beibl Cymraeg a ddefnyddiwyd fwyaf am ganrifoedd; diwygiodd Richard Parry a John Davies ef, gan goethi’r iaith a’i dwyn yn nes at Fersiwn y Brenin Iago 1611, a chyhoeddwyd eu diwygiad yn 1620; yn 1630 bwriadwyd Y Beibl Bach, llai o faint, i’w ddefnyddio ar yr aelwyd; rhoddodd y Beibl a’r Llyfr Gweddi statws i’r Gymraeg fel iaith addoli a’i helpu i fyw fel iaith bob dydd.
Y gwŷr a’i gwnaeth#
William Salesbury o Lanrwst, a fu’n galw am yr ysgrythurau yn Gymraeg ers tro, a wnaeth y rhan fwyaf o’r gwaith, gyda Richard Davies, esgob Tyddewi, wrth ei ochr.FfynonellauWilliam Salesbury’s New Testament ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Gorchmynnodd deddf 1563 i esgobion esgobaethau Cymru ac esgob Henffordd drefnu cyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin i’r Gymraeg erbyn 1 Mawrth 1567; daeth y Llyfr Gweddi allan ar 6 Mai 1567 a’r Testament Newydd ar 7 Hydref 1567, wedi’u cyhoeddi gan Humphrey Toy a’u hargraffu yn Llundain gan Henry Denham; cyfieithodd Salesbury y Llyfr Gweddi cyfan a’r rhan fwyaf o’r Testament Newydd, gyda rhannau gan Richard Davies a Thomas Huet; sillafodd lawer o eiriau i edrych fel eu gwreiddiau Lladin.William Salesbury ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed cyn 1520 ym mhlwyf Llansannan, dysgodd Hebraeg, Groeg a Lladin yn Rhydychen, ac erbyn 1540 roedd yn byw ym Mhlas Isa, Llanrwst; argraffwyd ei A dictionary in Englyshe and Welshe yn 1547 gan John Waley yn Foster Lane, Llundain; yr un flwyddyn argraffodd Oll synnwyr pen Kembero ygyd, 930 o ddiarhebion Cymraeg a gasglwyd gan Ruffudd Hiraethog, ac anogodd y Cymry: “mynwch yr yscrythur lan yn ych iaith”; daeth ei Destament Newydd allan ar 7 Hydref 1567, gyda rhannau gan Richard Davies a Thomas Huet, a chyfieithodd y Llyfr Gweddi Gyffredin; teimlai beirniaid fod ei sillafu’n llawn Lladinaethau; bu farw tua 1580.
Methwyd y dyddiad, ond nid o lawer. Daeth y Llyfr Gweddi Cymraeg allan ar 6 Mai 1567 a’r Testament Newydd ar 7 Hydref.FfynonellauWilliam Salesbury’s New Testament ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Gorchmynnodd deddf 1563 i esgobion esgobaethau Cymru ac esgob Henffordd drefnu cyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin i’r Gymraeg erbyn 1 Mawrth 1567; daeth y Llyfr Gweddi allan ar 6 Mai 1567 a’r Testament Newydd ar 7 Hydref 1567, wedi’u cyhoeddi gan Humphrey Toy a’u hargraffu yn Llundain gan Henry Denham; cyfieithodd Salesbury y Llyfr Gweddi cyfan a’r rhan fwyaf o’r Testament Newydd, gyda rhannau gan Richard Davies a Thomas Huet; sillafodd lawer o eiriau i edrych fel eu gwreiddiau Lladin.The 1588 Welsh Bible ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Roedd Deddf 1563 am weld y Beibl a’r Llyfr Gweddi yn Gymraeg erbyn Gŵyl Ddewi 1567; ymgymerodd William Morgan â’r gwaith mawr ei hun tua 1578, gan gyfieithu o’r Hebraeg a’r Groeg ac addasu Testament Newydd Salesbury; argraffwyd ffolio 1588 mewn llythyren ddu gan ddirprwyon Christopher Barker, Argraffydd y Frenhines, i’w ddefnyddio yn yr eglwysi; dyma’r maen sylfaen y codwyd llenyddiaeth Gymraeg fodern arno, a lluniodd Morgan iaith glasurol y beirdd yn Gymraeg llenyddol a ddefnyddir heddiw.

Rhoddodd y Beibl a’r Llyfr Gweddi statws i’r Gymraeg fel iaith addoli, a’i helpu i fyw fel iaith bob dydd Cymru.FfynhonnellBible translations into Welsh ↗Wikipedia (Saesneg)Gorchmynnodd Deddf 1563 i esgobion Cymru a Henffordd drefnu cyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi; cyhoeddwyd Testament Newydd Salesbury ar 7 Hydref 1567; Beibl cyfan William Morgan yn 1588 oedd y Beibl Cymraeg a ddefnyddiwyd fwyaf am ganrifoedd; diwygiodd Richard Parry a John Davies ef, gan goethi’r iaith a’i dwyn yn nes at Fersiwn y Brenin Iago 1611, a chyhoeddwyd eu diwygiad yn 1620; yn 1630 bwriadwyd Y Beibl Bach, llai o faint, i’w ddefnyddio ar yr aelwyd; rhoddodd y Beibl a’r Llyfr Gweddi statws i’r Gymraeg fel iaith addoli a’i helpu i fyw fel iaith bob dydd.
Beibl Cymraeg a welwyd ymhell cynt?#
Dywedir i Richard Davies honni iddo weld, yn fachgen, gyfieithiad Cymraeg o’r ysgrythur o’r Lladin, mewn llawysgrif yng Nghelydd Ifan, cartref ewythr iddo.FfynhonnellBible translations into Welsh ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir i’r Esgob Richard Davies honni iddo weld yn fachgen gyfieithiad Cymraeg o’r Lladin mewn llawysgrif yng Nghelydd Ifan, cartref ewythr iddo; cyfraith 1563 oedd y Translation of Bible, etc. into Welsh Act 1562 (5 Eliz. 1. c. 28); bu Davies, ei gôr-feistr Thomas Huet a Salesbury yn gweithio ym mhalas yr esgob ger Caerfyrddin, gan gyfieithu’r Testament Newydd o’r Roeg; daeth Salmau Salesbury, a gyfieithwyd o’r Hebraeg, allan gyda’r Llyfr Gweddi ar 6 Mai 1567; yn 1850 cyhoeddodd Robert Griffith, llyfrwerthwr o Gaernarfon, argraffiad newydd o Destament Newydd Salesbury, a argraffwyd yng Nghaernarfon gan James Rees ac a olygwyd, mae’n debyg, gan Isaac Jones.
Dau a bwysodd amdani#
Gweithiodd Richard Davies a William Salesbury yn galed gyda’i gilydd i ddarbwyllo’r Senedd i basio’r Ddeddf.FfynhonnellRichard Davies ↗Wicipedia CymraegEsgob a chyfieithydd (?1501 – 7 Tachwedd 1581), a aned yn y Gyffin ger Conwy, lle roedd ei dad Dafydd ap Gronw yn gurad yn eglwys St Bened; Esgob Llanelwy ac yna, yn 1561, Tyddewi; fe’i cofir yn bennaf am ei waith gyda William Salesbury yn cyfieithu’r Testament Newydd i’r Gymraeg; ewythr i’r ysgolhaig Siôn Dafydd Rhys; gweithiodd yn ddyfal gyda Salesbury i berswadio’r senedd i basio Deddf 1563 i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, yna gwahoddodd Salesbury i’w blas yn Abergwili; awdur yr Epistol at y Cembru, ‘Llythyr at y Cymry’, ar ddechrau Testament Newydd 1567, a gafodd ddylanwad mawr ar hanesyddiaeth Cymru; noddwr hael i feirdd a llenorion ei oes; bu farw yn Abergwili a’i gladdu yno. Fel Erasmus a Luther, credai Salesbury yn gryf y dylai pawb gael y Beibl yn eu mamiaith.FfynhonnellWilliam Salesbury ↗Wicipedia CymraegUn o ysgolheigion mwyaf Cymru yng nghyfnod y Dadeni Dysg (tua 1520 – tua 1584), a fu’n gyfrifol, gyda’r Esgob Richard Davies a Thomas Huet, am y cyfieithiad cyflawn cyntaf o’r Testament Newydd i’r Gymraeg, a gyhoeddwyd yn 1567; ganed yn Llansannan yn yr hen Sir Ddinbych; erbyn 1540 roedd wedi symud i Blas Isa ar gyrion Llanrwst; yn Rhydychen astudiodd Hebraeg, Groeg a Lladin, a daeth i wybod am lyfrau gwaharddedig Luther a Tyndale ac am argraffu; fel Erasmus a Luther credai’n gryf mewn rhoi’r Beibl i bawb yn eu mamiaith; yn Brotestant i’r carn, bu’n cuddio drwy deyrnasiad Mari I; yn 1563 pwysodd am i’r Senedd basio’r ddeddf a wnâi gyfieithu’r Beibl yn flaenoriaeth i esgobion Cymru a Henffordd; mae ei A briefe and a playne introduction (1550, ailargraffwyd 1567) yn un o’r disgrifiadau cynharaf o seiniau’r Gymraeg; yn arloeswr cynnar ym myd botaneg, ysgrifennodd lysieulyfr ar rinweddau meddyginiaethol planhigion, a gyhoeddwyd yn 1916. Roedd Robert Crowley, a argraffodd lyfrau Salesbury, erbyn hynny’n ganon yn Henffordd.FfynhonnellWilliam Salesbury ↗Wikipedia (Saesneg)Ail fab Ffwg Salbri ac Annes, merch Wiliam ap Gruffudd ap Robin o Gochwillan; yn Rhydychen roedd yn byw, mae’n debyg, yn Broadgates Hall, ac yno daeth i adnabod ysgrifeniadau gwaharddedig Luther a Tyndale a chrefft argraffu; yn 1550 roedd yn Thavies Inn; nid oes tystiolaeth iddo erioed deithio dramor; awgryma Brinley Jones fod geiriadur 1547 yn edrych fel llyfr gwaith a wnaed gyntaf at ei ddefnydd ei hun, ac ynddo yr archwiliodd gyntaf yr elfen Ladin yn y Gymraeg; argraffwyd ei A briefe and a playne introduction, teachyng how to pronounce the letters in the British tong yn 1550 gan Robert Crowley ac eto ar 17 Mai 1567 gan Henry Denham dros Humphrey Toy, ‘at the sygne of the Helmet in Paules church yarde’; roedd Crowley, ei hen argraffydd, erbyn hynny’n ganon yn Henffordd; gyda Richard Davies a Thomas Huet cyfieithodd y Testament Newydd o’r Roeg wreiddiol; credai Syr John Wynn o Wydir i Davies a Salesbury ddechrau’r Hen Destament hefyd ond anghytuno ynghylch un gair; tynnodd ei lysieulyfr yn bennaf ar De historia stirpium Leonhard Fuchs. Yn y gyfraith, enw’r Ddeddf yw’r Translation of Bible, etc. into Welsh Act 1562, pennod 28 o bumed flwyddyn Elisabeth.FfynhonnellBible translations into Welsh ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir i’r Esgob Richard Davies honni iddo weld yn fachgen gyfieithiad Cymraeg o’r Lladin mewn llawysgrif yng Nghelydd Ifan, cartref ewythr iddo; cyfraith 1563 oedd y Translation of Bible, etc. into Welsh Act 1562 (5 Eliz. 1. c. 28); bu Davies, ei gôr-feistr Thomas Huet a Salesbury yn gweithio ym mhalas yr esgob ger Caerfyrddin, gan gyfieithu’r Testament Newydd o’r Roeg; daeth Salmau Salesbury, a gyfieithwyd o’r Hebraeg, allan gyda’r Llyfr Gweddi ar 6 Mai 1567; yn 1850 cyhoeddodd Robert Griffith, llyfrwerthwr o Gaernarfon, argraffiad newydd o Destament Newydd Salesbury, a argraffwyd yng Nghaernarfon gan James Rees ac a olygwyd, mae’n debyg, gan Isaac Jones.
Richard Davies#
Ganed Richard Davies yn y Gyffin ger Conwy, lle’r oedd ei dad, Dafydd ap Gronw, yn gurad.FfynhonnellRichard Davies ↗Wicipedia CymraegEsgob a chyfieithydd (?1501 – 7 Tachwedd 1581), a aned yn y Gyffin ger Conwy, lle roedd ei dad Dafydd ap Gronw yn gurad yn eglwys St Bened; Esgob Llanelwy ac yna, yn 1561, Tyddewi; fe’i cofir yn bennaf am ei waith gyda William Salesbury yn cyfieithu’r Testament Newydd i’r Gymraeg; ewythr i’r ysgolhaig Siôn Dafydd Rhys; gweithiodd yn ddyfal gyda Salesbury i berswadio’r senedd i basio Deddf 1563 i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, yna gwahoddodd Salesbury i’w blas yn Abergwili; awdur yr Epistol at y Cembru, ‘Llythyr at y Cymry’, ar ddechrau Testament Newydd 1567, a gafodd ddylanwad mawr ar hanesyddiaeth Cymru; noddwr hael i feirdd a llenorion ei oes; bu farw yn Abergwili a’i gladdu yno. Graddiodd yn M.A. yn New Inn Hall, Rhydychen, yn 1530, a daeth yn rheithor Maidsmorton yn 1549 ac yn ficer Burnham yn 1550. Graddiodd yn B.D. yn 1536. Jonet oedd enw ei fam, ac roedd ei ddau riant o dras fonheddig. Ei wraig oedd Dorothy Woodforde.FfynhonnellDavies, Richard (1501? – 1581), bishop and biblical translator ↗Glanmor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Dafydd ap Gronw, curad y Gyffin, a’i wraig Jonet, y ddau o dras fonheddig; M.A. o New Inn Hall, Rhydychen, 28 Mehefin 1530 a B.D. 1536; rheithor Maidsmorton yn 1549 a ficer Burnham yn 1550; priododd Dorothy Woodforde; dan Mari aeth ef a’i deulu i Frankfurt yn 1555 a buont yn alltud hyd 1558; yn 1559 arweiniodd gomisiwn brenhinol i ymweld ag esgobaethau Cymru; cysegrwyd ef yn esgob Llanelwy yn Lambeth ar 21 Ionawr 1560 a’i ethol yn esgob Tyddewi ar 21 Mawrth 1561; aelod o Gyngor y Gororau, yn aml yn gomisiynydd arbennig iddo ac i’r Cyfrin Gyngor; bu’n rhaid iddo ymgodymu â thlodi’r clerigwyr a phrinder pregethwyr; enillodd fri fel ysgolhaig, a rhoddodd yr archesgob Parker iddo’r gwaith o gyfieithu Josua hyd 2 Samuel i Feibl yr Esgobion 1568; cadwai ddysg a lletygarwch yn ei blas ac roedd yn noddwr hael i feirdd; wedi Deddf 1563 gwahoddodd William Salesbury i Abergwili, a ffrwyth eu gwaith oedd Llyfr Gweddi a Thestament Newydd 1567; ysgrifennodd Davies yr Epistol at y Cembru ar y dechrau a chyfieithu 1 Timotheus a Hebreaid hyd 2 Pedr; bu farw 7 Tachwedd 1581. Dan y Frenhines Mari aeth ef a’i deulu i alltudiaeth yn Frankfurt, o 1555 hyd 1558.FfynhonnellDavies, Richard (1501? – 1581), bishop and biblical translator ↗Glanmor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Dafydd ap Gronw, curad y Gyffin, a’i wraig Jonet, y ddau o dras fonheddig; M.A. o New Inn Hall, Rhydychen, 28 Mehefin 1530 a B.D. 1536; rheithor Maidsmorton yn 1549 a ficer Burnham yn 1550; priododd Dorothy Woodforde; dan Mari aeth ef a’i deulu i Frankfurt yn 1555 a buont yn alltud hyd 1558; yn 1559 arweiniodd gomisiwn brenhinol i ymweld ag esgobaethau Cymru; cysegrwyd ef yn esgob Llanelwy yn Lambeth ar 21 Ionawr 1560 a’i ethol yn esgob Tyddewi ar 21 Mawrth 1561; aelod o Gyngor y Gororau, yn aml yn gomisiynydd arbennig iddo ac i’r Cyfrin Gyngor; bu’n rhaid iddo ymgodymu â thlodi’r clerigwyr a phrinder pregethwyr; enillodd fri fel ysgolhaig, a rhoddodd yr archesgob Parker iddo’r gwaith o gyfieithu Josua hyd 2 Samuel i Feibl yr Esgobion 1568; cadwai ddysg a lletygarwch yn ei blas ac roedd yn noddwr hael i feirdd; wedi Deddf 1563 gwahoddodd William Salesbury i Abergwili, a ffrwyth eu gwaith oedd Llyfr Gweddi a Thestament Newydd 1567; ysgrifennodd Davies yr Epistol at y Cembru ar y dechrau a chyfieithu 1 Timotheus a Hebreaid hyd 2 Pedr; bu farw 7 Tachwedd 1581.
Esgob dwy esgobaeth#
Yn 1559 arweiniodd Davies gomisiwn brenhinol i ymweld ag esgobaethau Cymru. Fe’i cysegrwyd yn esgob Llanelwy ar 21 Ionawr 1560, ac fe’i hetholwyd yn esgob Tyddewi ar 21 Mawrth 1561.FfynhonnellDavies, Richard (1501? – 1581), bishop and biblical translator ↗Glanmor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Dafydd ap Gronw, curad y Gyffin, a’i wraig Jonet, y ddau o dras fonheddig; M.A. o New Inn Hall, Rhydychen, 28 Mehefin 1530 a B.D. 1536; rheithor Maidsmorton yn 1549 a ficer Burnham yn 1550; priododd Dorothy Woodforde; dan Mari aeth ef a’i deulu i Frankfurt yn 1555 a buont yn alltud hyd 1558; yn 1559 arweiniodd gomisiwn brenhinol i ymweld ag esgobaethau Cymru; cysegrwyd ef yn esgob Llanelwy yn Lambeth ar 21 Ionawr 1560 a’i ethol yn esgob Tyddewi ar 21 Mawrth 1561; aelod o Gyngor y Gororau, yn aml yn gomisiynydd arbennig iddo ac i’r Cyfrin Gyngor; bu’n rhaid iddo ymgodymu â thlodi’r clerigwyr a phrinder pregethwyr; enillodd fri fel ysgolhaig, a rhoddodd yr archesgob Parker iddo’r gwaith o gyfieithu Josua hyd 2 Samuel i Feibl yr Esgobion 1568; cadwai ddysg a lletygarwch yn ei blas ac roedd yn noddwr hael i feirdd; wedi Deddf 1563 gwahoddodd William Salesbury i Abergwili, a ffrwyth eu gwaith oedd Llyfr Gweddi a Thestament Newydd 1567; ysgrifennodd Davies yr Epistol at y Cembru ar y dechrau a chyfieithu 1 Timotheus a Hebreaid hyd 2 Pedr; bu farw 7 Tachwedd 1581. Cyfieithodd hefyd Josua hyd 2 Samuel ar gyfer Beibl yr Esgobion yn 1568.FfynhonnellDavies, Richard (1501? – 1581), bishop and biblical translator ↗Glanmor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Dafydd ap Gronw, curad y Gyffin, a’i wraig Jonet, y ddau o dras fonheddig; M.A. o New Inn Hall, Rhydychen, 28 Mehefin 1530 a B.D. 1536; rheithor Maidsmorton yn 1549 a ficer Burnham yn 1550; priododd Dorothy Woodforde; dan Mari aeth ef a’i deulu i Frankfurt yn 1555 a buont yn alltud hyd 1558; yn 1559 arweiniodd gomisiwn brenhinol i ymweld ag esgobaethau Cymru; cysegrwyd ef yn esgob Llanelwy yn Lambeth ar 21 Ionawr 1560 a’i ethol yn esgob Tyddewi ar 21 Mawrth 1561; aelod o Gyngor y Gororau, yn aml yn gomisiynydd arbennig iddo ac i’r Cyfrin Gyngor; bu’n rhaid iddo ymgodymu â thlodi’r clerigwyr a phrinder pregethwyr; enillodd fri fel ysgolhaig, a rhoddodd yr archesgob Parker iddo’r gwaith o gyfieithu Josua hyd 2 Samuel i Feibl yr Esgobion 1568; cadwai ddysg a lletygarwch yn ei blas ac roedd yn noddwr hael i feirdd; wedi Deddf 1563 gwahoddodd William Salesbury i Abergwili, a ffrwyth eu gwaith oedd Llyfr Gweddi a Thestament Newydd 1567; ysgrifennodd Davies yr Epistol at y Cembru ar y dechrau a chyfieithu 1 Timotheus a Hebreaid hyd 2 Pedr; bu farw 7 Tachwedd 1581. Eisteddai ar Gyngor y Mers, ac fel esgob bu’n rhaid iddo ymgodymu â thlodi’r clerigwyr a phrinder pregethwyr. Byddai’n aml yn gomisiynydd arbennig dros y Cyngor a thros y Cyfrin Gyngor.FfynhonnellDavies, Richard (1501? – 1581), bishop and biblical translator ↗Glanmor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Dafydd ap Gronw, curad y Gyffin, a’i wraig Jonet, y ddau o dras fonheddig; M.A. o New Inn Hall, Rhydychen, 28 Mehefin 1530 a B.D. 1536; rheithor Maidsmorton yn 1549 a ficer Burnham yn 1550; priododd Dorothy Woodforde; dan Mari aeth ef a’i deulu i Frankfurt yn 1555 a buont yn alltud hyd 1558; yn 1559 arweiniodd gomisiwn brenhinol i ymweld ag esgobaethau Cymru; cysegrwyd ef yn esgob Llanelwy yn Lambeth ar 21 Ionawr 1560 a’i ethol yn esgob Tyddewi ar 21 Mawrth 1561; aelod o Gyngor y Gororau, yn aml yn gomisiynydd arbennig iddo ac i’r Cyfrin Gyngor; bu’n rhaid iddo ymgodymu â thlodi’r clerigwyr a phrinder pregethwyr; enillodd fri fel ysgolhaig, a rhoddodd yr archesgob Parker iddo’r gwaith o gyfieithu Josua hyd 2 Samuel i Feibl yr Esgobion 1568; cadwai ddysg a lletygarwch yn ei blas ac roedd yn noddwr hael i feirdd; wedi Deddf 1563 gwahoddodd William Salesbury i Abergwili, a ffrwyth eu gwaith oedd Llyfr Gweddi a Thestament Newydd 1567; ysgrifennodd Davies yr Epistol at y Cembru ar y dechrau a chyfieithu 1 Timotheus a Hebreaid hyd 2 Pedr; bu farw 7 Tachwedd 1581.
Gwaith yn Abergwili#
Wedi’r Ddeddf, gwahoddodd Davies Salesbury i’w balas yn Abergwili, ger Caerfyrddin, ac yno buont yn cydweithio.FfynhonnellDavies, Richard (1501? – 1581), bishop and biblical translator ↗Glanmor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Dafydd ap Gronw, curad y Gyffin, a’i wraig Jonet, y ddau o dras fonheddig; M.A. o New Inn Hall, Rhydychen, 28 Mehefin 1530 a B.D. 1536; rheithor Maidsmorton yn 1549 a ficer Burnham yn 1550; priododd Dorothy Woodforde; dan Mari aeth ef a’i deulu i Frankfurt yn 1555 a buont yn alltud hyd 1558; yn 1559 arweiniodd gomisiwn brenhinol i ymweld ag esgobaethau Cymru; cysegrwyd ef yn esgob Llanelwy yn Lambeth ar 21 Ionawr 1560 a’i ethol yn esgob Tyddewi ar 21 Mawrth 1561; aelod o Gyngor y Gororau, yn aml yn gomisiynydd arbennig iddo ac i’r Cyfrin Gyngor; bu’n rhaid iddo ymgodymu â thlodi’r clerigwyr a phrinder pregethwyr; enillodd fri fel ysgolhaig, a rhoddodd yr archesgob Parker iddo’r gwaith o gyfieithu Josua hyd 2 Samuel i Feibl yr Esgobion 1568; cadwai ddysg a lletygarwch yn ei blas ac roedd yn noddwr hael i feirdd; wedi Deddf 1563 gwahoddodd William Salesbury i Abergwili, a ffrwyth eu gwaith oedd Llyfr Gweddi a Thestament Newydd 1567; ysgrifennodd Davies yr Epistol at y Cembru ar y dechrau a chyfieithu 1 Timotheus a Hebreaid hyd 2 Pedr; bu farw 7 Tachwedd 1581. Cadwai Davies ddysg a lletygarwch yn ei balas, ac roedd yn noddwr hael i’r beirdd.FfynhonnellDavies, Richard (1501? – 1581), bishop and biblical translator ↗Glanmor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Dafydd ap Gronw, curad y Gyffin, a’i wraig Jonet, y ddau o dras fonheddig; M.A. o New Inn Hall, Rhydychen, 28 Mehefin 1530 a B.D. 1536; rheithor Maidsmorton yn 1549 a ficer Burnham yn 1550; priododd Dorothy Woodforde; dan Mari aeth ef a’i deulu i Frankfurt yn 1555 a buont yn alltud hyd 1558; yn 1559 arweiniodd gomisiwn brenhinol i ymweld ag esgobaethau Cymru; cysegrwyd ef yn esgob Llanelwy yn Lambeth ar 21 Ionawr 1560 a’i ethol yn esgob Tyddewi ar 21 Mawrth 1561; aelod o Gyngor y Gororau, yn aml yn gomisiynydd arbennig iddo ac i’r Cyfrin Gyngor; bu’n rhaid iddo ymgodymu â thlodi’r clerigwyr a phrinder pregethwyr; enillodd fri fel ysgolhaig, a rhoddodd yr archesgob Parker iddo’r gwaith o gyfieithu Josua hyd 2 Samuel i Feibl yr Esgobion 1568; cadwai ddysg a lletygarwch yn ei blas ac roedd yn noddwr hael i feirdd; wedi Deddf 1563 gwahoddodd William Salesbury i Abergwili, a ffrwyth eu gwaith oedd Llyfr Gweddi a Thestament Newydd 1567; ysgrifennodd Davies yr Epistol at y Cembru ar y dechrau a chyfieithu 1 Timotheus a Hebreaid hyd 2 Pedr; bu farw 7 Tachwedd 1581.
Y geiriau cyntaf mewn print#
Roedd Salesbury wedi dechrau flynyddoedd ynghynt. Ei Kynniver llith a ban o 1551, y llithoedd a ddarllenid yng ngwasanaeth y Cymun, oedd y rhan fawr gyntaf o’r ysgrythur yn Gymraeg.FfynonellauBible translations into Welsh ↗Wikipedia (Saesneg)Kynniver llith a ban Salesbury yn 1551 oedd y gyfran fawr gyntaf o’r Ysgrythur yn Gymraeg; ymddangosodd y Llyfr Gweddi a’r Salmau ar 6 Mai 1567 a’r Testament Newydd ar 7 Hydref 1567, a gyhoeddwyd gan Humphrey Toy ac a argraffwyd yn Llundain gan Henry Denham; Y Beibl cyssegr-lan Morgan yn 1588, y mae copi wedi’i sganio ohono ar-lein yn y Llyfrgell Genedlaethol; diwygiad 1620 gan Richard Parry a John Davies, yn nes at Fersiwn y Brenin Iago, Beibl safonol Cymru hyd ddiwedd yr 20fed ganrif; Y Beibl Bach, 1630, i’r cartref; Y Beibl Cymraeg Newydd, 1988, a ddiwygiwyd yn 2004; beibl.net ar-lein o 2002 ac mewn print o 2015.Salesbury, William (1520? – 1584?), scholar and chief translator of the first Welsh New Testament ↗William Alun Mathias, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBonheddwr o’i enedigaeth, ail fab Ffwg ap Robert ap Thomas Salbri Hen ac Annes, merch Wiliam ap Gruffydd ap Robin o Gochwillan; ganed yn Llansannan, a threuliodd y rhan fwyaf o’i oes ym Mhlas Isa, Llanrwst; addysgwyd yn Rhydychen, lle daeth yn Brotestant mae’n debyg; priododd Catrin Llwyd, chwaer Dr Elis Prys o Blas Iolyn; bu farw tua 1584 neu ychydig cyn hynny; dau gymhelliad a’i gyrrai, rhoi’r Ysgrythur Lân i’r Cymry a rhoi gwybodaeth a dysg iddynt yn eu hiaith eu hunain; ei ysgrythur Gymraeg gyntaf oedd Kynniver llith a ban (1551), llithoedd gwasanaeth y Cymun; wedi deddf 1563 fe’i gwahoddwyd i gynorthwyo Richard Davies, esgob Tyddewi, a chyhoeddwyd y Llyfr Gweddi a’r Testament Newydd yn 1567; Salesbury a wnaeth y rhan fwyaf, gan gyfieithu’r Llyfr Gweddi a’r Testament Newydd cyfan ond Datguddiad (Thomas Huet) ac 1 Timotheus, Hebreaid, Iago ac 1 a 2 Pedr (Richard Davies); roedd ei gyfieithiadau’n llawn Lladinaethau ac yn anodd i lawer, ond roeddent yn gyfieithiadau gwych, a mawr yw dyled Morgan iddynt; ei eiriadur yn 1547 o bosibl oedd y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg; dair blynedd wedyn cyhoeddodd lyfr i helpu’r Saeson i ddysgu Cymraeg; casglai Oll Synnwyr pen Kembero ygyd, tua 1547, ddiarhebion Cymraeg; lluniodd hefyd lysieulyfr, a gyhoeddwyd yn 1916; ‘y Cymro mwyaf dysgedig yn ei ddydd’, yn hyddysg mewn Hebraeg, Groeg, Lladin ac ieithoedd modern; ‘Anodd fyddai cael neb a wnaeth fwy o wasanaeth i genedl y Cymry na William Salesbury’; gosododd ei gyfieithiad sylfeini rhyddiaith Gymraeg fodern.
Teulu esgob#
Bu farw Davies yn Abergwili ar 7 Tachwedd 1581 ac fe’i claddwyd yno.FfynhonnellRichard Davies ↗Wicipedia CymraegEsgob a chyfieithydd (?1501 – 7 Tachwedd 1581), a aned yn y Gyffin ger Conwy, lle roedd ei dad Dafydd ap Gronw yn gurad yn eglwys St Bened; Esgob Llanelwy ac yna, yn 1561, Tyddewi; fe’i cofir yn bennaf am ei waith gyda William Salesbury yn cyfieithu’r Testament Newydd i’r Gymraeg; ewythr i’r ysgolhaig Siôn Dafydd Rhys; gweithiodd yn ddyfal gyda Salesbury i berswadio’r senedd i basio Deddf 1563 i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, yna gwahoddodd Salesbury i’w blas yn Abergwili; awdur yr Epistol at y Cembru, ‘Llythyr at y Cymry’, ar ddechrau Testament Newydd 1567, a gafodd ddylanwad mawr ar hanesyddiaeth Cymru; noddwr hael i feirdd a llenorion ei oes; bu farw yn Abergwili a’i gladdu yno. Ei nai oedd yr ysgolhaig Siôn Dafydd Rhys.FfynhonnellRichard Davies ↗Wicipedia CymraegEsgob a chyfieithydd (?1501 – 7 Tachwedd 1581), a aned yn y Gyffin ger Conwy, lle roedd ei dad Dafydd ap Gronw yn gurad yn eglwys St Bened; Esgob Llanelwy ac yna, yn 1561, Tyddewi; fe’i cofir yn bennaf am ei waith gyda William Salesbury yn cyfieithu’r Testament Newydd i’r Gymraeg; ewythr i’r ysgolhaig Siôn Dafydd Rhys; gweithiodd yn ddyfal gyda Salesbury i berswadio’r senedd i basio Deddf 1563 i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, yna gwahoddodd Salesbury i’w blas yn Abergwili; awdur yr Epistol at y Cembru, ‘Llythyr at y Cymry’, ar ddechrau Testament Newydd 1567, a gafodd ddylanwad mawr ar hanesyddiaeth Cymru; noddwr hael i feirdd a llenorion ei oes; bu farw yn Abergwili a’i gladdu yno.
Ffynonellau a darllen pellach






