Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1621

Y salmau ar gân

Mae Edmwnd Prys yn cyhoeddi’r Salmau ar fesur Cymraeg fel y gall cynulleidfaoedd cyfan eu canu. Cenir rhai ohonynt hyd heddiw.

Llun: Edmwnd Prys ar Gofeb y Cyfieithwyr yn Llanelwy · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yn 1621 argraffwyd salmau cân Edmwnd Prys gyda’r Llyfr Gweddi Gyffredin Cymraeg newydd. Roedd wedi rhoi mesurau caeth y beirdd o’r neilltu fel y byddai’r salmau’n addas i gynulleidfa gyfan eu canu.

Cyhoeddwyd1621
BarddEdmwnd Prys, archddiacon Meirionnydd
Argraffwyd gydaY Llyfr Gweddi Gyffredin Cymraeg

Archddiacon Meirionnydd#

Ganed Edmwnd Prys yn Llanrwst yn 1542 neu 1543. O 1573 bu’n rheithor Ffestiniog gyda’i chapel ym Maentwrog, ac o 1576 yn archddiacon Meirionnydd, a daeth yn ganon yn Llanelwy.

Bardd o’r hen ysgol#

Roedd Prys ei hun yn feistr ar y mesurau caeth. Mae ei ymryson hir â’r bardd Wiliam Cynwal, pedair cerdd a hanner cant i gyd, yn destun allweddol o’r Dadeni yng Nghymru.

Ond i’r salmau dewisodd y mesurau rhydd, fel y gallai pob dyn a dynes yn yr eglwys eu canu.

Eglwys Sant Twrog, Maentwrog, lle bu Prys yn rheithor ac lle mae’n gorwedd
Eglwys Sant Twrog, Maentwrog, lle bu Prys yn rheithor ac lle mae’n gorwedd · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Bu farw yn 1623 a’i gladdu yn ei eglwys ym Maentwrog.

Y llyfr Cymraeg cyntaf â cherddoriaeth#

Argraffwyd y Salmau Cân yn Llundain, ar fesur a weddai’n well i gerddoriaeth na fersiynau cynharach, a chyda nifer o donau. Hwn oedd y llyfr Cymraeg cyntaf i gynnwys cerddoriaeth brintiedig. Dilynodd o leiaf bedwar argraffiad ar bymtheg, yn bennaf wedi’u rhwymo gyda’r Beibl, ac mae llawer o’r salmau’n dal i gael eu canu mewn addoldai Cymraeg.

Sallwyr ar gynghanedd#

Nid Prys oedd y cyntaf i geisio. Rhoddodd William Middleton o Lansannan, capten llong i’w gefnder Syr Thomas Myddelton, y salmau ar gynghanedd. Gorffennodd hwy ar 24 Ionawr 1596 a’i long wrth angor ger ynys gerllaw Panama. Wedi’u hargraffu yn Llundain yn 1603, hwy oedd y sallwyr mydryddol llawn cyntaf yn Gymraeg, a’r unig un mewn cynghanedd lawn.

Arbrawf Kyffin#

Mynnai Edward Kyffin o Groesoswallt, curad yn Llundain, i’r Cymry ganu eu salmau fel y canai’r Saeson eu rhai hwy. Mae deuddeg o’i salmau a rhan o’r drydedd ar ddeg wedi goroesi, wedi’u hargraffu yn 1603. Arbrawf y galwodd hwy, i symbylu eraill i wneud yn well.

Gŵr o Gaergrawnt#

Roedd Prys yn perthyn i William Salesbury. Aeth i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt, ar 16 Mawrth 1565, lle’r oedd William Morgan yn gyd-fyfyriwr, a daeth yn Gymrawd yn 1570. Enwodd Morgan ef yn un o’r tri a’i helpodd gyda Beibl 1588. Daeth yn rheithor Llwydlo yn 1576, ac yn 1580 cafodd Lanenddwyn gyda’i chapel Llanddwywe hefyd.

Cartref ym Maentwrog#

O 1576 hyd ei farw bu’n byw yn Nhyddyn-du, Maentwrog. Priododd yn gyntaf Elin o Bengwern, Ffestiniog, ac yna Gwen o Fronheulog, a chafodd chwech o blant. Ei gerddi gorau yw cywyddau a dynnwyd o’r hyn a welai o fywyd, gwaith bardd myfyrgar. Ymrysonodd ar gân â Thomas Prys a Siôn Phylip, yn ogystal â Wiliam Cynwal.

Ei anrhydeddu#

Cyfeiriodd John Davies o Fallwyd ragair ei ramadeg yn 1621 at Prys. Saif cofeb i William Morgan ac Edmwnd Prys yng nghapel Coleg Sant Ioan, ac mae’r ysgol gynradd yng Ngellilydan yn dwyn ei enw.

Salmau a ganwyd wedyn#

Mae eraill wedi’i ddilyn: Gwilym Hiraethog â Thŵr Dafydd yn 1875, Lewis Valentine â detholiad yn 1936, a Gwynn ap Gwilym â Salmau Cân Newydd yn 2008.

Y bobl

1544–1623

Edmwnd Prys

Bardd y Salmau Cân (wedi’i gofnodi)

Archddiacon Meirionnydd y bu ei Salmau Cân yn 1621 y salmau Cymraeg cyntaf i gynulleidfaoedd cyfan eu canu. Cenir rhai ohonynt hyd heddiw.

Edmwnd Prys

Cyn ac wedyn

  1. Yr Afon Newydd

    Mae Hugh Myddelton o Ddinbych yn agor yr Afon Newydd, gan ddod â dŵr glân ddeugain milltir i Lundain.

    Yr Afon Newydd
  2. Diwygio’r Beibl

    Mae’r Esgob Richard Parry a John Davies, Mallwyd, yn diwygio Beibl William Morgan. Darllenir eu fersiwn mewn cartrefi Cymraeg am dros 350 o flynyddoedd.

    Diwygio’r Beibl
  3. Y Beibl Bach

    Argreffir Beibl Cymraeg rhad, maint poced, fel y gall teuluoedd, nid eglwysi’n unig, fod yn berchen arno.

    Y Beibl Bach
  4. Geiriadur John Davies

    Mae John Davies, Mallwyd, yn cyhoeddi ei eiriadur mawr Cymraeg a Lladin, sylfaen ysgolheictod Cymraeg am ddwy ganrif.

    Geiriadur John Davies

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf