Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1760–1804

Morgan John Rhys

Gweinidog o’r Bedyddwyr o Forgannwg a ymgyrchodd yn erbyn caethwasiaeth, a gyhoeddodd un o’r cylchgronau Cymraeg cyntaf ac a sefydlodd wladfa Gymreig, Cambria, ym Mhensylfania.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1760–1804 (wedi’i gofnodi) Radical a sefydlydd Cambria Oes yr Adfywiad Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
Y cylchgrawn gwleidyddol Cymraeg cyntaf, ei Gylch-grawn Cynmraeg (1793)
Y cylchgrawn gwleidyddol Cymraeg cyntaf, ei Gylch-grawn Cynmraeg (1793) · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Gweinidog gyda’r Bedyddwyr o gymoedd Morgannwg oedd Morgan John Rhys, gyda chariad ysol at ryddid ac at y gwan a’r gorthrymedig. Pregethai yn erbyn caethwasiaeth, galwai am ddiwygio’r Senedd, cychwynnodd ei gylchgrawn Cymraeg ei hun, ef oedd y cyntaf i alw am gyfundrefn o ysgolion Sul yng Nghymru, ac yna croesodd yr Iwerydd i sefydlu mamwlad Gymreig newydd, Cambria, ym mynyddoedd Pennsylvania.

Ganed8 Rhagfyr 1760, y Graddfa, ger Llanbradach, Morgannwg
CapelPen-y-garn, ger Pont-y-pŵl, 1787–1791
CylchgrawnY Cylchgrawn Cymraeg, 1793
SefydloddCambria a thref Beulah, Pennsylvania, 1798
PriododdAnn Loxley, Philadelphia, 1796
Bu farw1804, Somerset, Pennsylvania

Mab fferm o Lanbradach#

Ganed Morgan ar 8 Rhagfyr 1760 yn y Graddfa, ffermdy ger Llanbradach, yn bedwerydd mab John ac Elizabeth Rees. Ar ôl ysgol yng Nghaerfyrddin cadwodd ysgol ei hun o 1780 hyd 1786. Ymunodd ag eglwys y Bedyddwyr yn Hengoed, astudiodd am flwyddyn yn Athrofa’r Bedyddwyr ym Mryste, ac o 1787 hyd 1791 bu’n weinidog llwyddiannus ym Mhen-y-garn ger Pont-y-pŵl.

Beiblau i Ffrainc#

Fel llawer o’i genhedlaeth gwelai yn y Chwyldro Ffrengig wawr oes aur o ryddid. Sefydlodd Gymdeithas Feiblau Ffrengig yn Llundain ac ym mis Awst 1791 aeth i Baris, lle cymerodd neuadd fawr i gadw Beiblau ac i bregethu. Pan dorrodd y rhyfel daeth adref a theithio ymhell ac agos drwy Gymru, yn sefydlu cymdeithasau i godi arian at Feibl Ffrangeg newydd i’w roi’n rhad.

Y Cylchgrawn Cymraeg#

Ym mis Chwefror 1793 dechreuodd ei gylchgrawn Cymraeg ei hun, Y Cylchgrawn Cymraeg. Yn ei dudalennau codai ei lais yn erbyn y fasnach gaethweision ac o blaid cenhadaeth, ysgolion Sul ac ysgolion dyddiol; galwai am ddiwygio’r Senedd a rhoi terfyn ar freintiau dosbarth, trethi llethol a gwastraffu arian cyhoeddus ar ryfeloedd a llwgrwobrwyo. Ef oedd y cyntaf i alw am gyfundrefn o ysgolion Sul yng Nghymru, a mynnai ddysgu Saesneg i blant yn yr ysgolion dyddiol drwy eu mamiaith eu hunain, y Gymraeg.

I America#

A rhyddid barn dan fygythiad ym Mhrydain a pherygl ei arestio am ei ysgrifau yn hongian drosto, hwyliodd am America a glanio yn Efrog Newydd ar 12 Hydref 1794. Teithiodd drwy daleithiau’r de a’r gogledd-orllewin yn pregethu heddwch, rhyddid a diwedd caethwasiaeth, a chadwodd ddyddiadur a drysorir heddiw yn gofnod hanesyddol pwysig.

Gwell gen i fyw gyda’r Indiaid na chyda perchnogion caethweision.

Morgan John Rhys, ei ddyddiadur, 4 Mai 1795

Cambria a Beulah#

Yn Philadelphia yn 1796 priododd Ann, merch y Cyrnol Benjamin Loxley. Sefydlodd Gymdeithas Ymfudo Gymreig, ac yn 1798 prynodd ddarn mawr o dir ym mynyddoedd yr Allegheny gan ei gyfaill Dr Benjamin Rush. Galwodd ef yn Cambria a sefydlu arno dref Beulah, lle daeth ag ymfudwyr o Gymru a bod yn brysur yn codi tai, pregethu, cyhoeddi papur newydd, The Western Sky, sefydlu llyfrgell a chychwyn eglwys newydd, Eglwys Crist.

Cambria County#

Gweithiodd i gael sir yn Pennsylvania i ddwyn yr enw Cambria, ac yn 1804 creodd y dalaith Cambria County, enw a gedwir hyd heddiw. Yn 1799 roedd wedi symud i dref Somerset, lle bu mewn sawl swydd bwysig, a bu farw yno yn 1804, gan adael Ann a phump o blant.

Ei deulu a’i enw#

Daeth ei fab Benjamin Rush Rhees, a enwyd ar ôl cyfaill ei dad, yn feddyg blaenllaw ac yn un o sylfaenwyr Jefferson Medical College yn Philadelphia. Roedd ei or-ŵyr Rush Rhees yn llywydd Prifysgol Rochester, ac roedd Nicholas Murray Butler, llywydd Prifysgol Columbia, yn or-ŵyr arall. Mae ei ugain pamffled Cymraeg a’i ddeg pamffled Saesneg yn dangos, yng ngeiriau’r Bywgraffiadur, gariad ysol at ryddid ac at y gwan a’r gorthrymedig. Adroddodd Gwyn Alf Williams ei hanes yn The Search for Beulah Land (1980).

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf