Mewn llawer o ysgolion Cymru yn y 1800au gwneid i blentyn a glywid yn siarad Cymraeg wisgo’r Welsh Not: darn o bren, yn aml â’r llythrennau “WN” arno, yn hongian am y gwddf ar linyn.FfynhonnellWelsh Not ↗Wikipedia (Saesneg)Darn o bren fel arfer, yn aml â’r llythrennau WN wedi’u torri arno, ar linyn am y gwddf; fe’i rhoddid i’r plentyn cyntaf a glywid yn siarad Cymraeg ar ddechrau gwers, diwrnod neu wythnos, a’i drosglwyddo i bob plentyn nesaf a glywid; ar y diwedd gallai’r plentyn a’i daliai, neu bawb a fu’n ei ddal, gael eu cosbi, drwy gadw i mewn, ysgrifennu llinellau neu’r gansen; mae hanes ysgol yn Sir Gaerfyrddin yn y 1860au’n sôn am y plentyn a’i daliai’n cael ei guro ar ei ddwylo o flaen yr holl ysgol; fe’i gelwid hefyd yn Welsh note, Welsh lump, Welsh stick a’r cwstom; mae’r dystiolaeth yn rhedeg o’r 1790au hyd ddechrau’r 20fed ganrif, yn bennaf ar ddechrau a chanol y 1800au; mae un yn yr ysgol Fictoraidd yn Sain Ffagan.
| Beth | Darn o bren, yn aml â WN arno, ar linyn |
|---|---|
| Enwau eraill | Welsh note, Welsh stick, Welsh lump, cwstom, Welsh Mark |
| Tystiolaeth | O’r 1790au hyd ddechrau’r 1900au |
| I’w weld heddiw | Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan |
O blentyn i blentyn#
Fe’i rhoddid i’r plentyn cyntaf a glywid yn siarad Cymraeg ar ddechrau gwers, diwrnod neu wythnos, a’i drosglwyddo i’r plentyn nesaf a glywid. Ar y diwedd gallai’r un a’i daliai, neu bob plentyn a’i daliodd, gael ei gadw i mewn, cael llinellau neu’r gansen.FfynhonnellWelsh Not ↗Wikipedia (Saesneg)Darn o bren fel arfer, yn aml â’r llythrennau WN wedi’u torri arno, ar linyn am y gwddf; fe’i rhoddid i’r plentyn cyntaf a glywid yn siarad Cymraeg ar ddechrau gwers, diwrnod neu wythnos, a’i drosglwyddo i bob plentyn nesaf a glywid; ar y diwedd gallai’r plentyn a’i daliai, neu bawb a fu’n ei ddal, gael eu cosbi, drwy gadw i mewn, ysgrifennu llinellau neu’r gansen; mae hanes ysgol yn Sir Gaerfyrddin yn y 1860au’n sôn am y plentyn a’i daliai’n cael ei guro ar ei ddwylo o flaen yr holl ysgol; fe’i gelwid hefyd yn Welsh note, Welsh lump, Welsh stick a’r cwstom; mae’r dystiolaeth yn rhedeg o’r 1790au hyd ddechrau’r 20fed ganrif, yn bennaf ar ddechrau a chanol y 1800au; mae un yn yr ysgol Fictoraidd yn Sain Ffagan.
Mewn un ysgol yn Sir Gaerfyrddin yn y 1860au câi’r un a’i daliai’r gansen ar ei ddwylo o flaen yr ysgol gyfan.FfynhonnellWelsh Not ↗Wikipedia (Saesneg)Darn o bren fel arfer, yn aml â’r llythrennau WN wedi’u torri arno, ar linyn am y gwddf; fe’i rhoddid i’r plentyn cyntaf a glywid yn siarad Cymraeg ar ddechrau gwers, diwrnod neu wythnos, a’i drosglwyddo i bob plentyn nesaf a glywid; ar y diwedd gallai’r plentyn a’i daliai, neu bawb a fu’n ei ddal, gael eu cosbi, drwy gadw i mewn, ysgrifennu llinellau neu’r gansen; mae hanes ysgol yn Sir Gaerfyrddin yn y 1860au’n sôn am y plentyn a’i daliai’n cael ei guro ar ei ddwylo o flaen yr holl ysgol; fe’i gelwid hefyd yn Welsh note, Welsh lump, Welsh stick a’r cwstom; mae’r dystiolaeth yn rhedeg o’r 1790au hyd ddechrau’r 20fed ganrif, yn bennaf ar ddechrau a chanol y 1800au; mae un yn yr ysgol Fictoraidd yn Sain Ffagan.

Ar gof yn Gymraeg#
Ym mis Hydref 1879 ysgrifennodd cylchgrawn y plant, Trysorfa y Plant, fod plant ysgolion dyddiol Cymru ddeugain neu hanner can mlynedd ynghynt yn gwybod yn dda beth oedd y Welsh Note.Ffynhonnell“Y Welsh Note”, Trysorfa y Plant, October 1879 ↗Sgan ar Wikimedia CommonsY dudalen ei hun, a’i llun: “ddeugain a hanner can’ mlynedd yn ol, gwyddai plant ysgolion dyddiol Cymru yn dda beth oedd Welsh Note.”
Llawer o enwau#
Welsh note oedd yr enw mwyaf cyffredin yn y 19eg ganrif. Mae’r dystiolaeth yn rhedeg o’r 1790au i ddechrau’r 1900au, ac roedd ar ei fwyaf cyffredin yn hanner cyntaf y 1800au.FfynonellauWelsh Not ↗Wikipedia (Saesneg)Darn o bren fel arfer, yn aml â’r llythrennau WN wedi’u torri arno, ar linyn am y gwddf; fe’i rhoddid i’r plentyn cyntaf a glywid yn siarad Cymraeg ar ddechrau gwers, diwrnod neu wythnos, a’i drosglwyddo i bob plentyn nesaf a glywid; ar y diwedd gallai’r plentyn a’i daliai, neu bawb a fu’n ei ddal, gael eu cosbi, drwy gadw i mewn, ysgrifennu llinellau neu’r gansen; mae hanes ysgol yn Sir Gaerfyrddin yn y 1860au’n sôn am y plentyn a’i daliai’n cael ei guro ar ei ddwylo o flaen yr holl ysgol; fe’i gelwid hefyd yn Welsh note, Welsh lump, Welsh stick a’r cwstom; mae’r dystiolaeth yn rhedeg o’r 1790au hyd ddechrau’r 20fed ganrif, yn bennaf ar ddechrau a chanol y 1800au; mae un yn yr ysgol Fictoraidd yn Sain Ffagan.Welsh Not ↗Wikipedia, ar sail Martin Johnes, Welsh Not (Gwasg Prifysgol Cymru, 2024)Ei enwau niferus; fe’i defnyddiwyd o’r 1790au hyd tua 1900, yn bennaf yn hanner cyntaf y 1800au; athrawon a’i cyflwynodd, nid llywodraeth; a chanfyddiad Johnes fod ysgolion a gaeai’r Gymraeg allan yn wael am ddysgu Saesneg.
Heddiw gellir gweld Welsh Not yn yr ysgol Fictoraidd yn Sain Ffagan ac yn Amgueddfa Plentyndod Gorllewin Cymru yn Llangeler.FfynhonnellWelsh Not ↗Wikipedia (Saesneg)Darn o bren fel arfer, yn aml â’r llythrennau WN wedi’u torri arno, ar linyn am y gwddf; fe’i rhoddid i’r plentyn cyntaf a glywid yn siarad Cymraeg ar ddechrau gwers, diwrnod neu wythnos, a’i drosglwyddo i bob plentyn nesaf a glywid; ar y diwedd gallai’r plentyn a’i daliai, neu bawb a fu’n ei ddal, gael eu cosbi, drwy gadw i mewn, ysgrifennu llinellau neu’r gansen; mae hanes ysgol yn Sir Gaerfyrddin yn y 1860au’n sôn am y plentyn a’i daliai’n cael ei guro ar ei ddwylo o flaen yr holl ysgol; fe’i gelwid hefyd yn Welsh note, Welsh lump, Welsh stick a’r cwstom; mae’r dystiolaeth yn rhedeg o’r 1790au hyd ddechrau’r 20fed ganrif, yn bennaf ar ddechrau a chanol y 1800au; mae un yn yr ysgol Fictoraidd yn Sain Ffagan.

Ffynonellau a darllen pellach






