Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 560 OC

Llanelwy

Mae Cyndeyrn a’i ddisgybl Asa yn sefydlu’r eglwys yn Llanelwy, sy’n dod yn ddinas gadeiriol Llanelwy.

Llun: Eglwys Gadeiriol Llanelwy, yr eglwys gadeiriol hynafol leiaf ym Mhrydain, gyda’i thŵr sgwâr · DeFacto, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

c. 560 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Jocelyn, Buchedd Cyndeyrn, tua 1185)

Daeth Cyndeyrn, sant Glasgow, i Gymru’n alltud o Ystrad Clud a sefydlu eglwys yn Llanelwy. Daeth Asaph ar ei ôl, a daeth y lle’n ddinas gadeiriol Llanelwy.

PrydY 500au
BleLlanelwy
PwyCyndeyrn ac Asaph

Cyndeyrn yn alltud#

Roedd Cyndeyrn, a elwir hefyd yn Mungo, yn fab i dywysoges, Teneu. Dechreuodd ei genhadaeth o amgylch Glasgow, nes i elyniaeth un o’r brenhinoedd lleol ei yrru i Gymru. Wedi ei gyfnod yn Llanelwy aeth ar bererindod i Rufain, ac yn ddiweddarach aeth adref i Ystrad Clud ar alwad y Brenin Rhydderch Hael. Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi ei farw yn 612.

Eglwys gadeiriol Llanelwy#

Daeth eglwys Cyndeyrn ac Asaph yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy. Llosgwyd ei heglwys gadeiriol garreg gyntaf gan filwyr Edward I yn 1282, ac yn amser gwrthryfel Glyndŵr bu rhan ohoni’n adfail am saith deg mlynedd.

Yma bu William Morgan yn esgob, y gŵr a gyfieithodd y Beibl cyfan i’r Gymraeg gyntaf, ac mae ei Feibl i’w weld yn yr eglwys gadeiriol.

Cyndeyrn o’r Hen Ogledd#

Cyndeyrn Garthwys yw ef yn Gymraeg, o’r Frythoneg Cunotigernos, ‘arglwydd cŵn’, ac efallai fod yr enw Mungo’n dod o’r Gymbrieg am ‘fy annwyl un’. Mae’r achau Cymreig yn ei wneud yn fab i Owain ab Urien ac yn ŵyr i Urien Rheged. Croesodd ei fam Teneu Foryd Forth mewn cwrwgl i Culross yn Fife, lle ganed ef. Daeth i Gymru drwy Gymbria ac arhosodd gyda Dewi cyn sefydlu ei eglwys ar lan Elwy, tua 545.

Eglwys o bren llyfn#

Mae Jocelin o Furness, a ysgrifennodd Fuchedd Cyndeyrn tua 1185, yn sôn am fynachlog Llanelwy, a godwyd ‘o bren llyfn, yn null y Brythoniaid’, gyda 965 o ddisgyblion: 300 a ffermiai, 300 a weithiai o gwmpas y fynachlog, a 365 a gadwai’r gwasanaethau, mewn corau, fel y dechreuai un pan orffennai’r llall.

O bren llyfn, yn null y Brythoniaid.

Jocelin o Furness, Buchedd Cyndeyrn

Yn eu plith roedd y bachgen Asa. Pan anfonodd Cyndeyrn, ac yntau’n gweddïo yn yr afon rewllyd, ef i nôl pentewyn i’w gynhesu, cariodd Asa farwor byw yn ei ffedog heb niwed, ac felly y dangoswyd ei sancteiddrwydd.

Asa, yr esgob Cymreig cyntaf#

Pan aeth Cyndeyrn adref i’r Gogledd wedi brwydr Arfderydd yn 573, cysegrwyd Asa yn esgob i’w ddilyn, y Cymro cyntaf i ddal yr esgobaeth. Bu farw ar 1 Mai 596. Mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd. Mae ei enw’n fyw yn Llanasa, Ffynnon Asa, Onnen Asa a Phantasa, ger Treffynnon, lle bu ganddo feudwyfa efallai.

Cyndeyrn yn Glasgow#

Yn ôl yn y Gogledd, bu ei sedd am rai blynyddoedd yn Hoddom yn Dumfries, lle cafwyd bedyddfa gerrig o ddiwedd y chweched ganrif. Yn Glasgow cyfarfu â Sant Columba, a chofleidiodd y ddau a chyfnewid eu ffyn. Daw arwyddair y ddinas o’i alwad, ‘Llwydded Glasgow trwy bregethu’r gair’, ac mae ei fedd yng nghrypt Eglwys Gadeiriol Glasgow.

Yr eglwys gadeiriol leiaf#

Llanelwy yw’r eglwys gadeiriol leiaf yng Nghymru a Lloegr. Mae ei changell yn cadw’r unig gorseddau â chanopi o ddiwedd y bymthegfed ganrif sydd wedi goroesi yng Nghymru. Bu Sieffre o Fynwy yn esgob yma o 1152 hyd 1155, ac mae’r cyfansoddwr William Mathias wedi’i gladdu yma. Gwnaed y dref yn ddinas yn 2012.

Cyn ac wedyn

  1. Padarn yn Llanbadarn Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Padarn, tua 1120)

    Mae Sant Padarn yn sefydlu ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Roedd ei hysgol yn dal yn enwog bum can mlynedd yn ddiweddarach, pan ddysgai Sulien a’i feibion yno.

    Padarn yn Llanbadarn Fawr
  2. Teilo o Landeilo (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Sant Teilo, cyfaill Dewi, yn casglu ei fynachod yn Llandeilo Fawr. Mae eglwysi yn ei enw yn ymestyn o Lydaw i Sir Benfro.

    Teilo o Landeilo
  3. Taliesin yn canu i Urien (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

    Mae Taliesin yn canu clod Urien Rheged a’i fab Owain. Mae ei gerddi ymhlith yr hynaf yn y Gymraeg, ac yn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.

    Taliesin yn canu i Urien
  4. Brwydr Arfderydd (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Brwydr fawr ymhlith Brythoniaid y gogledd. Yn ôl traddodiad Cymru, collodd y bardd Myrddin ei bwyll yno a ffoi i goedwig Celyddon.

    Brwydr Arfderydd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf