Edmwnd Prys
Bardd y Salmau Cân (wedi’i gofnodi)Archddiacon Meirionnydd y bu ei Salmau Cân yn 1621 y salmau Cymraeg cyntaf i gynulleidfaoedd cyfan eu canu. Cenir rhai ohonynt hyd heddiw.
Edmwnd Prys

Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
1621
Mae Edmwnd Prys yn cyhoeddi’r Salmau ar fesur Cymraeg fel y gall cynulleidfaoedd cyfan eu canu. Cenir rhai ohonynt hyd heddiw.
Llun: Edmwnd Prys ar Gofeb y Cyfieithwyr yn Llanelwy · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Yn 1621 argraffwyd salmau cân Edmwnd Prys gyda’r Llyfr Gweddi Gyffredin Cymraeg newydd. Roedd wedi rhoi mesurau caeth y beirdd o’r neilltu fel y byddai’r salmau’n addas i gynulleidfa gyfan eu canu.FfynhonnellEdmund Prys ↗Wikipedia (Saesneg)Edmwnd Prys (1542/3–1623), a aned yn Llanrwst, rheithor Ffestiniog gyda’i chapel ym Maentwrog o 1573 ac archddiacon Meirionnydd o 5 Tachwedd 1576; ychwanegwyd ei salmau cân at Lyfr Gweddi Gyffredin newydd 1621; rhoddodd y mesurau caeth o’r neilltu i wneud y salmau’n addas i’r gynulleidfa eu canu; mae ei ymryson hir â Wiliam Cynwal, pedair cerdd a hanner cant, yn destun allweddol o’r Dadeni yng Nghymru; fe’i claddwyd ym Maentwrog.
| Cyhoeddwyd | 1621 |
|---|---|
| Bardd | Edmwnd Prys, archddiacon Meirionnydd |
| Argraffwyd gyda | Y Llyfr Gweddi Gyffredin Cymraeg |
Ganed Edmwnd Prys yn Llanrwst yn 1542 neu 1543. O 1573 bu’n rheithor Ffestiniog gyda’i chapel ym Maentwrog, ac o 1576 yn archddiacon Meirionnydd, a daeth yn ganon yn Llanelwy.FfynhonnellEdmund Prys ↗Wikipedia (Saesneg)Edmwnd Prys (1542/3–1623), a aned yn Llanrwst, rheithor Ffestiniog gyda’i chapel ym Maentwrog o 1573 ac archddiacon Meirionnydd o 5 Tachwedd 1576; ychwanegwyd ei salmau cân at Lyfr Gweddi Gyffredin newydd 1621; rhoddodd y mesurau caeth o’r neilltu i wneud y salmau’n addas i’r gynulleidfa eu canu; mae ei ymryson hir â Wiliam Cynwal, pedair cerdd a hanner cant, yn destun allweddol o’r Dadeni yng Nghymru; fe’i claddwyd ym Maentwrog.
Roedd Prys ei hun yn feistr ar y mesurau caeth. Mae ei ymryson hir â’r bardd Wiliam Cynwal, pedair cerdd a hanner cant i gyd, yn destun allweddol o’r Dadeni yng Nghymru.FfynhonnellEdmund Prys ↗Wikipedia (Saesneg)Edmwnd Prys (1542/3–1623), a aned yn Llanrwst, rheithor Ffestiniog gyda’i chapel ym Maentwrog o 1573 ac archddiacon Meirionnydd o 5 Tachwedd 1576; ychwanegwyd ei salmau cân at Lyfr Gweddi Gyffredin newydd 1621; rhoddodd y mesurau caeth o’r neilltu i wneud y salmau’n addas i’r gynulleidfa eu canu; mae ei ymryson hir â Wiliam Cynwal, pedair cerdd a hanner cant, yn destun allweddol o’r Dadeni yng Nghymru; fe’i claddwyd ym Maentwrog.
Ond i’r salmau dewisodd y mesurau rhydd, fel y gallai pob dyn a dynes yn yr eglwys eu canu.FfynhonnellEdmund Prys ↗Wikipedia (Saesneg)Edmwnd Prys (1542/3–1623), a aned yn Llanrwst, rheithor Ffestiniog gyda’i chapel ym Maentwrog o 1573 ac archddiacon Meirionnydd o 5 Tachwedd 1576; ychwanegwyd ei salmau cân at Lyfr Gweddi Gyffredin newydd 1621; rhoddodd y mesurau caeth o’r neilltu i wneud y salmau’n addas i’r gynulleidfa eu canu; mae ei ymryson hir â Wiliam Cynwal, pedair cerdd a hanner cant, yn destun allweddol o’r Dadeni yng Nghymru; fe’i claddwyd ym Maentwrog.

Bu farw yn 1623 a’i gladdu yn ei eglwys ym Maentwrog.FfynhonnellEdmund Prys ↗Wikipedia (Saesneg)Edmwnd Prys (1542/3–1623), a aned yn Llanrwst, rheithor Ffestiniog gyda’i chapel ym Maentwrog o 1573 ac archddiacon Meirionnydd o 5 Tachwedd 1576; ychwanegwyd ei salmau cân at Lyfr Gweddi Gyffredin newydd 1621; rhoddodd y mesurau caeth o’r neilltu i wneud y salmau’n addas i’r gynulleidfa eu canu; mae ei ymryson hir â Wiliam Cynwal, pedair cerdd a hanner cant, yn destun allweddol o’r Dadeni yng Nghymru; fe’i claddwyd ym Maentwrog.
Argraffwyd y Salmau Cân yn Llundain, ar fesur a weddai’n well i gerddoriaeth na fersiynau cynharach, a chyda nifer o donau. Hwn oedd y llyfr Cymraeg cyntaf i gynnwys cerddoriaeth brintiedig.FfynonellauPrys, Edmwnd (1544 – 1623), archdeacon of Merioneth, and poet ↗John Wyn Roberts and William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1544, efallai yn Y Gydros, ym mhlwyf Llanfor, Meirionnydd; addysgwyd yn ysgol eglwys gadeiriol Llanelwy, ac aeth yn 1565 i Goleg St John, Caergrawnt; ordeiniwyd yn ddiacon yn 1567 ac yn offeiriad yn Ely yn 1568, B.A. 1568 ac M.A. 1571; cafodd fywoliaeth Ffestiniog a Maentwrog yn 1572, yn rheithor Llwydlo ar 13 Mawrth 1576 ac yn archddiacon Meirionnydd ar 6 Tachwedd 1576; o hynny hyd ei farw bu’n byw yn Nhyddyn-du, Maentwrog; cafodd Lanenddwyn hefyd yn 1580, a’i wneud yn ganon Llanelwy ar 8 Hydref 1602; cynorthwyodd yr esgob William Morgan i gyfieithu’r Beibl; yn 1621 cyhoeddodd ei Salmau Cân, a argraffwyd yn Llundain gyda’r Llyfr Gweddi Gyffredin, mewn mesur gwell i’w osod ar gerddoriaeth na’r fersiynau cynharach, gyda nifer o donau: ‘y llyfr Cymraeg cyntaf yr argraffwyd cerddoriaeth ynddo’; fe’i hailgyhoeddwyd droeon lawer; ysgrifennodd lawer o farddoniaeth yn y mesurau caeth a pheth yn y rhydd; ei ymryson enwocaf oedd â Wiliam Cynwal, gwrthdaro rhwng y diwylliant prifysgol newydd a’r hen ddysg farddol; ei gerddi gorau yw cywyddau a dynnwyd o’i sylw ar fywyd; bardd myfyrgar; priododd ddwywaith, ag Elin ac yna Gwen, o deulu Pengwern; bu farw yn 1623.Bible translations into Welsh ↗Wikipedia (Saesneg)Nod Parry a Davies oedd caboli’r iaith lenyddol a disodli ffurfiau a ystyrid yn rhy lafar; gelwir argraffiad 1620 yn gyfieithiad William Morgan o hyd, ac mae ganddo le yn y Gymraeg tebyg i Fersiwn y Brenin Iago yn Saesneg; mae copi o’r Beibl Cymraeg i’w weld yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy, ac fe’i defnyddiwyd yn arwisgo Tywysog Cymru yn 1969; mae gan yr argraffiad a ddefnyddir heddiw orgraff fodern yr Athro Henry Lewis (1889–1968), a orffennodd y Testament Newydd yn 1936 a’r gweddill yn 1955, a argraffwyd gan Gymdeithas y Beibl Frytanaidd a Thramor fel ‘Y Beibl’, a’r Apocryffa yn 1959; rhoddodd William Middleton, a aned tua 1550 yn Llansannan ac a fu’n gapten llong i’w gefnder Syr Thomas Myddelton, y salmau ar gynghanedd, gan eu gorffen ar 24 Ionawr 1596 ac yntau wrth angor ger ynys Escudo de Veraguas ger Panama, ac fe’u hargraffwyd yn Llundain yn 1603, y sallwyr mydryddol llawn cyntaf yn Gymraeg a’r unig un mewn cynghanedd lawn; mynnai Edward Kyffin o Groesoswallt, curad yn Llundain, ganu salmau Cymraeg fel y cenid y salmau mydryddol Saesneg, ac argraffwyd y dyrnaid sydd wedi goroesi, deuddeg salm a rhan o’r drydedd ar ddeg, yn 1603; galwodd ei waith yn arbrawf, i symbylu eraill i wneud yn well; argraffwyd salmau Prys yn Llundain, ac mae llawer yn dal i gael eu canu mewn addoldai Cymraeg; ymhlith y fersiynau diweddarach mae Tŵr Dafydd Gwilym Hiraethog (1875), detholiad Lewis Valentine (1936) a Salmau Cân Newydd gan Gwynn ap Gwilym (2008). Dilynodd o leiaf bedwar argraffiad ar bymtheg, yn bennaf wedi’u rhwymo gyda’r Beibl, ac mae llawer o’r salmau’n dal i gael eu canu mewn addoldai Cymraeg.FfynonellauEdmund Prys ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Siôn ap Rhys ap Gruffudd ap Rhys a Siân, merch Owain ap Llywelyn ab Ieuan; perthynas i William Salesbury, a fu efallai’n ddylanwad cynnar arno; aeth i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt, ar 16 Mawrth 1565, lle’r oedd William Morgan yn gyfoeswr iddo; B.A. 1568, M.A. 1571, Cymrawd yn 1570; rheithor Llwydlo ym mis Mawrth 1576; ar 16 Ebrill 1580 cafodd reithoriaeth Llanenddwyn gyda’i chapel Llanddwywe, ac ar 8 Hydref 1602 fe’i gwnaed yn ganon cursal yn Llanelwy; priododd yn gyntaf Elin, merch John ap Lewis o Bengwern, Ffestiniog, a chawsant John, Robert a Jane, ac yna Gwen, merch Morgan ap Lewis o Fronheulog, a chawsant Ffowc, Morgan ac Edmwnd; ymrysonodd hefyd ar gân â Thomas Prys, Siôn Phylip a Wiliam Cynwal; ymddangosodd o leiaf bedwar argraffiad ar bymtheg o’r Salmau Cân, yn bennaf mewn argraffiadau o’r Beibl; enwa William Morgan ef yn un o dri a’i helpodd gyda Beibl 1588; cyfeiriodd John Davies o Fallwyd ragair ei ramadeg yn 1621 ato; mae cofeb i William Morgan ac Edmwnd Prys yng Nghapel Coleg Sant Ioan, Caergrawnt, ac mae ysgol gynradd yng Ngellilydan yn dwyn ei enw.Bible translations into Welsh ↗Wikipedia (Saesneg)Nod Parry a Davies oedd caboli’r iaith lenyddol a disodli ffurfiau a ystyrid yn rhy lafar; gelwir argraffiad 1620 yn gyfieithiad William Morgan o hyd, ac mae ganddo le yn y Gymraeg tebyg i Fersiwn y Brenin Iago yn Saesneg; mae copi o’r Beibl Cymraeg i’w weld yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy, ac fe’i defnyddiwyd yn arwisgo Tywysog Cymru yn 1969; mae gan yr argraffiad a ddefnyddir heddiw orgraff fodern yr Athro Henry Lewis (1889–1968), a orffennodd y Testament Newydd yn 1936 a’r gweddill yn 1955, a argraffwyd gan Gymdeithas y Beibl Frytanaidd a Thramor fel ‘Y Beibl’, a’r Apocryffa yn 1959; rhoddodd William Middleton, a aned tua 1550 yn Llansannan ac a fu’n gapten llong i’w gefnder Syr Thomas Myddelton, y salmau ar gynghanedd, gan eu gorffen ar 24 Ionawr 1596 ac yntau wrth angor ger ynys Escudo de Veraguas ger Panama, ac fe’u hargraffwyd yn Llundain yn 1603, y sallwyr mydryddol llawn cyntaf yn Gymraeg a’r unig un mewn cynghanedd lawn; mynnai Edward Kyffin o Groesoswallt, curad yn Llundain, ganu salmau Cymraeg fel y cenid y salmau mydryddol Saesneg, ac argraffwyd y dyrnaid sydd wedi goroesi, deuddeg salm a rhan o’r drydedd ar ddeg, yn 1603; galwodd ei waith yn arbrawf, i symbylu eraill i wneud yn well; argraffwyd salmau Prys yn Llundain, ac mae llawer yn dal i gael eu canu mewn addoldai Cymraeg; ymhlith y fersiynau diweddarach mae Tŵr Dafydd Gwilym Hiraethog (1875), detholiad Lewis Valentine (1936) a Salmau Cân Newydd gan Gwynn ap Gwilym (2008).
Nid Prys oedd y cyntaf i geisio. Rhoddodd William Middleton o Lansannan, capten llong i’w gefnder Syr Thomas Myddelton, y salmau ar gynghanedd. Gorffennodd hwy ar 24 Ionawr 1596 a’i long wrth angor ger ynys gerllaw Panama. Wedi’u hargraffu yn Llundain yn 1603, hwy oedd y sallwyr mydryddol llawn cyntaf yn Gymraeg, a’r unig un mewn cynghanedd lawn.FfynhonnellBible translations into Welsh ↗Wikipedia (Saesneg)Nod Parry a Davies oedd caboli’r iaith lenyddol a disodli ffurfiau a ystyrid yn rhy lafar; gelwir argraffiad 1620 yn gyfieithiad William Morgan o hyd, ac mae ganddo le yn y Gymraeg tebyg i Fersiwn y Brenin Iago yn Saesneg; mae copi o’r Beibl Cymraeg i’w weld yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy, ac fe’i defnyddiwyd yn arwisgo Tywysog Cymru yn 1969; mae gan yr argraffiad a ddefnyddir heddiw orgraff fodern yr Athro Henry Lewis (1889–1968), a orffennodd y Testament Newydd yn 1936 a’r gweddill yn 1955, a argraffwyd gan Gymdeithas y Beibl Frytanaidd a Thramor fel ‘Y Beibl’, a’r Apocryffa yn 1959; rhoddodd William Middleton, a aned tua 1550 yn Llansannan ac a fu’n gapten llong i’w gefnder Syr Thomas Myddelton, y salmau ar gynghanedd, gan eu gorffen ar 24 Ionawr 1596 ac yntau wrth angor ger ynys Escudo de Veraguas ger Panama, ac fe’u hargraffwyd yn Llundain yn 1603, y sallwyr mydryddol llawn cyntaf yn Gymraeg a’r unig un mewn cynghanedd lawn; mynnai Edward Kyffin o Groesoswallt, curad yn Llundain, ganu salmau Cymraeg fel y cenid y salmau mydryddol Saesneg, ac argraffwyd y dyrnaid sydd wedi goroesi, deuddeg salm a rhan o’r drydedd ar ddeg, yn 1603; galwodd ei waith yn arbrawf, i symbylu eraill i wneud yn well; argraffwyd salmau Prys yn Llundain, ac mae llawer yn dal i gael eu canu mewn addoldai Cymraeg; ymhlith y fersiynau diweddarach mae Tŵr Dafydd Gwilym Hiraethog (1875), detholiad Lewis Valentine (1936) a Salmau Cân Newydd gan Gwynn ap Gwilym (2008).
Mynnai Edward Kyffin o Groesoswallt, curad yn Llundain, i’r Cymry ganu eu salmau fel y canai’r Saeson eu rhai hwy. Mae deuddeg o’i salmau a rhan o’r drydedd ar ddeg wedi goroesi, wedi’u hargraffu yn 1603. Arbrawf y galwodd hwy, i symbylu eraill i wneud yn well.FfynhonnellBible translations into Welsh ↗Wikipedia (Saesneg)Nod Parry a Davies oedd caboli’r iaith lenyddol a disodli ffurfiau a ystyrid yn rhy lafar; gelwir argraffiad 1620 yn gyfieithiad William Morgan o hyd, ac mae ganddo le yn y Gymraeg tebyg i Fersiwn y Brenin Iago yn Saesneg; mae copi o’r Beibl Cymraeg i’w weld yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy, ac fe’i defnyddiwyd yn arwisgo Tywysog Cymru yn 1969; mae gan yr argraffiad a ddefnyddir heddiw orgraff fodern yr Athro Henry Lewis (1889–1968), a orffennodd y Testament Newydd yn 1936 a’r gweddill yn 1955, a argraffwyd gan Gymdeithas y Beibl Frytanaidd a Thramor fel ‘Y Beibl’, a’r Apocryffa yn 1959; rhoddodd William Middleton, a aned tua 1550 yn Llansannan ac a fu’n gapten llong i’w gefnder Syr Thomas Myddelton, y salmau ar gynghanedd, gan eu gorffen ar 24 Ionawr 1596 ac yntau wrth angor ger ynys Escudo de Veraguas ger Panama, ac fe’u hargraffwyd yn Llundain yn 1603, y sallwyr mydryddol llawn cyntaf yn Gymraeg a’r unig un mewn cynghanedd lawn; mynnai Edward Kyffin o Groesoswallt, curad yn Llundain, ganu salmau Cymraeg fel y cenid y salmau mydryddol Saesneg, ac argraffwyd y dyrnaid sydd wedi goroesi, deuddeg salm a rhan o’r drydedd ar ddeg, yn 1603; galwodd ei waith yn arbrawf, i symbylu eraill i wneud yn well; argraffwyd salmau Prys yn Llundain, ac mae llawer yn dal i gael eu canu mewn addoldai Cymraeg; ymhlith y fersiynau diweddarach mae Tŵr Dafydd Gwilym Hiraethog (1875), detholiad Lewis Valentine (1936) a Salmau Cân Newydd gan Gwynn ap Gwilym (2008).
Roedd Prys yn perthyn i William Salesbury. Aeth i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt, ar 16 Mawrth 1565, lle’r oedd William Morgan yn gyd-fyfyriwr, a daeth yn Gymrawd yn 1570.FfynhonnellEdmund Prys ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Siôn ap Rhys ap Gruffudd ap Rhys a Siân, merch Owain ap Llywelyn ab Ieuan; perthynas i William Salesbury, a fu efallai’n ddylanwad cynnar arno; aeth i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt, ar 16 Mawrth 1565, lle’r oedd William Morgan yn gyfoeswr iddo; B.A. 1568, M.A. 1571, Cymrawd yn 1570; rheithor Llwydlo ym mis Mawrth 1576; ar 16 Ebrill 1580 cafodd reithoriaeth Llanenddwyn gyda’i chapel Llanddwywe, ac ar 8 Hydref 1602 fe’i gwnaed yn ganon cursal yn Llanelwy; priododd yn gyntaf Elin, merch John ap Lewis o Bengwern, Ffestiniog, a chawsant John, Robert a Jane, ac yna Gwen, merch Morgan ap Lewis o Fronheulog, a chawsant Ffowc, Morgan ac Edmwnd; ymrysonodd hefyd ar gân â Thomas Prys, Siôn Phylip a Wiliam Cynwal; ymddangosodd o leiaf bedwar argraffiad ar bymtheg o’r Salmau Cân, yn bennaf mewn argraffiadau o’r Beibl; enwa William Morgan ef yn un o dri a’i helpodd gyda Beibl 1588; cyfeiriodd John Davies o Fallwyd ragair ei ramadeg yn 1621 ato; mae cofeb i William Morgan ac Edmwnd Prys yng Nghapel Coleg Sant Ioan, Caergrawnt, ac mae ysgol gynradd yng Ngellilydan yn dwyn ei enw. Enwodd Morgan ef yn un o’r tri a’i helpodd gyda Beibl 1588.FfynhonnellEdmund Prys ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Siôn ap Rhys ap Gruffudd ap Rhys a Siân, merch Owain ap Llywelyn ab Ieuan; perthynas i William Salesbury, a fu efallai’n ddylanwad cynnar arno; aeth i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt, ar 16 Mawrth 1565, lle’r oedd William Morgan yn gyfoeswr iddo; B.A. 1568, M.A. 1571, Cymrawd yn 1570; rheithor Llwydlo ym mis Mawrth 1576; ar 16 Ebrill 1580 cafodd reithoriaeth Llanenddwyn gyda’i chapel Llanddwywe, ac ar 8 Hydref 1602 fe’i gwnaed yn ganon cursal yn Llanelwy; priododd yn gyntaf Elin, merch John ap Lewis o Bengwern, Ffestiniog, a chawsant John, Robert a Jane, ac yna Gwen, merch Morgan ap Lewis o Fronheulog, a chawsant Ffowc, Morgan ac Edmwnd; ymrysonodd hefyd ar gân â Thomas Prys, Siôn Phylip a Wiliam Cynwal; ymddangosodd o leiaf bedwar argraffiad ar bymtheg o’r Salmau Cân, yn bennaf mewn argraffiadau o’r Beibl; enwa William Morgan ef yn un o dri a’i helpodd gyda Beibl 1588; cyfeiriodd John Davies o Fallwyd ragair ei ramadeg yn 1621 ato; mae cofeb i William Morgan ac Edmwnd Prys yng Nghapel Coleg Sant Ioan, Caergrawnt, ac mae ysgol gynradd yng Ngellilydan yn dwyn ei enw. Daeth yn rheithor Llwydlo yn 1576, ac yn 1580 cafodd Lanenddwyn gyda’i chapel Llanddwywe hefyd.FfynhonnellEdmund Prys ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Siôn ap Rhys ap Gruffudd ap Rhys a Siân, merch Owain ap Llywelyn ab Ieuan; perthynas i William Salesbury, a fu efallai’n ddylanwad cynnar arno; aeth i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt, ar 16 Mawrth 1565, lle’r oedd William Morgan yn gyfoeswr iddo; B.A. 1568, M.A. 1571, Cymrawd yn 1570; rheithor Llwydlo ym mis Mawrth 1576; ar 16 Ebrill 1580 cafodd reithoriaeth Llanenddwyn gyda’i chapel Llanddwywe, ac ar 8 Hydref 1602 fe’i gwnaed yn ganon cursal yn Llanelwy; priododd yn gyntaf Elin, merch John ap Lewis o Bengwern, Ffestiniog, a chawsant John, Robert a Jane, ac yna Gwen, merch Morgan ap Lewis o Fronheulog, a chawsant Ffowc, Morgan ac Edmwnd; ymrysonodd hefyd ar gân â Thomas Prys, Siôn Phylip a Wiliam Cynwal; ymddangosodd o leiaf bedwar argraffiad ar bymtheg o’r Salmau Cân, yn bennaf mewn argraffiadau o’r Beibl; enwa William Morgan ef yn un o dri a’i helpodd gyda Beibl 1588; cyfeiriodd John Davies o Fallwyd ragair ei ramadeg yn 1621 ato; mae cofeb i William Morgan ac Edmwnd Prys yng Nghapel Coleg Sant Ioan, Caergrawnt, ac mae ysgol gynradd yng Ngellilydan yn dwyn ei enw.
O 1576 hyd ei farw bu’n byw yn Nhyddyn-du, Maentwrog.FfynhonnellPrys, Edmwnd (1544 – 1623), archdeacon of Merioneth, and poet ↗John Wyn Roberts and William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1544, efallai yn Y Gydros, ym mhlwyf Llanfor, Meirionnydd; addysgwyd yn ysgol eglwys gadeiriol Llanelwy, ac aeth yn 1565 i Goleg St John, Caergrawnt; ordeiniwyd yn ddiacon yn 1567 ac yn offeiriad yn Ely yn 1568, B.A. 1568 ac M.A. 1571; cafodd fywoliaeth Ffestiniog a Maentwrog yn 1572, yn rheithor Llwydlo ar 13 Mawrth 1576 ac yn archddiacon Meirionnydd ar 6 Tachwedd 1576; o hynny hyd ei farw bu’n byw yn Nhyddyn-du, Maentwrog; cafodd Lanenddwyn hefyd yn 1580, a’i wneud yn ganon Llanelwy ar 8 Hydref 1602; cynorthwyodd yr esgob William Morgan i gyfieithu’r Beibl; yn 1621 cyhoeddodd ei Salmau Cân, a argraffwyd yn Llundain gyda’r Llyfr Gweddi Gyffredin, mewn mesur gwell i’w osod ar gerddoriaeth na’r fersiynau cynharach, gyda nifer o donau: ‘y llyfr Cymraeg cyntaf yr argraffwyd cerddoriaeth ynddo’; fe’i hailgyhoeddwyd droeon lawer; ysgrifennodd lawer o farddoniaeth yn y mesurau caeth a pheth yn y rhydd; ei ymryson enwocaf oedd â Wiliam Cynwal, gwrthdaro rhwng y diwylliant prifysgol newydd a’r hen ddysg farddol; ei gerddi gorau yw cywyddau a dynnwyd o’i sylw ar fywyd; bardd myfyrgar; priododd ddwywaith, ag Elin ac yna Gwen, o deulu Pengwern; bu farw yn 1623. Priododd yn gyntaf Elin o Bengwern, Ffestiniog, ac yna Gwen o Fronheulog, a chafodd chwech o blant.FfynhonnellEdmund Prys ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Siôn ap Rhys ap Gruffudd ap Rhys a Siân, merch Owain ap Llywelyn ab Ieuan; perthynas i William Salesbury, a fu efallai’n ddylanwad cynnar arno; aeth i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt, ar 16 Mawrth 1565, lle’r oedd William Morgan yn gyfoeswr iddo; B.A. 1568, M.A. 1571, Cymrawd yn 1570; rheithor Llwydlo ym mis Mawrth 1576; ar 16 Ebrill 1580 cafodd reithoriaeth Llanenddwyn gyda’i chapel Llanddwywe, ac ar 8 Hydref 1602 fe’i gwnaed yn ganon cursal yn Llanelwy; priododd yn gyntaf Elin, merch John ap Lewis o Bengwern, Ffestiniog, a chawsant John, Robert a Jane, ac yna Gwen, merch Morgan ap Lewis o Fronheulog, a chawsant Ffowc, Morgan ac Edmwnd; ymrysonodd hefyd ar gân â Thomas Prys, Siôn Phylip a Wiliam Cynwal; ymddangosodd o leiaf bedwar argraffiad ar bymtheg o’r Salmau Cân, yn bennaf mewn argraffiadau o’r Beibl; enwa William Morgan ef yn un o dri a’i helpodd gyda Beibl 1588; cyfeiriodd John Davies o Fallwyd ragair ei ramadeg yn 1621 ato; mae cofeb i William Morgan ac Edmwnd Prys yng Nghapel Coleg Sant Ioan, Caergrawnt, ac mae ysgol gynradd yng Ngellilydan yn dwyn ei enw. Ei gerddi gorau yw cywyddau a dynnwyd o’r hyn a welai o fywyd, gwaith bardd myfyrgar.FfynhonnellPrys, Edmwnd (1544 – 1623), archdeacon of Merioneth, and poet ↗John Wyn Roberts and William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1544, efallai yn Y Gydros, ym mhlwyf Llanfor, Meirionnydd; addysgwyd yn ysgol eglwys gadeiriol Llanelwy, ac aeth yn 1565 i Goleg St John, Caergrawnt; ordeiniwyd yn ddiacon yn 1567 ac yn offeiriad yn Ely yn 1568, B.A. 1568 ac M.A. 1571; cafodd fywoliaeth Ffestiniog a Maentwrog yn 1572, yn rheithor Llwydlo ar 13 Mawrth 1576 ac yn archddiacon Meirionnydd ar 6 Tachwedd 1576; o hynny hyd ei farw bu’n byw yn Nhyddyn-du, Maentwrog; cafodd Lanenddwyn hefyd yn 1580, a’i wneud yn ganon Llanelwy ar 8 Hydref 1602; cynorthwyodd yr esgob William Morgan i gyfieithu’r Beibl; yn 1621 cyhoeddodd ei Salmau Cân, a argraffwyd yn Llundain gyda’r Llyfr Gweddi Gyffredin, mewn mesur gwell i’w osod ar gerddoriaeth na’r fersiynau cynharach, gyda nifer o donau: ‘y llyfr Cymraeg cyntaf yr argraffwyd cerddoriaeth ynddo’; fe’i hailgyhoeddwyd droeon lawer; ysgrifennodd lawer o farddoniaeth yn y mesurau caeth a pheth yn y rhydd; ei ymryson enwocaf oedd â Wiliam Cynwal, gwrthdaro rhwng y diwylliant prifysgol newydd a’r hen ddysg farddol; ei gerddi gorau yw cywyddau a dynnwyd o’i sylw ar fywyd; bardd myfyrgar; priododd ddwywaith, ag Elin ac yna Gwen, o deulu Pengwern; bu farw yn 1623. Ymrysonodd ar gân â Thomas Prys a Siôn Phylip, yn ogystal â Wiliam Cynwal.FfynhonnellEdmund Prys ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Siôn ap Rhys ap Gruffudd ap Rhys a Siân, merch Owain ap Llywelyn ab Ieuan; perthynas i William Salesbury, a fu efallai’n ddylanwad cynnar arno; aeth i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt, ar 16 Mawrth 1565, lle’r oedd William Morgan yn gyfoeswr iddo; B.A. 1568, M.A. 1571, Cymrawd yn 1570; rheithor Llwydlo ym mis Mawrth 1576; ar 16 Ebrill 1580 cafodd reithoriaeth Llanenddwyn gyda’i chapel Llanddwywe, ac ar 8 Hydref 1602 fe’i gwnaed yn ganon cursal yn Llanelwy; priododd yn gyntaf Elin, merch John ap Lewis o Bengwern, Ffestiniog, a chawsant John, Robert a Jane, ac yna Gwen, merch Morgan ap Lewis o Fronheulog, a chawsant Ffowc, Morgan ac Edmwnd; ymrysonodd hefyd ar gân â Thomas Prys, Siôn Phylip a Wiliam Cynwal; ymddangosodd o leiaf bedwar argraffiad ar bymtheg o’r Salmau Cân, yn bennaf mewn argraffiadau o’r Beibl; enwa William Morgan ef yn un o dri a’i helpodd gyda Beibl 1588; cyfeiriodd John Davies o Fallwyd ragair ei ramadeg yn 1621 ato; mae cofeb i William Morgan ac Edmwnd Prys yng Nghapel Coleg Sant Ioan, Caergrawnt, ac mae ysgol gynradd yng Ngellilydan yn dwyn ei enw.
Cyfeiriodd John Davies o Fallwyd ragair ei ramadeg yn 1621 at Prys.FfynhonnellEdmund Prys ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Siôn ap Rhys ap Gruffudd ap Rhys a Siân, merch Owain ap Llywelyn ab Ieuan; perthynas i William Salesbury, a fu efallai’n ddylanwad cynnar arno; aeth i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt, ar 16 Mawrth 1565, lle’r oedd William Morgan yn gyfoeswr iddo; B.A. 1568, M.A. 1571, Cymrawd yn 1570; rheithor Llwydlo ym mis Mawrth 1576; ar 16 Ebrill 1580 cafodd reithoriaeth Llanenddwyn gyda’i chapel Llanddwywe, ac ar 8 Hydref 1602 fe’i gwnaed yn ganon cursal yn Llanelwy; priododd yn gyntaf Elin, merch John ap Lewis o Bengwern, Ffestiniog, a chawsant John, Robert a Jane, ac yna Gwen, merch Morgan ap Lewis o Fronheulog, a chawsant Ffowc, Morgan ac Edmwnd; ymrysonodd hefyd ar gân â Thomas Prys, Siôn Phylip a Wiliam Cynwal; ymddangosodd o leiaf bedwar argraffiad ar bymtheg o’r Salmau Cân, yn bennaf mewn argraffiadau o’r Beibl; enwa William Morgan ef yn un o dri a’i helpodd gyda Beibl 1588; cyfeiriodd John Davies o Fallwyd ragair ei ramadeg yn 1621 ato; mae cofeb i William Morgan ac Edmwnd Prys yng Nghapel Coleg Sant Ioan, Caergrawnt, ac mae ysgol gynradd yng Ngellilydan yn dwyn ei enw. Saif cofeb i William Morgan ac Edmwnd Prys yng nghapel Coleg Sant Ioan, ac mae’r ysgol gynradd yng Ngellilydan yn dwyn ei enw.FfynhonnellEdmund Prys ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Siôn ap Rhys ap Gruffudd ap Rhys a Siân, merch Owain ap Llywelyn ab Ieuan; perthynas i William Salesbury, a fu efallai’n ddylanwad cynnar arno; aeth i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt, ar 16 Mawrth 1565, lle’r oedd William Morgan yn gyfoeswr iddo; B.A. 1568, M.A. 1571, Cymrawd yn 1570; rheithor Llwydlo ym mis Mawrth 1576; ar 16 Ebrill 1580 cafodd reithoriaeth Llanenddwyn gyda’i chapel Llanddwywe, ac ar 8 Hydref 1602 fe’i gwnaed yn ganon cursal yn Llanelwy; priododd yn gyntaf Elin, merch John ap Lewis o Bengwern, Ffestiniog, a chawsant John, Robert a Jane, ac yna Gwen, merch Morgan ap Lewis o Fronheulog, a chawsant Ffowc, Morgan ac Edmwnd; ymrysonodd hefyd ar gân â Thomas Prys, Siôn Phylip a Wiliam Cynwal; ymddangosodd o leiaf bedwar argraffiad ar bymtheg o’r Salmau Cân, yn bennaf mewn argraffiadau o’r Beibl; enwa William Morgan ef yn un o dri a’i helpodd gyda Beibl 1588; cyfeiriodd John Davies o Fallwyd ragair ei ramadeg yn 1621 ato; mae cofeb i William Morgan ac Edmwnd Prys yng Nghapel Coleg Sant Ioan, Caergrawnt, ac mae ysgol gynradd yng Ngellilydan yn dwyn ei enw.
Mae eraill wedi’i ddilyn: Gwilym Hiraethog â Thŵr Dafydd yn 1875, Lewis Valentine â detholiad yn 1936, a Gwynn ap Gwilym â Salmau Cân Newydd yn 2008.FfynhonnellBible translations into Welsh ↗Wikipedia (Saesneg)Nod Parry a Davies oedd caboli’r iaith lenyddol a disodli ffurfiau a ystyrid yn rhy lafar; gelwir argraffiad 1620 yn gyfieithiad William Morgan o hyd, ac mae ganddo le yn y Gymraeg tebyg i Fersiwn y Brenin Iago yn Saesneg; mae copi o’r Beibl Cymraeg i’w weld yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy, ac fe’i defnyddiwyd yn arwisgo Tywysog Cymru yn 1969; mae gan yr argraffiad a ddefnyddir heddiw orgraff fodern yr Athro Henry Lewis (1889–1968), a orffennodd y Testament Newydd yn 1936 a’r gweddill yn 1955, a argraffwyd gan Gymdeithas y Beibl Frytanaidd a Thramor fel ‘Y Beibl’, a’r Apocryffa yn 1959; rhoddodd William Middleton, a aned tua 1550 yn Llansannan ac a fu’n gapten llong i’w gefnder Syr Thomas Myddelton, y salmau ar gynghanedd, gan eu gorffen ar 24 Ionawr 1596 ac yntau wrth angor ger ynys Escudo de Veraguas ger Panama, ac fe’u hargraffwyd yn Llundain yn 1603, y sallwyr mydryddol llawn cyntaf yn Gymraeg a’r unig un mewn cynghanedd lawn; mynnai Edward Kyffin o Groesoswallt, curad yn Llundain, ganu salmau Cymraeg fel y cenid y salmau mydryddol Saesneg, ac argraffwyd y dyrnaid sydd wedi goroesi, deuddeg salm a rhan o’r drydedd ar ddeg, yn 1603; galwodd ei waith yn arbrawf, i symbylu eraill i wneud yn well; argraffwyd salmau Prys yn Llundain, ac mae llawer yn dal i gael eu canu mewn addoldai Cymraeg; ymhlith y fersiynau diweddarach mae Tŵr Dafydd Gwilym Hiraethog (1875), detholiad Lewis Valentine (1936) a Salmau Cân Newydd gan Gwynn ap Gwilym (2008).
Ffynonellau a darllen pellach
Archddiacon Meirionnydd y bu ei Salmau Cân yn 1621 y salmau Cymraeg cyntaf i gynulleidfaoedd cyfan eu canu. Cenir rhai ohonynt hyd heddiw.
Edmwnd PrysMae Hugh Myddelton o Ddinbych yn agor yr Afon Newydd, gan ddod â dŵr glân ddeugain milltir i Lundain.
Yr Afon NewyddMae’r Esgob Richard Parry a John Davies, Mallwyd, yn diwygio Beibl William Morgan. Darllenir eu fersiwn mewn cartrefi Cymraeg am dros 350 o flynyddoedd.
Diwygio’r BeiblArgreffir Beibl Cymraeg rhad, maint poced, fel y gall teuluoedd, nid eglwysi’n unig, fod yn berchen arno.
Y Beibl BachMae John Davies, Mallwyd, yn cyhoeddi ei eiriadur mawr Cymraeg a Lladin, sylfaen ysgolheictod Cymraeg am ddwy ganrif.
Geiriadur John DaviesYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf