Mae Brycheiniog, gwlad dyffryn Wysg o amgylch Aberhonddu, yn cael ei henw gan ei brenin cyntaf, Brychan. Mae traddodiad Cymru yn dal mai ef oedd tad teulu mawr o seintiau, y mae eu henwau ar eglwysi o Gymru i Gernyw.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow.
| Pryd | Y 400au |
|---|---|
| Ble | Brycheiniog, o amgylch Aberhonddu |
| Ei deulu | Pedwar ar hugain o blant gan amlaf; mae’r hen restrau’n rhoi o ddeuddeg i drigain a thri |
Mab i dywysog o Iwerddon#
Ei dad oedd Anlach, tywysog o Iwerddon, a’i fam oedd Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun. Pan fu farw ei dad, daeth Brychan yn ôl i Garthmadrun a’i henwi’n Brycheiniog. Tyfodd yr enw Saesneg, Brecon, o’r un gwraidd.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow.

Seintiau tŷ Brychan#
Mae dau ysgrif gynnar, De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan, yn rhestru ei feibion a’i ferched. Yn eu plith mae Cynog, Dwynwen, a Thudful, y mae ei henw ym Merthyr Tudful. Ei ferch Gwladys oedd mam Cadog Sant.FfynonellauBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow.Cadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr.
Dywedir i lawer o’i blant fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, lle rhoesant eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow. Priododd Brychan dair gwaith, medd traddodiad, ac ni wnaeth yr un teulu fwy i gario’r ffydd drwy diroedd y Brythoniaid.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow.
Ei enw#
Daeth Brychan o Iwerddon i Gymru, a gall ei enw fod yn ffurf Gymraeg ar yr enw Gwyddelig Broccán; yn Lladin Brocanus ydyw. Gall ei daid Coronac fod y Cormac Gwyddelig.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow. Rhoddwyd ei addysg i ŵr o’r enw Drichan, ac olrheiniwyd llinach ei fam yn ôl at ‘Annun Ddu, brenin y Groegiaid’. Roedd ei lys, ym Muchedd Sant Cadog, yn Nhalgarth.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow. Nid sant y geilw’r hen ysgrifau ef ond patriarch, tad seintiau, ac nid oes eglwys wedi’i henwi ar ei ôl, er bod ganddo ddydd ei hun, 6 Ebrill.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow.
Tair gwraig a llawer o blant#
Enwir ei dair gwraig fel Prawst ferch Tydwal, Banhadlwedd ferch Banadl, a Gwladus.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow. Mae’r merched yn De Situ Brecheniauc yn cynnwys Gwladys, Dwynwen, Tudful, Clydai, Tybïe a Cheinwen, y mae eu henwau’n byw yn Llandybïe, Clydau a Llangeinwen.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow. Mae ei feibion yn y rhestrau Cymraeg yn cynnwys Cynog, Rhain Dremrudd, Clydwyn, Arthen, Dingad a Berwyn, ac mae ffynonellau Cymraeg eraill yn ychwanegu Cynin, Dogfan, Dyfnan, Hychan a Llecheu.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow. Efallai i nifer ei blant dyfu dros y canrifoedd, wrth i fwy a mwy o deuluoedd ddymuno hawlio tras o un o deuluoedd sanctaidd Prydain.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow.
Teulu dros y môr#
Yng Nghernyw rhoddodd plant Brychan eu henwau i le ar ôl lle: Adwen yn Advent, Endelienta yn St Endellion, Keyne yn St Keyne, Mabyn yn St Mabyn, Nectan yn St Nectan’s Glen, Wenna yn St Wenn ac Issey yn St Issey, a Clether, Enoder, Julitta, Menfre a Tethe yn St Clether, St Enoder, St Juliot, St Minver a St Teath.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow. Dywedir bod ffenestr o’r bymthegfed ganrif yn eglwys St Neot yng Nghernyw yn dangos Brychan, yn eistedd ac wedi’i goroni, yn dal un ar ddeg o blant yn ei freichiau.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow. Cysylltir tua ugain o ffynhonnau sanctaidd yng Nghymru a Chernyw â’i blant, yn eu plith ffynhonnau Cynog, Tudful, Dwynwen a Nectan.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow. Deuai pobl at y ffynhonnau hyn am ddŵr, am weddi ac am iachâd. Mae hyd yn oed Iwerddon a Llydaw yn hawlio cyfran o’r teulu: mae Llyfr Leinster yn enwi Mo-Chonóc, Cynog, ymhlith ei feibion, ac mae traddodiad Llydaw yn ei wneud yn dad i Santes Nennocha.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow.
Ffynonellau a darllen pellach





