Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd
1766–1838
Bachgen fferm o Geredigion a ddysgodd ei hun i ddarllen ac a ddaeth yn un o bregethwyr mwyaf Cymru, yn enwog am rym ei ddychymyg.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Bachgen fferm a aned ar ddydd Nadolig oedd Christmas Evans, na allai ddarllen nes ei fod yn ddwy ar bymtheg, a dyfodd yn un o dri chawr pulpud Cymru yn ei oes aur. Meistr y bregeth fel drama, “Bunyan Cymru”, a’r pregethwr mwyaf a fu gan y Bedyddwyr erioed ym Mhrydain yn ôl Dr Martyn Lloyd-Jones.FfynonellauEvans, Christmas (1766 – 1838), Baptist minister ↗John Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o bregethwyr enwocaf Cymru; ganed yn Esgaer-waen, Llandysul, Sir Aberteifi, ar ddydd Nadolig 1766, yn fab i Samuel Evans, crydd, a Joanna ei wraig; prentis plwyf a gwas fferm, ymhlith eraill yng nghartref David Davis o Gastellhywel; tua 18 oed ymunodd ag un o eglwysi Davis, dysgodd ddarllen Cymraeg ac aeth i ysgol ei feistr am ychydig, gan ddysgu tipyn o Saesneg a Lladin; tua 21 ymunodd â chapel y Bedyddwyr yn Aberduar, a chryfhaodd ei bregethu; wedi ei ddarbwyllo gan Fedyddwyr y gogledd i fynd ar daith bregethu drwy Lŷn, ordeiniwyd ef yn haf 1789 a phriododd Catherine Jones yng nghapel Bryncroes ar 23 Hydref 1789; cerddodd, marchogodd a phregethodd yn ei ardal eang gydag effaith ryfeddol; wrth wrando ar Robert Roberts o Glynnog, pregethwr grymusaf Cymru, cafodd weledigaeth newydd o gelfyddyd pregethu a darganfod yn y ddrama y ffordd a weddai orau i’w athrylith; ar ddydd Nadolig 1791 marchogodd o Lŷn i Fôn, a Catherine ar y sgîl, i ofalu am Fedyddwyr Môn yn Ebeneser, Llangefni, gan fyw yn nhŷ’r capel yng Nghil-dwrn; hoffai feddwl amdano’i hun fel ‘esgob Môn’, cododd hyder Bedyddwyr Môn a thrwy ei deithiau cysylltodd hwy â Bedyddwyr drwy Gymru; o 1794 efallai mai ef oedd y mwyaf poblogaidd o holl bregethwyr y Bedyddwyr; ailgychwynnodd Gymanfa Bedyddwyr y Gogledd yn 1802 a’i gwneud yn ganolbwynt i bregethu gorau’r dydd; bu’n weinidog yng Nghaerffili (1826–8), Caerdydd (1828–32) a Chaernarfon (1832–8), ac ar ei deithiau cododd gannoedd o bunnau at ei gapeli; cyhoeddodd tua ugain o lyfrau chwecheiniog ac un llyfr swllt; gallai bregethu yn Saesneg, roedd ganddo beth Hebraeg, Groeg a Lladin, carai farddoniaeth Gymraeg, lluniai englynion a chyfieithai Shakespeare, Milton, Cowper ac Young; ar gyflog o £17 y flwyddyn rhoddai’n rhyfeddol o hael i’r Feibl Gymdeithas, y cymdeithasau cenhadol a Choleg y Bedyddwyr yn y Fenni; un o dri chawr pulpud Cymru yn oes aur pregethu; ei gorff mawr, ei deimlad cryf, ei gof aruthrol ac yn anad dim ei ddychymyg oedd ei ddoniau, ac roedd wedi astudio a meistroli’r grefft; ef oedd prif alegorïwr y pulpud, ac mae ei bregethau enwocaf yn ddramâu, ac yntau’n ddramodydd ac yn actor; bu farw yn nhŷ Daniel Davies yn Abertawe ar daith bregethu, 19 Gorffennaf 1838, a’i gladdu wrth gapel Bethesda yno.Christmas Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog anghydffurfiol o Gymru oedd Christmas Evans (25 Rhagfyr 1766 – 19 Gorffennaf 1838) a oedd, yn ôl D. M. Lloyd-Jones, “y pregethwr mwyaf a fu gan y Bedyddwyr erioed ym Mhrydain”; ganed ger Llandysul, Sir Aberteifi; bu farw ei dad, crydd, yn gynnar; dan ddylanwad diwygiad dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Saesneg a Chymraeg; yn Llangefni ym Môn, ar gyflog o £17 y flwyddyn, adeiladodd gymuned gref o Fedyddwyr; codwyd llawer o gapeli newydd, a’r arian wedi ei gasglu ar deithiau pregethu yn y De; enillodd yr enw “Bunyan Cymru” am ei ddychymyg byw a chyfoethog; roedd ei bregethau’n rhydd o enwadaeth, i oleuo’r deall a chynhesu’r galon; yn 1909 cynhwysodd The World’s Great Sermons gan Grenville Kleiser, mewn saith cyfrol, ei bregeth enwog am y fynwent, “The World As A Graveyard”, yr unig bregeth yn y casgliad gan bregethwr o Gymru; bu farw yn Abertawe yn 1838 ar daith bregethu a’i gladdu ym mynwent Capel Bethesda; roedd ei angladd yn un o’r mwyaf a welwyd erioed yn y wlad; credir bod cusanu ei garreg fedd yn dod â lwc dda, fersiwn Abertawe o garreg y Blarney; golygwyd ei weithiau gan Owen Davies mewn tair cyfrol (Caernarfon, 1895–1897).Christmas Evans ↗Wicipedia CymraegUn o bregethwyr mawr y Bedyddwyr (25 Rhagfyr 1766 – 19 Gorffennaf 1838); ganed mewn bwthyn bychan o’r enw Esgair Wen yn Nyffryn Lynod, nepell o bentref Tre-groes, plwyf Llandysul, Ceredigion; mab i Samuel a Joanna Evans; bu farw ei dad, crydd o Langeler, yn 1775, pan oedd Christmas tua naw oed, gan adael y teulu mewn tlodi mawr; ni chafodd gymaint â diwrnod o ysgol yn blentyn, ac roedd yn ddwy ar bymtheg cyn cael cyfle i ddysgu darllen; yn 16 aeth i weithio’n was fferm, ac un o’i gyflogwyr oedd Dafydd Dafis, Castell Hywel; ymunodd ag eglwys Llwynrhydowen, lle dysgodd ddarllen Cymraeg a Saesneg, a’i dderbyn yn bregethwr lleyg tua 19 oed; aeth i ysgol ei feistr am chwe mis; i dalu am fwy o addysg aeth am Loegr i chwilio am waith cynhaeaf, ac ar y ffordd ymosododd lladron arno, un yn ei daro yn ei lygad chwith â darn o bren, nes iddo golli’r golwg ynddo; wedi gwella bu’n was fferm yn Aberdyar ger Llanybydder; bedyddiwyd ef yn Afon Dyar gan y Parch. Timothy Thomas yn 1788; yn 1789 daeth Bedyddwyr o’r gogledd i gymanfa Maes-y-berllan, Sir Frycheiniog, yn chwilio am weinidogion, a chytunodd i fynd ar daith bregethu drwy Fôn ac Arfon; ordeiniwyd ef yn weinidog eglwysi Bedyddwyr Llŷn yn Salem, Tŷ’ndonnen, Botwnnog, ym mis Awst 1789.
| Ganed | 25 Rhagfyr 1766, Esgair-waen, Llandysul, Sir Aberteifi |
|---|---|
| Priododd | Catherine Jones, Bryncroes, 1789 |
| Capel | Ebeneser, Llangefni, Môn, o 1791 |
| Ei alw’n | Bunyan Cymru; esgob Môn |
| Bu farw | 19 Gorffennaf 1838, Abertawe; claddwyd wrth gapel Bethesda |
Ganed ef ar ddydd Nadolig 1766 mewn bwthyn bychan o’r enw Esgair-waen ger Tre-groes ym mhlwyf Llandysul, yn fab i Samuel Evans, crydd, a’i wraig Joanna, a’i enwi ar ôl dydd ei eni. Bu farw ei dad pan oedd tua naw oed, gan adael y teulu’n dlawd iawn, a thyfodd y bachgen yn gweithio ar ffermydd heb gymaint â diwrnod o ysgol.FfynonellauChristmas Evans ↗Wicipedia CymraegUn o bregethwyr mawr y Bedyddwyr (25 Rhagfyr 1766 – 19 Gorffennaf 1838); ganed mewn bwthyn bychan o’r enw Esgair Wen yn Nyffryn Lynod, nepell o bentref Tre-groes, plwyf Llandysul, Ceredigion; mab i Samuel a Joanna Evans; bu farw ei dad, crydd o Langeler, yn 1775, pan oedd Christmas tua naw oed, gan adael y teulu mewn tlodi mawr; ni chafodd gymaint â diwrnod o ysgol yn blentyn, ac roedd yn ddwy ar bymtheg cyn cael cyfle i ddysgu darllen; yn 16 aeth i weithio’n was fferm, ac un o’i gyflogwyr oedd Dafydd Dafis, Castell Hywel; ymunodd ag eglwys Llwynrhydowen, lle dysgodd ddarllen Cymraeg a Saesneg, a’i dderbyn yn bregethwr lleyg tua 19 oed; aeth i ysgol ei feistr am chwe mis; i dalu am fwy o addysg aeth am Loegr i chwilio am waith cynhaeaf, ac ar y ffordd ymosododd lladron arno, un yn ei daro yn ei lygad chwith â darn o bren, nes iddo golli’r golwg ynddo; wedi gwella bu’n was fferm yn Aberdyar ger Llanybydder; bedyddiwyd ef yn Afon Dyar gan y Parch. Timothy Thomas yn 1788; yn 1789 daeth Bedyddwyr o’r gogledd i gymanfa Maes-y-berllan, Sir Frycheiniog, yn chwilio am weinidogion, a chytunodd i fynd ar daith bregethu drwy Fôn ac Arfon; ordeiniwyd ef yn weinidog eglwysi Bedyddwyr Llŷn yn Salem, Tŷ’ndonnen, Botwnnog, ym mis Awst 1789.Evans, Christmas (1766 – 1838), Baptist minister ↗John Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o bregethwyr enwocaf Cymru; ganed yn Esgaer-waen, Llandysul, Sir Aberteifi, ar ddydd Nadolig 1766, yn fab i Samuel Evans, crydd, a Joanna ei wraig; prentis plwyf a gwas fferm, ymhlith eraill yng nghartref David Davis o Gastellhywel; tua 18 oed ymunodd ag un o eglwysi Davis, dysgodd ddarllen Cymraeg ac aeth i ysgol ei feistr am ychydig, gan ddysgu tipyn o Saesneg a Lladin; tua 21 ymunodd â chapel y Bedyddwyr yn Aberduar, a chryfhaodd ei bregethu; wedi ei ddarbwyllo gan Fedyddwyr y gogledd i fynd ar daith bregethu drwy Lŷn, ordeiniwyd ef yn haf 1789 a phriododd Catherine Jones yng nghapel Bryncroes ar 23 Hydref 1789; cerddodd, marchogodd a phregethodd yn ei ardal eang gydag effaith ryfeddol; wrth wrando ar Robert Roberts o Glynnog, pregethwr grymusaf Cymru, cafodd weledigaeth newydd o gelfyddyd pregethu a darganfod yn y ddrama y ffordd a weddai orau i’w athrylith; ar ddydd Nadolig 1791 marchogodd o Lŷn i Fôn, a Catherine ar y sgîl, i ofalu am Fedyddwyr Môn yn Ebeneser, Llangefni, gan fyw yn nhŷ’r capel yng Nghil-dwrn; hoffai feddwl amdano’i hun fel ‘esgob Môn’, cododd hyder Bedyddwyr Môn a thrwy ei deithiau cysylltodd hwy â Bedyddwyr drwy Gymru; o 1794 efallai mai ef oedd y mwyaf poblogaidd o holl bregethwyr y Bedyddwyr; ailgychwynnodd Gymanfa Bedyddwyr y Gogledd yn 1802 a’i gwneud yn ganolbwynt i bregethu gorau’r dydd; bu’n weinidog yng Nghaerffili (1826–8), Caerdydd (1828–32) a Chaernarfon (1832–8), ac ar ei deithiau cododd gannoedd o bunnau at ei gapeli; cyhoeddodd tua ugain o lyfrau chwecheiniog ac un llyfr swllt; gallai bregethu yn Saesneg, roedd ganddo beth Hebraeg, Groeg a Lladin, carai farddoniaeth Gymraeg, lluniai englynion a chyfieithai Shakespeare, Milton, Cowper ac Young; ar gyflog o £17 y flwyddyn rhoddai’n rhyfeddol o hael i’r Feibl Gymdeithas, y cymdeithasau cenhadol a Choleg y Bedyddwyr yn y Fenni; un o dri chawr pulpud Cymru yn oes aur pregethu; ei gorff mawr, ei deimlad cryf, ei gof aruthrol ac yn anad dim ei ddychymyg oedd ei ddoniau, ac roedd wedi astudio a meistroli’r grefft; ef oedd prif alegorïwr y pulpud, ac mae ei bregethau enwocaf yn ddramâu, ac yntau’n ddramodydd ac yn actor; bu farw yn nhŷ Daniel Davies yn Abertawe ar daith bregethu, 19 Gorffennaf 1838, a’i gladdu wrth gapel Bethesda yno.
Yn un ar bymtheg aeth yn was fferm, ac un o’i feistri oedd yr enwog David Davis o Gastellhywel. Yno, yn eglwys Llwynrhydowen, cafodd ffydd ac, yn ddwy ar bymtheg, dysgodd o’r diwedd ddarllen Cymraeg a Saesneg. Dechreuodd bregethu tua phedair ar bymtheg oed, a threuliodd chwe mis yn ysgol ei feistr, yn codi tipyn o Saesneg a Lladin.FfynonellauChristmas Evans ↗Wicipedia CymraegUn o bregethwyr mawr y Bedyddwyr (25 Rhagfyr 1766 – 19 Gorffennaf 1838); ganed mewn bwthyn bychan o’r enw Esgair Wen yn Nyffryn Lynod, nepell o bentref Tre-groes, plwyf Llandysul, Ceredigion; mab i Samuel a Joanna Evans; bu farw ei dad, crydd o Langeler, yn 1775, pan oedd Christmas tua naw oed, gan adael y teulu mewn tlodi mawr; ni chafodd gymaint â diwrnod o ysgol yn blentyn, ac roedd yn ddwy ar bymtheg cyn cael cyfle i ddysgu darllen; yn 16 aeth i weithio’n was fferm, ac un o’i gyflogwyr oedd Dafydd Dafis, Castell Hywel; ymunodd ag eglwys Llwynrhydowen, lle dysgodd ddarllen Cymraeg a Saesneg, a’i dderbyn yn bregethwr lleyg tua 19 oed; aeth i ysgol ei feistr am chwe mis; i dalu am fwy o addysg aeth am Loegr i chwilio am waith cynhaeaf, ac ar y ffordd ymosododd lladron arno, un yn ei daro yn ei lygad chwith â darn o bren, nes iddo golli’r golwg ynddo; wedi gwella bu’n was fferm yn Aberdyar ger Llanybydder; bedyddiwyd ef yn Afon Dyar gan y Parch. Timothy Thomas yn 1788; yn 1789 daeth Bedyddwyr o’r gogledd i gymanfa Maes-y-berllan, Sir Frycheiniog, yn chwilio am weinidogion, a chytunodd i fynd ar daith bregethu drwy Fôn ac Arfon; ordeiniwyd ef yn weinidog eglwysi Bedyddwyr Llŷn yn Salem, Tŷ’ndonnen, Botwnnog, ym mis Awst 1789.Evans, Christmas (1766 – 1838), Baptist minister ↗John Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o bregethwyr enwocaf Cymru; ganed yn Esgaer-waen, Llandysul, Sir Aberteifi, ar ddydd Nadolig 1766, yn fab i Samuel Evans, crydd, a Joanna ei wraig; prentis plwyf a gwas fferm, ymhlith eraill yng nghartref David Davis o Gastellhywel; tua 18 oed ymunodd ag un o eglwysi Davis, dysgodd ddarllen Cymraeg ac aeth i ysgol ei feistr am ychydig, gan ddysgu tipyn o Saesneg a Lladin; tua 21 ymunodd â chapel y Bedyddwyr yn Aberduar, a chryfhaodd ei bregethu; wedi ei ddarbwyllo gan Fedyddwyr y gogledd i fynd ar daith bregethu drwy Lŷn, ordeiniwyd ef yn haf 1789 a phriododd Catherine Jones yng nghapel Bryncroes ar 23 Hydref 1789; cerddodd, marchogodd a phregethodd yn ei ardal eang gydag effaith ryfeddol; wrth wrando ar Robert Roberts o Glynnog, pregethwr grymusaf Cymru, cafodd weledigaeth newydd o gelfyddyd pregethu a darganfod yn y ddrama y ffordd a weddai orau i’w athrylith; ar ddydd Nadolig 1791 marchogodd o Lŷn i Fôn, a Catherine ar y sgîl, i ofalu am Fedyddwyr Môn yn Ebeneser, Llangefni, gan fyw yn nhŷ’r capel yng Nghil-dwrn; hoffai feddwl amdano’i hun fel ‘esgob Môn’, cododd hyder Bedyddwyr Môn a thrwy ei deithiau cysylltodd hwy â Bedyddwyr drwy Gymru; o 1794 efallai mai ef oedd y mwyaf poblogaidd o holl bregethwyr y Bedyddwyr; ailgychwynnodd Gymanfa Bedyddwyr y Gogledd yn 1802 a’i gwneud yn ganolbwynt i bregethu gorau’r dydd; bu’n weinidog yng Nghaerffili (1826–8), Caerdydd (1828–32) a Chaernarfon (1832–8), ac ar ei deithiau cododd gannoedd o bunnau at ei gapeli; cyhoeddodd tua ugain o lyfrau chwecheiniog ac un llyfr swllt; gallai bregethu yn Saesneg, roedd ganddo beth Hebraeg, Groeg a Lladin, carai farddoniaeth Gymraeg, lluniai englynion a chyfieithai Shakespeare, Milton, Cowper ac Young; ar gyflog o £17 y flwyddyn rhoddai’n rhyfeddol o hael i’r Feibl Gymdeithas, y cymdeithasau cenhadol a Choleg y Bedyddwyr yn y Fenni; un o dri chawr pulpud Cymru yn oes aur pregethu; ei gorff mawr, ei deimlad cryf, ei gof aruthrol ac yn anad dim ei ddychymyg oedd ei ddoniau, ac roedd wedi astudio a meistroli’r grefft; ef oedd prif alegorïwr y pulpud, ac mae ei bregethau enwocaf yn ddramâu, ac yntau’n ddramodydd ac yn actor; bu farw yn nhŷ Daniel Davies yn Abertawe ar daith bregethu, 19 Gorffennaf 1838, a’i gladdu wrth gapel Bethesda yno.
I dalu am fwy o addysg aeth am Loegr i chwilio am waith cynhaeaf. Ar y ffordd ymosododd lladron arno, a chollodd olwg ei lygad chwith dan ergyd darn o bren. Daeth adref i orllewin Cymru, ymunodd â chapel y Bedyddwyr yn Aberduar, a’i fedyddio yn Afon Duar gan Timothy Thomas yn 1788.FfynonellauChristmas Evans ↗Wicipedia CymraegUn o bregethwyr mawr y Bedyddwyr (25 Rhagfyr 1766 – 19 Gorffennaf 1838); ganed mewn bwthyn bychan o’r enw Esgair Wen yn Nyffryn Lynod, nepell o bentref Tre-groes, plwyf Llandysul, Ceredigion; mab i Samuel a Joanna Evans; bu farw ei dad, crydd o Langeler, yn 1775, pan oedd Christmas tua naw oed, gan adael y teulu mewn tlodi mawr; ni chafodd gymaint â diwrnod o ysgol yn blentyn, ac roedd yn ddwy ar bymtheg cyn cael cyfle i ddysgu darllen; yn 16 aeth i weithio’n was fferm, ac un o’i gyflogwyr oedd Dafydd Dafis, Castell Hywel; ymunodd ag eglwys Llwynrhydowen, lle dysgodd ddarllen Cymraeg a Saesneg, a’i dderbyn yn bregethwr lleyg tua 19 oed; aeth i ysgol ei feistr am chwe mis; i dalu am fwy o addysg aeth am Loegr i chwilio am waith cynhaeaf, ac ar y ffordd ymosododd lladron arno, un yn ei daro yn ei lygad chwith â darn o bren, nes iddo golli’r golwg ynddo; wedi gwella bu’n was fferm yn Aberdyar ger Llanybydder; bedyddiwyd ef yn Afon Dyar gan y Parch. Timothy Thomas yn 1788; yn 1789 daeth Bedyddwyr o’r gogledd i gymanfa Maes-y-berllan, Sir Frycheiniog, yn chwilio am weinidogion, a chytunodd i fynd ar daith bregethu drwy Fôn ac Arfon; ordeiniwyd ef yn weinidog eglwysi Bedyddwyr Llŷn yn Salem, Tŷ’ndonnen, Botwnnog, ym mis Awst 1789.Evans, Christmas (1766 – 1838), Baptist minister ↗John Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o bregethwyr enwocaf Cymru; ganed yn Esgaer-waen, Llandysul, Sir Aberteifi, ar ddydd Nadolig 1766, yn fab i Samuel Evans, crydd, a Joanna ei wraig; prentis plwyf a gwas fferm, ymhlith eraill yng nghartref David Davis o Gastellhywel; tua 18 oed ymunodd ag un o eglwysi Davis, dysgodd ddarllen Cymraeg ac aeth i ysgol ei feistr am ychydig, gan ddysgu tipyn o Saesneg a Lladin; tua 21 ymunodd â chapel y Bedyddwyr yn Aberduar, a chryfhaodd ei bregethu; wedi ei ddarbwyllo gan Fedyddwyr y gogledd i fynd ar daith bregethu drwy Lŷn, ordeiniwyd ef yn haf 1789 a phriododd Catherine Jones yng nghapel Bryncroes ar 23 Hydref 1789; cerddodd, marchogodd a phregethodd yn ei ardal eang gydag effaith ryfeddol; wrth wrando ar Robert Roberts o Glynnog, pregethwr grymusaf Cymru, cafodd weledigaeth newydd o gelfyddyd pregethu a darganfod yn y ddrama y ffordd a weddai orau i’w athrylith; ar ddydd Nadolig 1791 marchogodd o Lŷn i Fôn, a Catherine ar y sgîl, i ofalu am Fedyddwyr Môn yn Ebeneser, Llangefni, gan fyw yn nhŷ’r capel yng Nghil-dwrn; hoffai feddwl amdano’i hun fel ‘esgob Môn’, cododd hyder Bedyddwyr Môn a thrwy ei deithiau cysylltodd hwy â Bedyddwyr drwy Gymru; o 1794 efallai mai ef oedd y mwyaf poblogaidd o holl bregethwyr y Bedyddwyr; ailgychwynnodd Gymanfa Bedyddwyr y Gogledd yn 1802 a’i gwneud yn ganolbwynt i bregethu gorau’r dydd; bu’n weinidog yng Nghaerffili (1826–8), Caerdydd (1828–32) a Chaernarfon (1832–8), ac ar ei deithiau cododd gannoedd o bunnau at ei gapeli; cyhoeddodd tua ugain o lyfrau chwecheiniog ac un llyfr swllt; gallai bregethu yn Saesneg, roedd ganddo beth Hebraeg, Groeg a Lladin, carai farddoniaeth Gymraeg, lluniai englynion a chyfieithai Shakespeare, Milton, Cowper ac Young; ar gyflog o £17 y flwyddyn rhoddai’n rhyfeddol o hael i’r Feibl Gymdeithas, y cymdeithasau cenhadol a Choleg y Bedyddwyr yn y Fenni; un o dri chawr pulpud Cymru yn oes aur pregethu; ei gorff mawr, ei deimlad cryf, ei gof aruthrol ac yn anad dim ei ddychymyg oedd ei ddoniau, ac roedd wedi astudio a meistroli’r grefft; ef oedd prif alegorïwr y pulpud, ac mae ei bregethau enwocaf yn ddramâu, ac yntau’n ddramodydd ac yn actor; bu farw yn nhŷ Daniel Davies yn Abertawe ar daith bregethu, 19 Gorffennaf 1838, a’i gladdu wrth gapel Bethesda yno.
Yn 1789 daeth Bedyddwyr y gogledd i’r de i chwilio am bregethwyr, a chytunodd i fynd ar daith bregethu drwy Lŷn. Ordeiniwyd ef yn Salem, Tŷ’n-donnen, Botwnnog, yn haf 1789, ac ar 23 Hydref priododd Catherine Jones ym Mryncroes. Cerddodd, marchogodd a phregethodd ar draws ei ardal eang gydag effaith ryfeddol, ac wrth wrando ar y mawr Robert Roberts o Glynnog darganfu ei ddawn ei hun: pregethu fel drama.FfynonellauEvans, Christmas (1766 – 1838), Baptist minister ↗John Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o bregethwyr enwocaf Cymru; ganed yn Esgaer-waen, Llandysul, Sir Aberteifi, ar ddydd Nadolig 1766, yn fab i Samuel Evans, crydd, a Joanna ei wraig; prentis plwyf a gwas fferm, ymhlith eraill yng nghartref David Davis o Gastellhywel; tua 18 oed ymunodd ag un o eglwysi Davis, dysgodd ddarllen Cymraeg ac aeth i ysgol ei feistr am ychydig, gan ddysgu tipyn o Saesneg a Lladin; tua 21 ymunodd â chapel y Bedyddwyr yn Aberduar, a chryfhaodd ei bregethu; wedi ei ddarbwyllo gan Fedyddwyr y gogledd i fynd ar daith bregethu drwy Lŷn, ordeiniwyd ef yn haf 1789 a phriododd Catherine Jones yng nghapel Bryncroes ar 23 Hydref 1789; cerddodd, marchogodd a phregethodd yn ei ardal eang gydag effaith ryfeddol; wrth wrando ar Robert Roberts o Glynnog, pregethwr grymusaf Cymru, cafodd weledigaeth newydd o gelfyddyd pregethu a darganfod yn y ddrama y ffordd a weddai orau i’w athrylith; ar ddydd Nadolig 1791 marchogodd o Lŷn i Fôn, a Catherine ar y sgîl, i ofalu am Fedyddwyr Môn yn Ebeneser, Llangefni, gan fyw yn nhŷ’r capel yng Nghil-dwrn; hoffai feddwl amdano’i hun fel ‘esgob Môn’, cododd hyder Bedyddwyr Môn a thrwy ei deithiau cysylltodd hwy â Bedyddwyr drwy Gymru; o 1794 efallai mai ef oedd y mwyaf poblogaidd o holl bregethwyr y Bedyddwyr; ailgychwynnodd Gymanfa Bedyddwyr y Gogledd yn 1802 a’i gwneud yn ganolbwynt i bregethu gorau’r dydd; bu’n weinidog yng Nghaerffili (1826–8), Caerdydd (1828–32) a Chaernarfon (1832–8), ac ar ei deithiau cododd gannoedd o bunnau at ei gapeli; cyhoeddodd tua ugain o lyfrau chwecheiniog ac un llyfr swllt; gallai bregethu yn Saesneg, roedd ganddo beth Hebraeg, Groeg a Lladin, carai farddoniaeth Gymraeg, lluniai englynion a chyfieithai Shakespeare, Milton, Cowper ac Young; ar gyflog o £17 y flwyddyn rhoddai’n rhyfeddol o hael i’r Feibl Gymdeithas, y cymdeithasau cenhadol a Choleg y Bedyddwyr yn y Fenni; un o dri chawr pulpud Cymru yn oes aur pregethu; ei gorff mawr, ei deimlad cryf, ei gof aruthrol ac yn anad dim ei ddychymyg oedd ei ddoniau, ac roedd wedi astudio a meistroli’r grefft; ef oedd prif alegorïwr y pulpud, ac mae ei bregethau enwocaf yn ddramâu, ac yntau’n ddramodydd ac yn actor; bu farw yn nhŷ Daniel Davies yn Abertawe ar daith bregethu, 19 Gorffennaf 1838, a’i gladdu wrth gapel Bethesda yno.Christmas Evans ↗Wicipedia CymraegUn o bregethwyr mawr y Bedyddwyr (25 Rhagfyr 1766 – 19 Gorffennaf 1838); ganed mewn bwthyn bychan o’r enw Esgair Wen yn Nyffryn Lynod, nepell o bentref Tre-groes, plwyf Llandysul, Ceredigion; mab i Samuel a Joanna Evans; bu farw ei dad, crydd o Langeler, yn 1775, pan oedd Christmas tua naw oed, gan adael y teulu mewn tlodi mawr; ni chafodd gymaint â diwrnod o ysgol yn blentyn, ac roedd yn ddwy ar bymtheg cyn cael cyfle i ddysgu darllen; yn 16 aeth i weithio’n was fferm, ac un o’i gyflogwyr oedd Dafydd Dafis, Castell Hywel; ymunodd ag eglwys Llwynrhydowen, lle dysgodd ddarllen Cymraeg a Saesneg, a’i dderbyn yn bregethwr lleyg tua 19 oed; aeth i ysgol ei feistr am chwe mis; i dalu am fwy o addysg aeth am Loegr i chwilio am waith cynhaeaf, ac ar y ffordd ymosododd lladron arno, un yn ei daro yn ei lygad chwith â darn o bren, nes iddo golli’r golwg ynddo; wedi gwella bu’n was fferm yn Aberdyar ger Llanybydder; bedyddiwyd ef yn Afon Dyar gan y Parch. Timothy Thomas yn 1788; yn 1789 daeth Bedyddwyr o’r gogledd i gymanfa Maes-y-berllan, Sir Frycheiniog, yn chwilio am weinidogion, a chytunodd i fynd ar daith bregethu drwy Fôn ac Arfon; ordeiniwyd ef yn weinidog eglwysi Bedyddwyr Llŷn yn Salem, Tŷ’ndonnen, Botwnnog, ym mis Awst 1789.
Ar ddydd Nadolig 1791 marchogodd o Lŷn i Fôn, a Catherine ar y sgîl y tu ôl iddo, i ofalu am Fedyddwyr yr ynys yn Ebeneser, Llangefni. Ar gyflog o £17 y flwyddyn adeiladodd gymuned gref o Fedyddwyr, a chododd llawer o gapeli newydd, wedi eu talu â’r arian a gasglai ar deithiau pregethu yn y de. Hoffai alw ei hun yn esgob Môn; ailgychwynnodd Gymanfa Bedyddwyr y Gogledd yn 1802 a gwneud ei chyfarfodydd yn gynulliad o bregethu gorau’r dydd.FfynonellauEvans, Christmas (1766 – 1838), Baptist minister ↗John Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o bregethwyr enwocaf Cymru; ganed yn Esgaer-waen, Llandysul, Sir Aberteifi, ar ddydd Nadolig 1766, yn fab i Samuel Evans, crydd, a Joanna ei wraig; prentis plwyf a gwas fferm, ymhlith eraill yng nghartref David Davis o Gastellhywel; tua 18 oed ymunodd ag un o eglwysi Davis, dysgodd ddarllen Cymraeg ac aeth i ysgol ei feistr am ychydig, gan ddysgu tipyn o Saesneg a Lladin; tua 21 ymunodd â chapel y Bedyddwyr yn Aberduar, a chryfhaodd ei bregethu; wedi ei ddarbwyllo gan Fedyddwyr y gogledd i fynd ar daith bregethu drwy Lŷn, ordeiniwyd ef yn haf 1789 a phriododd Catherine Jones yng nghapel Bryncroes ar 23 Hydref 1789; cerddodd, marchogodd a phregethodd yn ei ardal eang gydag effaith ryfeddol; wrth wrando ar Robert Roberts o Glynnog, pregethwr grymusaf Cymru, cafodd weledigaeth newydd o gelfyddyd pregethu a darganfod yn y ddrama y ffordd a weddai orau i’w athrylith; ar ddydd Nadolig 1791 marchogodd o Lŷn i Fôn, a Catherine ar y sgîl, i ofalu am Fedyddwyr Môn yn Ebeneser, Llangefni, gan fyw yn nhŷ’r capel yng Nghil-dwrn; hoffai feddwl amdano’i hun fel ‘esgob Môn’, cododd hyder Bedyddwyr Môn a thrwy ei deithiau cysylltodd hwy â Bedyddwyr drwy Gymru; o 1794 efallai mai ef oedd y mwyaf poblogaidd o holl bregethwyr y Bedyddwyr; ailgychwynnodd Gymanfa Bedyddwyr y Gogledd yn 1802 a’i gwneud yn ganolbwynt i bregethu gorau’r dydd; bu’n weinidog yng Nghaerffili (1826–8), Caerdydd (1828–32) a Chaernarfon (1832–8), ac ar ei deithiau cododd gannoedd o bunnau at ei gapeli; cyhoeddodd tua ugain o lyfrau chwecheiniog ac un llyfr swllt; gallai bregethu yn Saesneg, roedd ganddo beth Hebraeg, Groeg a Lladin, carai farddoniaeth Gymraeg, lluniai englynion a chyfieithai Shakespeare, Milton, Cowper ac Young; ar gyflog o £17 y flwyddyn rhoddai’n rhyfeddol o hael i’r Feibl Gymdeithas, y cymdeithasau cenhadol a Choleg y Bedyddwyr yn y Fenni; un o dri chawr pulpud Cymru yn oes aur pregethu; ei gorff mawr, ei deimlad cryf, ei gof aruthrol ac yn anad dim ei ddychymyg oedd ei ddoniau, ac roedd wedi astudio a meistroli’r grefft; ef oedd prif alegorïwr y pulpud, ac mae ei bregethau enwocaf yn ddramâu, ac yntau’n ddramodydd ac yn actor; bu farw yn nhŷ Daniel Davies yn Abertawe ar daith bregethu, 19 Gorffennaf 1838, a’i gladdu wrth gapel Bethesda yno.Christmas Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog anghydffurfiol o Gymru oedd Christmas Evans (25 Rhagfyr 1766 – 19 Gorffennaf 1838) a oedd, yn ôl D. M. Lloyd-Jones, “y pregethwr mwyaf a fu gan y Bedyddwyr erioed ym Mhrydain”; ganed ger Llandysul, Sir Aberteifi; bu farw ei dad, crydd, yn gynnar; dan ddylanwad diwygiad dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Saesneg a Chymraeg; yn Llangefni ym Môn, ar gyflog o £17 y flwyddyn, adeiladodd gymuned gref o Fedyddwyr; codwyd llawer o gapeli newydd, a’r arian wedi ei gasglu ar deithiau pregethu yn y De; enillodd yr enw “Bunyan Cymru” am ei ddychymyg byw a chyfoethog; roedd ei bregethau’n rhydd o enwadaeth, i oleuo’r deall a chynhesu’r galon; yn 1909 cynhwysodd The World’s Great Sermons gan Grenville Kleiser, mewn saith cyfrol, ei bregeth enwog am y fynwent, “The World As A Graveyard”, yr unig bregeth yn y casgliad gan bregethwr o Gymru; bu farw yn Abertawe yn 1838 ar daith bregethu a’i gladdu ym mynwent Capel Bethesda; roedd ei angladd yn un o’r mwyaf a welwyd erioed yn y wlad; credir bod cusanu ei garreg fedd yn dod â lwc dda, fersiwn Abertawe o garreg y Blarney; golygwyd ei weithiau gan Owen Davies mewn tair cyfrol (Caernarfon, 1895–1897).
Gwnâi ei gorff mawr, ei deimlad cryf, ei gof aruthrol ac yn anad dim ei ddychymyg ef yn fythgofiadwy. Roedd wedi astudio celfyddyd pregethu a’i meistroli, ac mae ei bregethau enwocaf yn ddramâu, a Christmas ei hun yn ddramodydd ac yn actor. Dewiswyd ei bregeth am y byd fel mynwent yn 1909 i The World’s Great Sermons, yr unig bregeth yn y casgliad gan bregethwr o Gymru.FfynonellauEvans, Christmas (1766 – 1838), Baptist minister ↗John Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o bregethwyr enwocaf Cymru; ganed yn Esgaer-waen, Llandysul, Sir Aberteifi, ar ddydd Nadolig 1766, yn fab i Samuel Evans, crydd, a Joanna ei wraig; prentis plwyf a gwas fferm, ymhlith eraill yng nghartref David Davis o Gastellhywel; tua 18 oed ymunodd ag un o eglwysi Davis, dysgodd ddarllen Cymraeg ac aeth i ysgol ei feistr am ychydig, gan ddysgu tipyn o Saesneg a Lladin; tua 21 ymunodd â chapel y Bedyddwyr yn Aberduar, a chryfhaodd ei bregethu; wedi ei ddarbwyllo gan Fedyddwyr y gogledd i fynd ar daith bregethu drwy Lŷn, ordeiniwyd ef yn haf 1789 a phriododd Catherine Jones yng nghapel Bryncroes ar 23 Hydref 1789; cerddodd, marchogodd a phregethodd yn ei ardal eang gydag effaith ryfeddol; wrth wrando ar Robert Roberts o Glynnog, pregethwr grymusaf Cymru, cafodd weledigaeth newydd o gelfyddyd pregethu a darganfod yn y ddrama y ffordd a weddai orau i’w athrylith; ar ddydd Nadolig 1791 marchogodd o Lŷn i Fôn, a Catherine ar y sgîl, i ofalu am Fedyddwyr Môn yn Ebeneser, Llangefni, gan fyw yn nhŷ’r capel yng Nghil-dwrn; hoffai feddwl amdano’i hun fel ‘esgob Môn’, cododd hyder Bedyddwyr Môn a thrwy ei deithiau cysylltodd hwy â Bedyddwyr drwy Gymru; o 1794 efallai mai ef oedd y mwyaf poblogaidd o holl bregethwyr y Bedyddwyr; ailgychwynnodd Gymanfa Bedyddwyr y Gogledd yn 1802 a’i gwneud yn ganolbwynt i bregethu gorau’r dydd; bu’n weinidog yng Nghaerffili (1826–8), Caerdydd (1828–32) a Chaernarfon (1832–8), ac ar ei deithiau cododd gannoedd o bunnau at ei gapeli; cyhoeddodd tua ugain o lyfrau chwecheiniog ac un llyfr swllt; gallai bregethu yn Saesneg, roedd ganddo beth Hebraeg, Groeg a Lladin, carai farddoniaeth Gymraeg, lluniai englynion a chyfieithai Shakespeare, Milton, Cowper ac Young; ar gyflog o £17 y flwyddyn rhoddai’n rhyfeddol o hael i’r Feibl Gymdeithas, y cymdeithasau cenhadol a Choleg y Bedyddwyr yn y Fenni; un o dri chawr pulpud Cymru yn oes aur pregethu; ei gorff mawr, ei deimlad cryf, ei gof aruthrol ac yn anad dim ei ddychymyg oedd ei ddoniau, ac roedd wedi astudio a meistroli’r grefft; ef oedd prif alegorïwr y pulpud, ac mae ei bregethau enwocaf yn ddramâu, ac yntau’n ddramodydd ac yn actor; bu farw yn nhŷ Daniel Davies yn Abertawe ar daith bregethu, 19 Gorffennaf 1838, a’i gladdu wrth gapel Bethesda yno.Christmas Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog anghydffurfiol o Gymru oedd Christmas Evans (25 Rhagfyr 1766 – 19 Gorffennaf 1838) a oedd, yn ôl D. M. Lloyd-Jones, “y pregethwr mwyaf a fu gan y Bedyddwyr erioed ym Mhrydain”; ganed ger Llandysul, Sir Aberteifi; bu farw ei dad, crydd, yn gynnar; dan ddylanwad diwygiad dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Saesneg a Chymraeg; yn Llangefni ym Môn, ar gyflog o £17 y flwyddyn, adeiladodd gymuned gref o Fedyddwyr; codwyd llawer o gapeli newydd, a’r arian wedi ei gasglu ar deithiau pregethu yn y De; enillodd yr enw “Bunyan Cymru” am ei ddychymyg byw a chyfoethog; roedd ei bregethau’n rhydd o enwadaeth, i oleuo’r deall a chynhesu’r galon; yn 1909 cynhwysodd The World’s Great Sermons gan Grenville Kleiser, mewn saith cyfrol, ei bregeth enwog am y fynwent, “The World As A Graveyard”, yr unig bregeth yn y casgliad gan bregethwr o Gymru; bu farw yn Abertawe yn 1838 ar daith bregethu a’i gladdu ym mynwent Capel Bethesda; roedd ei angladd yn un o’r mwyaf a welwyd erioed yn y wlad; credir bod cusanu ei garreg fedd yn dod â lwc dda, fersiwn Abertawe o garreg y Blarney; golygwyd ei weithiau gan Owen Davies mewn tair cyfrol (Caernarfon, 1895–1897).
Roedd ganddo beth Hebraeg, Groeg a Lladin, gallai bregethu yn Saesneg, carai farddoniaeth Gymraeg, lluniai englynion a chyfieithai Shakespeare, Milton, Cowper ac Young. Er mai £17 y flwyddyn yn unig a enillai, rhoddai’n rhyfeddol o hael i’r Feibl Gymdeithas, y cymdeithasau cenhadol a Choleg y Bedyddwyr yn y Fenni.FfynhonnellEvans, Christmas (1766 – 1838), Baptist minister ↗John Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o bregethwyr enwocaf Cymru; ganed yn Esgaer-waen, Llandysul, Sir Aberteifi, ar ddydd Nadolig 1766, yn fab i Samuel Evans, crydd, a Joanna ei wraig; prentis plwyf a gwas fferm, ymhlith eraill yng nghartref David Davis o Gastellhywel; tua 18 oed ymunodd ag un o eglwysi Davis, dysgodd ddarllen Cymraeg ac aeth i ysgol ei feistr am ychydig, gan ddysgu tipyn o Saesneg a Lladin; tua 21 ymunodd â chapel y Bedyddwyr yn Aberduar, a chryfhaodd ei bregethu; wedi ei ddarbwyllo gan Fedyddwyr y gogledd i fynd ar daith bregethu drwy Lŷn, ordeiniwyd ef yn haf 1789 a phriododd Catherine Jones yng nghapel Bryncroes ar 23 Hydref 1789; cerddodd, marchogodd a phregethodd yn ei ardal eang gydag effaith ryfeddol; wrth wrando ar Robert Roberts o Glynnog, pregethwr grymusaf Cymru, cafodd weledigaeth newydd o gelfyddyd pregethu a darganfod yn y ddrama y ffordd a weddai orau i’w athrylith; ar ddydd Nadolig 1791 marchogodd o Lŷn i Fôn, a Catherine ar y sgîl, i ofalu am Fedyddwyr Môn yn Ebeneser, Llangefni, gan fyw yn nhŷ’r capel yng Nghil-dwrn; hoffai feddwl amdano’i hun fel ‘esgob Môn’, cododd hyder Bedyddwyr Môn a thrwy ei deithiau cysylltodd hwy â Bedyddwyr drwy Gymru; o 1794 efallai mai ef oedd y mwyaf poblogaidd o holl bregethwyr y Bedyddwyr; ailgychwynnodd Gymanfa Bedyddwyr y Gogledd yn 1802 a’i gwneud yn ganolbwynt i bregethu gorau’r dydd; bu’n weinidog yng Nghaerffili (1826–8), Caerdydd (1828–32) a Chaernarfon (1832–8), ac ar ei deithiau cododd gannoedd o bunnau at ei gapeli; cyhoeddodd tua ugain o lyfrau chwecheiniog ac un llyfr swllt; gallai bregethu yn Saesneg, roedd ganddo beth Hebraeg, Groeg a Lladin, carai farddoniaeth Gymraeg, lluniai englynion a chyfieithai Shakespeare, Milton, Cowper ac Young; ar gyflog o £17 y flwyddyn rhoddai’n rhyfeddol o hael i’r Feibl Gymdeithas, y cymdeithasau cenhadol a Choleg y Bedyddwyr yn y Fenni; un o dri chawr pulpud Cymru yn oes aur pregethu; ei gorff mawr, ei deimlad cryf, ei gof aruthrol ac yn anad dim ei ddychymyg oedd ei ddoniau, ac roedd wedi astudio a meistroli’r grefft; ef oedd prif alegorïwr y pulpud, ac mae ei bregethau enwocaf yn ddramâu, ac yntau’n ddramodydd ac yn actor; bu farw yn nhŷ Daniel Davies yn Abertawe ar daith bregethu, 19 Gorffennaf 1838, a’i gladdu wrth gapel Bethesda yno.
Yn ei flynyddoedd olaf bu’n weinidog yng Nghaerffili, Caerdydd a Chaernarfon. Bu farw ar daith bregethu ar 19 Gorffennaf 1838 yn nhŷ Daniel Davies yn Abertawe, a’i gladdu wrth gapel Bethesda; roedd ei angladd yn un o’r mwyaf a welwyd erioed yng Nghymru. Hyd heddiw dywedir yn Abertawe fod cusanu ei garreg fedd yn dod â lwc dda.FfynonellauEvans, Christmas (1766 – 1838), Baptist minister ↗John Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o bregethwyr enwocaf Cymru; ganed yn Esgaer-waen, Llandysul, Sir Aberteifi, ar ddydd Nadolig 1766, yn fab i Samuel Evans, crydd, a Joanna ei wraig; prentis plwyf a gwas fferm, ymhlith eraill yng nghartref David Davis o Gastellhywel; tua 18 oed ymunodd ag un o eglwysi Davis, dysgodd ddarllen Cymraeg ac aeth i ysgol ei feistr am ychydig, gan ddysgu tipyn o Saesneg a Lladin; tua 21 ymunodd â chapel y Bedyddwyr yn Aberduar, a chryfhaodd ei bregethu; wedi ei ddarbwyllo gan Fedyddwyr y gogledd i fynd ar daith bregethu drwy Lŷn, ordeiniwyd ef yn haf 1789 a phriododd Catherine Jones yng nghapel Bryncroes ar 23 Hydref 1789; cerddodd, marchogodd a phregethodd yn ei ardal eang gydag effaith ryfeddol; wrth wrando ar Robert Roberts o Glynnog, pregethwr grymusaf Cymru, cafodd weledigaeth newydd o gelfyddyd pregethu a darganfod yn y ddrama y ffordd a weddai orau i’w athrylith; ar ddydd Nadolig 1791 marchogodd o Lŷn i Fôn, a Catherine ar y sgîl, i ofalu am Fedyddwyr Môn yn Ebeneser, Llangefni, gan fyw yn nhŷ’r capel yng Nghil-dwrn; hoffai feddwl amdano’i hun fel ‘esgob Môn’, cododd hyder Bedyddwyr Môn a thrwy ei deithiau cysylltodd hwy â Bedyddwyr drwy Gymru; o 1794 efallai mai ef oedd y mwyaf poblogaidd o holl bregethwyr y Bedyddwyr; ailgychwynnodd Gymanfa Bedyddwyr y Gogledd yn 1802 a’i gwneud yn ganolbwynt i bregethu gorau’r dydd; bu’n weinidog yng Nghaerffili (1826–8), Caerdydd (1828–32) a Chaernarfon (1832–8), ac ar ei deithiau cododd gannoedd o bunnau at ei gapeli; cyhoeddodd tua ugain o lyfrau chwecheiniog ac un llyfr swllt; gallai bregethu yn Saesneg, roedd ganddo beth Hebraeg, Groeg a Lladin, carai farddoniaeth Gymraeg, lluniai englynion a chyfieithai Shakespeare, Milton, Cowper ac Young; ar gyflog o £17 y flwyddyn rhoddai’n rhyfeddol o hael i’r Feibl Gymdeithas, y cymdeithasau cenhadol a Choleg y Bedyddwyr yn y Fenni; un o dri chawr pulpud Cymru yn oes aur pregethu; ei gorff mawr, ei deimlad cryf, ei gof aruthrol ac yn anad dim ei ddychymyg oedd ei ddoniau, ac roedd wedi astudio a meistroli’r grefft; ef oedd prif alegorïwr y pulpud, ac mae ei bregethau enwocaf yn ddramâu, ac yntau’n ddramodydd ac yn actor; bu farw yn nhŷ Daniel Davies yn Abertawe ar daith bregethu, 19 Gorffennaf 1838, a’i gladdu wrth gapel Bethesda yno.Christmas Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog anghydffurfiol o Gymru oedd Christmas Evans (25 Rhagfyr 1766 – 19 Gorffennaf 1838) a oedd, yn ôl D. M. Lloyd-Jones, “y pregethwr mwyaf a fu gan y Bedyddwyr erioed ym Mhrydain”; ganed ger Llandysul, Sir Aberteifi; bu farw ei dad, crydd, yn gynnar; dan ddylanwad diwygiad dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Saesneg a Chymraeg; yn Llangefni ym Môn, ar gyflog o £17 y flwyddyn, adeiladodd gymuned gref o Fedyddwyr; codwyd llawer o gapeli newydd, a’r arian wedi ei gasglu ar deithiau pregethu yn y De; enillodd yr enw “Bunyan Cymru” am ei ddychymyg byw a chyfoethog; roedd ei bregethau’n rhydd o enwadaeth, i oleuo’r deall a chynhesu’r galon; yn 1909 cynhwysodd The World’s Great Sermons gan Grenville Kleiser, mewn saith cyfrol, ei bregeth enwog am y fynwent, “The World As A Graveyard”, yr unig bregeth yn y casgliad gan bregethwr o Gymru; bu farw yn Abertawe yn 1838 ar daith bregethu a’i gladdu ym mynwent Capel Bethesda; roedd ei angladd yn un o’r mwyaf a welwyd erioed yn y wlad; credir bod cusanu ei garreg fedd yn dod â lwc dda, fersiwn Abertawe o garreg y Blarney; golygwyd ei weithiau gan Owen Davies mewn tair cyfrol (Caernarfon, 1895–1897).
Y pregethwr mwyaf a fu gan y Bedyddwyr erioed ym Mhrydain.
D. Martyn Lloyd-Jones
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf