Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 450 OC

Teyrnas Brychan

Mae Brychan yn sefydlu Brycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd yn dad i bedwar sant ar hugain, y mae eu henwau ar eglwysi ledled Cymru.

Llun: Brychan ac Eluned, un o’r seintiau a gyfrifir ymhlith ei blant, mewn ffenestr yn Eglwys Gadeiriol Aberhonddu. · Menter Brycheiniog a Maesyfed, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

c. 450 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Mae Brycheiniog, gwlad dyffryn Wysg o amgylch Aberhonddu, yn cael ei henw gan ei brenin cyntaf, Brychan. Mae traddodiad Cymru yn dal mai ef oedd tad teulu mawr o seintiau, y mae eu henwau ar eglwysi o Gymru i Gernyw.

PrydY 400au
BleBrycheiniog, o amgylch Aberhonddu
Ei deuluPedwar ar hugain o blant gan amlaf; mae’r hen restrau’n rhoi o ddeuddeg i drigain a thri

Mab i dywysog o Iwerddon#

Ei dad oedd Anlach, tywysog o Iwerddon, a’i fam oedd Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun. Pan fu farw ei dad, daeth Brychan yn ôl i Garthmadrun a’i henwi’n Brycheiniog. Tyfodd yr enw Saesneg, Brecon, o’r un gwraidd.

Eglwys Gadeiriol Aberhonddu, hen eglwys priordy Sant Ioan, yn haul y prynhawn
Eglwys Gadeiriol Aberhonddu, hen eglwys priordy Sant Ioan, yn haul y prynhawn · Llun: Philip Pankhurst, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Seintiau tŷ Brychan#

Mae dau ysgrif gynnar, De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan, yn rhestru ei feibion a’i ferched. Yn eu plith mae Cynog, Dwynwen, a Thudful, y mae ei henw ym Merthyr Tudful. Ei ferch Gwladys oedd mam Cadog Sant.

Dywedir i lawer o’i blant fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, lle rhoesant eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow. Priododd Brychan dair gwaith, medd traddodiad, ac ni wnaeth yr un teulu fwy i gario’r ffydd drwy diroedd y Brythoniaid.

Ei enw#

Daeth Brychan o Iwerddon i Gymru, a gall ei enw fod yn ffurf Gymraeg ar yr enw Gwyddelig Broccán; yn Lladin Brocanus ydyw. Gall ei daid Coronac fod y Cormac Gwyddelig. Rhoddwyd ei addysg i ŵr o’r enw Drichan, ac olrheiniwyd llinach ei fam yn ôl at ‘Annun Ddu, brenin y Groegiaid’. Roedd ei lys, ym Muchedd Sant Cadog, yn Nhalgarth. Nid sant y geilw’r hen ysgrifau ef ond patriarch, tad seintiau, ac nid oes eglwys wedi’i henwi ar ei ôl, er bod ganddo ddydd ei hun, 6 Ebrill.

Tair gwraig a llawer o blant#

Enwir ei dair gwraig fel Prawst ferch Tydwal, Banhadlwedd ferch Banadl, a Gwladus. Mae’r merched yn De Situ Brecheniauc yn cynnwys Gwladys, Dwynwen, Tudful, Clydai, Tybïe a Cheinwen, y mae eu henwau’n byw yn Llandybïe, Clydau a Llangeinwen. Mae ei feibion yn y rhestrau Cymraeg yn cynnwys Cynog, Rhain Dremrudd, Clydwyn, Arthen, Dingad a Berwyn, ac mae ffynonellau Cymraeg eraill yn ychwanegu Cynin, Dogfan, Dyfnan, Hychan a Llecheu. Efallai i nifer ei blant dyfu dros y canrifoedd, wrth i fwy a mwy o deuluoedd ddymuno hawlio tras o un o deuluoedd sanctaidd Prydain.

Teulu dros y môr#

Yng Nghernyw rhoddodd plant Brychan eu henwau i le ar ôl lle: Adwen yn Advent, Endelienta yn St Endellion, Keyne yn St Keyne, Mabyn yn St Mabyn, Nectan yn St Nectan’s Glen, Wenna yn St Wenn ac Issey yn St Issey, a Clether, Enoder, Julitta, Menfre a Tethe yn St Clether, St Enoder, St Juliot, St Minver a St Teath. Dywedir bod ffenestr o’r bymthegfed ganrif yn eglwys St Neot yng Nghernyw yn dangos Brychan, yn eistedd ac wedi’i goroni, yn dal un ar ddeg o blant yn ei freichiau. Cysylltir tua ugain o ffynhonnau sanctaidd yng Nghymru a Chernyw â’i blant, yn eu plith ffynhonnau Cynog, Tudful, Dwynwen a Nectan. Deuai pobl at y ffynhonnau hyn am ddŵr, am weddi ac am iachâd. Mae hyd yn oed Iwerddon a Llydaw yn hawlio cyfran o’r teulu: mae Llyfr Leinster yn enwi Mo-Chonóc, Cynog, ymhlith ei feibion, ac mae traddodiad Llydaw yn ei wneud yn dad i Santes Nennocha.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Padrig yn mynd i Iwerddon (wedi’i gofnodi)

    Mae Padrig yn mynd yn ôl yn esgob i Iwerddon, y wlad lle bu unwaith yn gaethwas, ac yn dod â’r ffydd iddi. Yn ôl traddodiad Cymru, ym Manwen ym mhen uchaf Cwm Dulais y ganed ef.

    Padrig yn mynd i Iwerddon
  2. Cunedda’n dod i Wynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Yn ôl traddodiad, daeth Cunedda a’i feibion o’r Hen Ogledd, gan yrru gwladychwyr Gwyddelig allan a sefydlu llinach frenhinol Gwynedd.

    Cunedda’n dod i Wynedd
  3. Esgob y Brythoniaid yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

    Yng Nghyngor Tours, yr olaf o wyth esgob i lofnodi yw Mansuetus, ‘esgob y Brythoniaid’: y cofnod cyntaf o’r Brythoniaid yn Armorica, y wlad a ddaeth yn Llydaw.

    Esgob y Brythoniaid yng Ngâl
  4. Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i Âl (wedi’i gofnodi)

    Ar alwad yr ymerawdwr Anthemius, daw Riothamus, brenin y Brythoniaid, â deuddeng mil o wŷr dros y môr i galon Gâl i ymladd â’r Fisigothiaid, medd Jordanes.

    Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i Âl

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf