Daeth Cyndeyrn, sant Glasgow, i Gymru’n alltud o Ystrad Clud a sefydlu eglwys yn Llanelwy. Daeth Asaph ar ei ôl, a daeth y lle’n ddinas gadeiriol Llanelwy.FfynonellauKentigern ↗Wikipedia (Saesneg)Cyndeyrn, neu Mungo, cenhadwr yn Ystrad Clud ar ddiwedd y chweched ganrif, a sylfaenydd a nawddsant Glasgow; ei fam Teneu yn dywysoges; magwyd ef gan Serf Sant; gyrrodd gelyniaeth un o’r brenhinoedd lleol ef i Gymru, lle sefydlodd eglwys yn Llanelwy ac aeth ar bererindod i Rufain; dychwelodd i Ystrad Clud ar wahoddiad y Brenin Rhydderch Hael; bu farw’n hen, yn 603 neu 612, a’r Annales Cambriae yn rhoi 612; ei Fuchedd gan Jocelin o Furness tua 1185; ei ŵyl ar 13 Ionawr.St Asaph Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llanelwy; codwyd eglwys ar y safle neu’n agos ato gan Gyndeyrn Sant yn y chweched ganrif, ac Asaph Sant a ddaeth wedyn; llosgwyd yr eglwys gadeiriol garreg gyntaf gan filwyr y Brenin Edward I yn 1282; gadawodd gwrthryfel Glyndŵr ran ohoni’n adfail am saith deg mlynedd; roedd William Morgan, y cyntaf i gyfieithu’r Beibl cyfan i’r Gymraeg, yn esgob yma, ac mae ei Feibl i’w weld yn yr eglwys gadeiriol.
| Pryd | Y 500au |
|---|---|
| Ble | Llanelwy |
| Pwy | Cyndeyrn ac Asaph |
Cyndeyrn yn alltud#
Roedd Cyndeyrn, a elwir hefyd yn Mungo, yn fab i dywysoges, Teneu. Dechreuodd ei genhadaeth o amgylch Glasgow, nes i elyniaeth un o’r brenhinoedd lleol ei yrru i Gymru. Wedi ei gyfnod yn Llanelwy aeth ar bererindod i Rufain, ac yn ddiweddarach aeth adref i Ystrad Clud ar alwad y Brenin Rhydderch Hael. Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi ei farw yn 612.FfynonellauKentigern ↗Wikipedia (Saesneg)Cyndeyrn, neu Mungo, cenhadwr yn Ystrad Clud ar ddiwedd y chweched ganrif, a sylfaenydd a nawddsant Glasgow; ei fam Teneu yn dywysoges; magwyd ef gan Serf Sant; gyrrodd gelyniaeth un o’r brenhinoedd lleol ef i Gymru, lle sefydlodd eglwys yn Llanelwy ac aeth ar bererindod i Rufain; dychwelodd i Ystrad Clud ar wahoddiad y Brenin Rhydderch Hael; bu farw’n hen, yn 603 neu 612, a’r Annales Cambriae yn rhoi 612; ei Fuchedd gan Jocelin o Furness tua 1185; ei ŵyl ar 13 Ionawr.Annales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
Eglwys gadeiriol Llanelwy#
Daeth eglwys Cyndeyrn ac Asaph yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy. Llosgwyd ei heglwys gadeiriol garreg gyntaf gan filwyr Edward I yn 1282, ac yn amser gwrthryfel Glyndŵr bu rhan ohoni’n adfail am saith deg mlynedd.FfynhonnellSt Asaph Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llanelwy; codwyd eglwys ar y safle neu’n agos ato gan Gyndeyrn Sant yn y chweched ganrif, ac Asaph Sant a ddaeth wedyn; llosgwyd yr eglwys gadeiriol garreg gyntaf gan filwyr y Brenin Edward I yn 1282; gadawodd gwrthryfel Glyndŵr ran ohoni’n adfail am saith deg mlynedd; roedd William Morgan, y cyntaf i gyfieithu’r Beibl cyfan i’r Gymraeg, yn esgob yma, ac mae ei Feibl i’w weld yn yr eglwys gadeiriol.
Yma bu William Morgan yn esgob, y gŵr a gyfieithodd y Beibl cyfan i’r Gymraeg gyntaf, ac mae ei Feibl i’w weld yn yr eglwys gadeiriol.FfynhonnellSt Asaph Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llanelwy; codwyd eglwys ar y safle neu’n agos ato gan Gyndeyrn Sant yn y chweched ganrif, ac Asaph Sant a ddaeth wedyn; llosgwyd yr eglwys gadeiriol garreg gyntaf gan filwyr y Brenin Edward I yn 1282; gadawodd gwrthryfel Glyndŵr ran ohoni’n adfail am saith deg mlynedd; roedd William Morgan, y cyntaf i gyfieithu’r Beibl cyfan i’r Gymraeg, yn esgob yma, ac mae ei Feibl i’w weld yn yr eglwys gadeiriol.
Cyndeyrn o’r Hen Ogledd#
Cyndeyrn Garthwys yw ef yn Gymraeg, o’r Frythoneg Cunotigernos, ‘arglwydd cŵn’, ac efallai fod yr enw Mungo’n dod o’r Gymbrieg am ‘fy annwyl un’.FfynhonnellSaint Mungo ↗Wikipedia (Saesneg)Kentigern, Cyndeyrn Garthwys yn Gymraeg, a adwaenir fel Mungo, cenhadwr yn nheyrnas Frythonig Alclud, Ystrad Clud, ddiwedd y chweched ganrif a sylfaenydd a nawddsant Glasgow; daw’r enw o’r Frythoneg *Cuno-tigernos, ci-arglwydd, a gall Mungo ddod o’r Gymbreg am fy nghu; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Jocelin o Furness tua 1185; ei fam Teneu oedd merch y Brenin Lleuddun, a deyrnasai o gwmpas Lothian, a’i dad oedd Owain ab Urien; croesodd hi Foryd Forth mewn cwrwgl i Culross yn Fife, lle ganed Mungo; magwyd ef gan Sant Serf; yn bump ar hugain dechreuodd ei waith ar lan Clud, gan godi ei eglwys ger nant Molendinar lle saif yr eglwys gadeiriol ganoloesol heddiw, a bu am ryw dair blynedd ar ddeg yn byw’n llym mewn cell fach, gan ennill llawer drwy ei esiampl a’i bregethu; daeth i Gymru drwy Gymbria, aros gyda Dewi Sant, a sefydlu eglwys yn Llanelwy; galwodd y Brenin Rhydderch Hael ef yn ôl, a gadawodd Asa yn esgob Llanelwy; am rai blynyddoedd roedd ei sedd yn Hoddom yn Dumfries, lle cafwyd bedyddfa garreg o ddiwedd y chweched ganrif; yn ôl yn Glasgow cyfarfu â Sant Columba, a chofleidiodd y ddau a chyfnewid eu ffyn; mae ei bedair gwyrth, yr aderyn, y goeden, y gloch a’r pysgodyn, ar arfbais Glasgow, a daw arwyddair y ddinas o’i alwad ‘Llwydded Glasgow drwy bregethu’r gair’; bu farw ar 13 Ionawr, ac mae ei fedd yng nghrypt Eglwys Gadeiriol Glasgow. Mae’r achau Cymreig yn ei wneud yn fab i Owain ab Urien ac yn ŵyr i Urien Rheged.FfynonellauKentigern (Welsh Cyndeyrn), or Mungo (518? – 603), saint, the founder of Glasgow ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn yr achau Cymreig Cyndeyrn, mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; mae Owain yn ffigwr blaenllaw yn rhamantau Llyfr Coch Hergest, ac mae ef ac Urien yn y cerddi Cymraeg cynnar am frwydrau tywysogion y Gogledd yn erbyn Hussa fab Ida; perthyn y teulu i Ystrad Clud; mae’r traddodiad yn ei wneud yn sylfaenydd mynachlog ac esgobaeth Llanelwy; bu farw ar 13 Ionawr, yn 603 yn ôl pob tebyg, er bod yr Annales Cambriae yn rhoi 612.Cyndeyrn ↗Wicipedia CymraegSant a gysylltir â theyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, Cyndeyrn neu Mungo (tua 518 hyd 13 Ionawr 603), a elwir yn Gyndeyrn Garthwys yn y traddodiad Cymreig; mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, oedd ei noddwr; sylfaenydd Glasgow; tua 545 daeth i ogledd-ddwyrain Cymru a sefydlu clas yn Llanelwy, adeilad pren yn ôl y sôn, lle roedd ganddo 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith; dychwelodd i Ystrad Clud ar ôl Brwydr Arfderydd yn 573, a chysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu; yn un o Drioedd Ynys Prydain mae Cyndeyrn Garthwys yn ben esgob dan Arthur ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd; nawddsant Glasgow, y cysegrwyd ei heglwys gadeiriol iddo, ac y mae ei harfbais yn dangos y sant gyda choeden, aderyn, cloch a physgodyn am bedair o’i wyrthiau. Croesodd ei fam Teneu Foryd Forth mewn cwrwgl i Culross yn Fife, lle ganed ef. Daeth i Gymru drwy Gymbria ac arhosodd gyda Dewi cyn sefydlu ei eglwys ar lan Elwy, tua 545.FfynonellauSaint Mungo ↗Wikipedia (Saesneg)Kentigern, Cyndeyrn Garthwys yn Gymraeg, a adwaenir fel Mungo, cenhadwr yn nheyrnas Frythonig Alclud, Ystrad Clud, ddiwedd y chweched ganrif a sylfaenydd a nawddsant Glasgow; daw’r enw o’r Frythoneg *Cuno-tigernos, ci-arglwydd, a gall Mungo ddod o’r Gymbreg am fy nghu; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Jocelin o Furness tua 1185; ei fam Teneu oedd merch y Brenin Lleuddun, a deyrnasai o gwmpas Lothian, a’i dad oedd Owain ab Urien; croesodd hi Foryd Forth mewn cwrwgl i Culross yn Fife, lle ganed Mungo; magwyd ef gan Sant Serf; yn bump ar hugain dechreuodd ei waith ar lan Clud, gan godi ei eglwys ger nant Molendinar lle saif yr eglwys gadeiriol ganoloesol heddiw, a bu am ryw dair blynedd ar ddeg yn byw’n llym mewn cell fach, gan ennill llawer drwy ei esiampl a’i bregethu; daeth i Gymru drwy Gymbria, aros gyda Dewi Sant, a sefydlu eglwys yn Llanelwy; galwodd y Brenin Rhydderch Hael ef yn ôl, a gadawodd Asa yn esgob Llanelwy; am rai blynyddoedd roedd ei sedd yn Hoddom yn Dumfries, lle cafwyd bedyddfa garreg o ddiwedd y chweched ganrif; yn ôl yn Glasgow cyfarfu â Sant Columba, a chofleidiodd y ddau a chyfnewid eu ffyn; mae ei bedair gwyrth, yr aderyn, y goeden, y gloch a’r pysgodyn, ar arfbais Glasgow, a daw arwyddair y ddinas o’i alwad ‘Llwydded Glasgow drwy bregethu’r gair’; bu farw ar 13 Ionawr, ac mae ei fedd yng nghrypt Eglwys Gadeiriol Glasgow.Cyndeyrn ↗Wicipedia CymraegSant a gysylltir â theyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, Cyndeyrn neu Mungo (tua 518 hyd 13 Ionawr 603), a elwir yn Gyndeyrn Garthwys yn y traddodiad Cymreig; mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, oedd ei noddwr; sylfaenydd Glasgow; tua 545 daeth i ogledd-ddwyrain Cymru a sefydlu clas yn Llanelwy, adeilad pren yn ôl y sôn, lle roedd ganddo 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith; dychwelodd i Ystrad Clud ar ôl Brwydr Arfderydd yn 573, a chysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu; yn un o Drioedd Ynys Prydain mae Cyndeyrn Garthwys yn ben esgob dan Arthur ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd; nawddsant Glasgow, y cysegrwyd ei heglwys gadeiriol iddo, ac y mae ei harfbais yn dangos y sant gyda choeden, aderyn, cloch a physgodyn am bedair o’i wyrthiau.
Eglwys o bren llyfn#
Mae Jocelin o Furness, a ysgrifennodd Fuchedd Cyndeyrn tua 1185, yn sôn am fynachlog Llanelwy, a godwyd ‘o bren llyfn, yn null y Brythoniaid’, gyda 965 o ddisgyblion: 300 a ffermiai, 300 a weithiai o gwmpas y fynachlog, a 365 a gadwai’r gwasanaethau, mewn corau, fel y dechreuai un pan orffennai’r llall.FfynhonnellAsaph (saint) ↗Wikipedia (Saesneg)Asaph, Asaf neu Asa (bu farw 1 Mai 596), esgob a sant Cymreig, yn ôl traddodiad esgob cyntaf Llanelwy; ni oroesodd Buchedd Gymraeg iddo, ond fe’i cofir yn dda mewn enwau lleoedd: Onnen Asa, Ffynnon Asa, Llanasa, ei eglwys, a Phantasa, ei gwm, i gyd ger Treffynnon yn Nhegeingl, lle bu ganddo feudwyfa efallai; mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd, a’i fam Gwenaseth, merch Rhufon o Rufoniog; mae Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin yn sôn am fynachlog Llanelwy, yr eglwys ar Elwy, a godwyd ‘o bren llyfn, yn null y Brythoniaid’, a’i 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith: 300 a ffermiai, 300 a weithiai o gwmpas y fynachlog a 365 a gadwai’r gwasanaethau, mewn corau fel bod un yn dechrau wrth i’r llall orffen; pan anfonodd Cyndeyrn, yn gweddïo yn yr afon rewllyd, y bachgen Asa i nôl pentewyn i’w gynhesu, daeth Asa â marwor byw yn ei ffedog yn ddianaf, a dangosodd hynny ei sancteiddrwydd; pan aeth Cyndeyrn yn ôl i’r gogledd wedi Arfderydd yn 573 cysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu, esgob Cymreig cyntaf yr esgobaeth; yn y Martyroleg Rufeinig dan 1 Mai, a gedwir yn y calendr Catholig i Gymru ar 5 Mai; sylfaenydd eglwys Llanasa; gelwir emyn-dôn yn St Asaph.
O bren llyfn, yn null y Brythoniaid.
Jocelin o Furness, Buchedd Cyndeyrn
Yn eu plith roedd y bachgen Asa. Pan anfonodd Cyndeyrn, ac yntau’n gweddïo yn yr afon rewllyd, ef i nôl pentewyn i’w gynhesu, cariodd Asa farwor byw yn ei ffedog heb niwed, ac felly y dangoswyd ei sancteiddrwydd.FfynhonnellAsaph (saint) ↗Wikipedia (Saesneg)Asaph, Asaf neu Asa (bu farw 1 Mai 596), esgob a sant Cymreig, yn ôl traddodiad esgob cyntaf Llanelwy; ni oroesodd Buchedd Gymraeg iddo, ond fe’i cofir yn dda mewn enwau lleoedd: Onnen Asa, Ffynnon Asa, Llanasa, ei eglwys, a Phantasa, ei gwm, i gyd ger Treffynnon yn Nhegeingl, lle bu ganddo feudwyfa efallai; mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd, a’i fam Gwenaseth, merch Rhufon o Rufoniog; mae Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin yn sôn am fynachlog Llanelwy, yr eglwys ar Elwy, a godwyd ‘o bren llyfn, yn null y Brythoniaid’, a’i 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith: 300 a ffermiai, 300 a weithiai o gwmpas y fynachlog a 365 a gadwai’r gwasanaethau, mewn corau fel bod un yn dechrau wrth i’r llall orffen; pan anfonodd Cyndeyrn, yn gweddïo yn yr afon rewllyd, y bachgen Asa i nôl pentewyn i’w gynhesu, daeth Asa â marwor byw yn ei ffedog yn ddianaf, a dangosodd hynny ei sancteiddrwydd; pan aeth Cyndeyrn yn ôl i’r gogledd wedi Arfderydd yn 573 cysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu, esgob Cymreig cyntaf yr esgobaeth; yn y Martyroleg Rufeinig dan 1 Mai, a gedwir yn y calendr Catholig i Gymru ar 5 Mai; sylfaenydd eglwys Llanasa; gelwir emyn-dôn yn St Asaph.
Asa, yr esgob Cymreig cyntaf#
Pan aeth Cyndeyrn adref i’r Gogledd wedi brwydr Arfderydd yn 573, cysegrwyd Asa yn esgob i’w ddilyn, y Cymro cyntaf i ddal yr esgobaeth. Bu farw ar 1 Mai 596.FfynonellauAsaph (saint) ↗Wikipedia (Saesneg)Asaph, Asaf neu Asa (bu farw 1 Mai 596), esgob a sant Cymreig, yn ôl traddodiad esgob cyntaf Llanelwy; ni oroesodd Buchedd Gymraeg iddo, ond fe’i cofir yn dda mewn enwau lleoedd: Onnen Asa, Ffynnon Asa, Llanasa, ei eglwys, a Phantasa, ei gwm, i gyd ger Treffynnon yn Nhegeingl, lle bu ganddo feudwyfa efallai; mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd, a’i fam Gwenaseth, merch Rhufon o Rufoniog; mae Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin yn sôn am fynachlog Llanelwy, yr eglwys ar Elwy, a godwyd ‘o bren llyfn, yn null y Brythoniaid’, a’i 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith: 300 a ffermiai, 300 a weithiai o gwmpas y fynachlog a 365 a gadwai’r gwasanaethau, mewn corau fel bod un yn dechrau wrth i’r llall orffen; pan anfonodd Cyndeyrn, yn gweddïo yn yr afon rewllyd, y bachgen Asa i nôl pentewyn i’w gynhesu, daeth Asa â marwor byw yn ei ffedog yn ddianaf, a dangosodd hynny ei sancteiddrwydd; pan aeth Cyndeyrn yn ôl i’r gogledd wedi Arfderydd yn 573 cysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu, esgob Cymreig cyntaf yr esgobaeth; yn y Martyroleg Rufeinig dan 1 Mai, a gedwir yn y calendr Catholig i Gymru ar 5 Mai; sylfaenydd eglwys Llanasa; gelwir emyn-dôn yn St Asaph.Cyndeyrn ↗Wicipedia CymraegSant a gysylltir â theyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, Cyndeyrn neu Mungo (tua 518 hyd 13 Ionawr 603), a elwir yn Gyndeyrn Garthwys yn y traddodiad Cymreig; mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, oedd ei noddwr; sylfaenydd Glasgow; tua 545 daeth i ogledd-ddwyrain Cymru a sefydlu clas yn Llanelwy, adeilad pren yn ôl y sôn, lle roedd ganddo 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith; dychwelodd i Ystrad Clud ar ôl Brwydr Arfderydd yn 573, a chysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu; yn un o Drioedd Ynys Prydain mae Cyndeyrn Garthwys yn ben esgob dan Arthur ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd; nawddsant Glasgow, y cysegrwyd ei heglwys gadeiriol iddo, ac y mae ei harfbais yn dangos y sant gyda choeden, aderyn, cloch a physgodyn am bedair o’i wyrthiau. Mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd. Mae ei enw’n fyw yn Llanasa, Ffynnon Asa, Onnen Asa a Phantasa, ger Treffynnon, lle bu ganddo feudwyfa efallai.FfynhonnellAsaph (saint) ↗Wikipedia (Saesneg)Asaph, Asaf neu Asa (bu farw 1 Mai 596), esgob a sant Cymreig, yn ôl traddodiad esgob cyntaf Llanelwy; ni oroesodd Buchedd Gymraeg iddo, ond fe’i cofir yn dda mewn enwau lleoedd: Onnen Asa, Ffynnon Asa, Llanasa, ei eglwys, a Phantasa, ei gwm, i gyd ger Treffynnon yn Nhegeingl, lle bu ganddo feudwyfa efallai; mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd, a’i fam Gwenaseth, merch Rhufon o Rufoniog; mae Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin yn sôn am fynachlog Llanelwy, yr eglwys ar Elwy, a godwyd ‘o bren llyfn, yn null y Brythoniaid’, a’i 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith: 300 a ffermiai, 300 a weithiai o gwmpas y fynachlog a 365 a gadwai’r gwasanaethau, mewn corau fel bod un yn dechrau wrth i’r llall orffen; pan anfonodd Cyndeyrn, yn gweddïo yn yr afon rewllyd, y bachgen Asa i nôl pentewyn i’w gynhesu, daeth Asa â marwor byw yn ei ffedog yn ddianaf, a dangosodd hynny ei sancteiddrwydd; pan aeth Cyndeyrn yn ôl i’r gogledd wedi Arfderydd yn 573 cysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu, esgob Cymreig cyntaf yr esgobaeth; yn y Martyroleg Rufeinig dan 1 Mai, a gedwir yn y calendr Catholig i Gymru ar 5 Mai; sylfaenydd eglwys Llanasa; gelwir emyn-dôn yn St Asaph.
Cyndeyrn yn Glasgow#
Yn ôl yn y Gogledd, bu ei sedd am rai blynyddoedd yn Hoddom yn Dumfries, lle cafwyd bedyddfa gerrig o ddiwedd y chweched ganrif. Yn Glasgow cyfarfu â Sant Columba, a chofleidiodd y ddau a chyfnewid eu ffyn. Daw arwyddair y ddinas o’i alwad, ‘Llwydded Glasgow trwy bregethu’r gair’, ac mae ei fedd yng nghrypt Eglwys Gadeiriol Glasgow.FfynhonnellSaint Mungo ↗Wikipedia (Saesneg)Kentigern, Cyndeyrn Garthwys yn Gymraeg, a adwaenir fel Mungo, cenhadwr yn nheyrnas Frythonig Alclud, Ystrad Clud, ddiwedd y chweched ganrif a sylfaenydd a nawddsant Glasgow; daw’r enw o’r Frythoneg *Cuno-tigernos, ci-arglwydd, a gall Mungo ddod o’r Gymbreg am fy nghu; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Jocelin o Furness tua 1185; ei fam Teneu oedd merch y Brenin Lleuddun, a deyrnasai o gwmpas Lothian, a’i dad oedd Owain ab Urien; croesodd hi Foryd Forth mewn cwrwgl i Culross yn Fife, lle ganed Mungo; magwyd ef gan Sant Serf; yn bump ar hugain dechreuodd ei waith ar lan Clud, gan godi ei eglwys ger nant Molendinar lle saif yr eglwys gadeiriol ganoloesol heddiw, a bu am ryw dair blynedd ar ddeg yn byw’n llym mewn cell fach, gan ennill llawer drwy ei esiampl a’i bregethu; daeth i Gymru drwy Gymbria, aros gyda Dewi Sant, a sefydlu eglwys yn Llanelwy; galwodd y Brenin Rhydderch Hael ef yn ôl, a gadawodd Asa yn esgob Llanelwy; am rai blynyddoedd roedd ei sedd yn Hoddom yn Dumfries, lle cafwyd bedyddfa garreg o ddiwedd y chweched ganrif; yn ôl yn Glasgow cyfarfu â Sant Columba, a chofleidiodd y ddau a chyfnewid eu ffyn; mae ei bedair gwyrth, yr aderyn, y goeden, y gloch a’r pysgodyn, ar arfbais Glasgow, a daw arwyddair y ddinas o’i alwad ‘Llwydded Glasgow drwy bregethu’r gair’; bu farw ar 13 Ionawr, ac mae ei fedd yng nghrypt Eglwys Gadeiriol Glasgow.
Yr eglwys gadeiriol leiaf#
Llanelwy yw’r eglwys gadeiriol leiaf yng Nghymru a Lloegr. Mae ei changell yn cadw’r unig gorseddau â chanopi o ddiwedd y bymthegfed ganrif sydd wedi goroesi yng Nghymru.FfynhonnellSt Asaph Cathedral ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 140540): Llanelwy yw’r eglwys gadeiriol leiaf yng Nghymru a Lloegr; codwyd y gangell tua 1239 yn ôl pob tebyg; wedi ymosodiadau gan filwyr y brenin yn 1245 a 1282, dechreuodd yr Esgob Anian ailgodi yn 1284, a pharhaodd y gwaith hyd 1381, y rhan fwyaf ohono tua 1310–20; ychwanegwyd y tŵr canol yn 1391–2; cwblhawyd yr adfer dan yr Esgob Redman yn 1482; eglwys groesffurf gyda chorff pum bae, croesfreichiau, cangell a thŵr canol; mae nenfwd pren corff yr eglwys, â’i asennau’n awgrymu cromen lierne, yn enghraifft gain o waith dechrau’r 14eg ganrif; mae’r gangell yn cadw seddau eithriadol o gain o ddiwedd y 15fed ganrif, yr unig seddau canopïog sydd wedi goroesi yng Nghymru, gan William Frankelin efallai, â dail cerfiedig a misericordiau; adferwyd gan George Gilbert Scott yn 1867–75. Bu Sieffre o Fynwy yn esgob yma o 1152 hyd 1155, ac mae’r cyfansoddwr William Mathias wedi’i gladdu yma.FfynhonnellSt Asaph Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Asaph a Chyndeyrn, Eglwys Gadeiriol Llanelwy, yn Sir Ddinbych, sedd Esgob Llanelwy; mae ei hanes yn mynd yn ôl 1,400 o flynyddoedd, er bod yr adeilad presennol o’r 13eg ganrif; codwyd eglwys gyntaf ar y safle neu gerllaw gan Gyndeyrn Sant yn y 6ed ganrif, a dilynodd Asa neu Asaph Sant, ŵyr i Babo Post Prydain, ef; llosgwyd yr eglwys gadeiriol garreg gan filwyr Edward I yn 1282, ac roedd yr Esgob Anian wedi cefnogi cynlluniau i’w symud i Ruddlan, na ddaeth dim ohonynt; codwyd yr adeilad presennol yn bennaf yn nheyrnasiad Harri Tudur a’i adfer yn y 19eg ganrif; trwsiwyd y tŵr yn 1930–35 wedi i nant gudd ei danseilio; bu Sieffre o Fynwy yn esgob o 1152 i 1155; William Morgan (1545–1604), esgob Llanelwy a Llandaf, oedd y cyntaf i gyfieithu’r Beibl cyfan o’r Roeg a’r Hebraeg i’r Gymraeg, ac mae ei Feibl i’w weld yn yr eglwys gadeiriol; gwnaed A. G. Edwards, Archesgob cyntaf Cymru, yn esgob yma yn 1889 ac fe’i claddwyd yma; cynlluniwyd yr allorlun alabastr gan George Gilbert Scott; claddwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma. Gwnaed y dref yn ddinas yn 2012.FfynhonnellSt Asaph ↗Wikipedia (Saesneg)Llanelwy, ‘eglwys ar afon Elwy’, y credir iddi dyfu o amgylch mynachlog o’r 6ed ganrif a sefydlwyd gan Sant Cyndeyrn; mae’r eglwys gadeiriol, a gysegrwyd i Sant Asaff, ail esgob yr eglwys, yn dyddio o’r 14eg ganrif; daeth William Morgan (1545–1604), a gyfieithodd y Beibl i’r Gymraeg, yn esgob Llanelwy, ac mae copi gwreiddiol o’r Beibl Cymraeg i’w weld yn yr eglwys gadeiriol; cyhoeddwyd statws dinas ar 14 Mawrth 2012 a’i roi trwy lythyrau breinio 1 Mehefin 2012; poblogaeth 3,485 yn 2021, yr ail ddinas leiaf yn y DU; y bardd Felicia Hemans, awdur ‘Casabianca’; Dic Aberdaron (1780–1843); cynhelir Gŵyl Gerdd Ryngwladol Gogledd Cymru bob blwyddyn, a’i phrif ddigwyddiad ym Medi yn yr eglwys gadeiriol; Ysgol Glan Clwyd, a agorodd yn y Rhyl yn 1956 ac a symudodd i Lanelwy yn 1969, oedd yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf yng Nghymru.
Ffynonellau a darllen pellach




