Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

410 OC

Rhufain yn gollwng gafael

Daw rheolaeth Rufeinig ym Mhrydain i ben. Yn y gorllewin, mae teyrnasoedd Brythonig yn codi o’r hen diroedd llwythol ac mae’r Frythoneg yn dechrau troi’n Gymraeg.

Llun: Milwyr Rhufain yn gadael Prydain, fel y darluniodd Henry Marriott Paget hwy tua 1909. · Henry Marriott Paget, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

410 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn 407 croesodd y fyddin Rufeinig olaf ym Mhrydain y môr i Âl y tu ôl i gadlywydd a fynnai fod yn ymerawdwr. Dair blynedd yn ddiweddarach, yn ôl yr hanes, ysgrifennodd yr ymerawdwr Honorius at gymunedau Prydain a dweud wrthynt am ofalu am eu hamddiffyn eu hunain. Roedd Rhufain wedi gollwng gafael, a safai’r Brythoniaid ar eu traed eu hunain.

Pryd407 i 410
BlePrydain Rufeinig gyfan
Beth a newidioddGadawodd y fyddin, a’r Brythoniaid oedd yn eu rheoli eu hunain

Y fyddin yn gadael#

Cystennin III oedd y cadlywydd. Cymerodd ofal o’r milwyr a oedd ar ôl ym Mhrydain, eu harwain dros y Sianel i Âl, a cheisio’i wneud ei hun yn ymerawdwr y Gorllewin. Ysgrifennodd yr hanesydd Groegaidd Zosimus fod y Brythoniaid a’r Galiaid wedyn wedi gwrthod cyfraith Rhufain, dychwelyd at eu harferion eu hunain, a’u harfogi eu hunain er mwyn eu diogelwch.

Gan Zosimus yn unig y gwyddom am lythyr Honorius, a eilw haneswyr yn Rescript Honorius. Mae rhai’n credu mai at y Bruttii yn ne’r Eidal y’i hanfonwyd yn hytrach nag at y Brythoniaid, ond mae hanes Gildas, y Brython a ysgrifennodd ganrif yn ddiweddarach, yn gweddu i’r darlleniad mai i Brydain yr anfonwyd ef.

Solidus aur o eiddo’r ymerawdwr Honorius, a fathwyd yn Ravenna rhwng 402 a 406.
Solidus aur o eiddo’r ymerawdwr Honorius, a fathwyd yn Ravenna rhwng 402 a 406. · Llun: CNG, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Y Brythoniaid ar eu pennau eu hunain#

Yn y gorllewin ni syrthiodd y Brythoniaid. O hen diroedd y Silwriaid, yr Ordoficiaid a’r Demetae daeth teyrnasoedd y mae eu henwau ar fap Cymru o hyd: Gwynedd, Powys, Dyfed, Gwent a Cheredigion. Cyfrifai eu brenhinoedd ymerawdwyr Rhufeinig fel Macsen ymhlith eu cyndadau, cadwodd eu pobl y ffydd a ddaethai atynt yn oes Rhufain, a dros y ddwy ganrif nesaf trodd eu Brythoneg yn Gymraeg.

Yr ymgyrchoedd olaf#

Ni adawodd Rhufain i gyd ar unwaith. Pan aeth Macsen â’i fyddin i Âl yn 383, gwelodd gogledd a gorllewin Prydain y milwyr Rhufeinig olaf, ac eithrio efallai yn y tŵr ar Fynydd Twr a rhai mannau ar yr arfordiroedd gorllewinol, a allai fod wedi para i’r 390au. Rywbryd rhwng 396 a 398 mae’n ymddangos i’r cadfridog Stilicho anfon ymgyrch yn erbyn y Pictiaid, ar y môr yn ôl pob tebyg, a dyma’r ymgyrch Rufeinig olaf ym Mhrydain y ceir cofnod ohoni. Yn 401 neu 402, ac yntau angen dynion i’w ryfeloedd ag Alaric y Goth, tynnodd filwyr Mur Hadrian am y tro olaf. Y flwyddyn 402 yw dyddiad olaf darnau arian Rhufeinig a gafwyd yn eu niferoedd ym Mhrydain.

Deuai ysbeilwyr o bob cyfeiriad. Yn 405, medd y Gwyddyl, ysbeiliodd Niall y Naw Gwystl ar hyd arfordir deheuol Prydain. Ar ddiwrnod olaf 406 croesodd y Fandaliaid, yr Alaniaid a’r Suebi’r Rhein rewedig i Âl. Ofnai’r milwyr a adawyd ym Mhrydain mai hwy fyddai nesaf. Dewisasant ddau arweinydd, Marcus a Gratian, a lladd y ddau pan siomwyd hwy, cyn setlo ar Gystennin.

Y Brythoniaid yn cymryd yr awenau#

Wedi cyrchoedd ffyrnig gan y Saeson yn 408 a 409, gweithredodd y Brythoniaid drostynt eu hunain a bwrw swyddogion Cystennin allan, yn 409 neu 410. Mae’r hanesydd Christopher Snyder yn nodi y byddai ymerawdwr fel arfer wedi ysgrifennu at ei swyddogion ei hun; mae’r ffaith i Honorius ysgrifennu at ddinasoedd Prydain yn dangos mai hwy bellach oedd yr awdurdod uchaf a oedd ar ôl yn yr ynys.

Rhoddodd yr hanesydd mawr o’r Almaen Theodor Mommsen y peth mewn un llinell: ‘Nid Prydain a roddodd y gorau i Rufain, ond Rhufain a roddodd y gorau i Brydain.’ Nid yw haneswyr heddiw yn gweld diwedd sydyn yn 410, ond newid araf, gwahanol ym mhob lle, a redai o’r bedwaredd ganrif i’r chweched.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Cyn ac wedyn

  1. Macsen Wledig (wedi’i gofnodi)

    Cyhoeddir Magnus Maximus, cadlywydd ym Mhrydain, yn ymerawdwr gan fyddin Prydain, ac mae’n croesi i Âl i reoli’r Gorllewin. Yn Gymraeg, Macsen Wledig yw ei enw.

    Macsen Wledig
  2. Padrig yn cael ei gipio gan ysbeilwyr o Iwerddon (wedi’i gofnodi)

    Mae Padrig, mab un ar bymtheg oed y diacon Calpurnius, yn cael ei gario o’i gartref yn Bannavem Taburniae gan ysbeilwyr o Iwerddon a’i werthu’n gaethwas. Mae traddodiad Cymru yn dal mai Banwen, ym mlaen cwm Dulais, oedd ei gartref.

    Padrig yn cael ei gipio gan ysbeilwyr o Iwerddon
  3. Pelagius (wedi’i gofnodi)

    Mae Pelagius, Brython, yn dadlau yn Rhufain fod pobl yn rhydd i ddewis y da. Mae ei syniadau’n herio Awstin Sant ac yn destun dadl ar draws Ewrop.

    Pelagius
  4. Buddugoliaeth Haleliwia (cronicl cynnar:Buchedd Garmon, tua 480)

    Mae Garmon o Auxerre yn arwain y Brythoniaid, gan weiddi ‘Haleliwia!’, i fuddugoliaeth heb dywallt gwaed. Mae traddodiad yn ei gosod ym Maes Garmon ger yr Wyddgrug.

    Buddugoliaeth Haleliwia

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf