Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd
1760–1804
Gweinidog o’r Bedyddwyr o Forgannwg a ymgyrchodd yn erbyn caethwasiaeth, a gyhoeddodd un o’r cylchgronau Cymraeg cyntaf ac a sefydlodd wladfa Gymreig, Cambria, ym Mhensylfania.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gweinidog gyda’r Bedyddwyr o gymoedd Morgannwg oedd Morgan John Rhys, gyda chariad ysol at ryddid ac at y gwan a’r gorthrymedig. Pregethai yn erbyn caethwasiaeth, galwai am ddiwygio’r Senedd, cychwynnodd ei gylchgrawn Cymraeg ei hun, ef oedd y cyntaf i alw am gyfundrefn o ysgolion Sul yng Nghymru, ac yna croesodd yr Iwerydd i sefydlu mamwlad Gymreig newydd, Cambria, ym mynyddoedd Pennsylvania.FfynonellauRhys, Morgan John (Morgan ab Ioan Rhus; 1760 – 1804), Baptist minister, author, and American settler ↗John James Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Rhagfyr 1760, pedwerydd mab John ac Elizabeth Rees, o’r Graddfa, ffermdy ger Llanbradach, Morgannwg; cafodd ysgol dan David Williams ac yng Nghaerfyrddin, a chadwodd ysgol leol o 1780 hyd 1786; ymunodd ag eglwys y Bedyddwyr yn Hengoed, astudiodd am flwyddyn yn Athrofa’r Bedyddwyr ym Mryste, a bu’n weinidog llwyddiannus ym Mhen-y-garn ger Pont-y-pŵl o Hydref 1787 hyd Mehefin 1791; gwelai yn y Chwyldro Ffrengig ddyfodiad oes aur; sefydlodd Gymdeithas Feiblau Ffrengig yn Llundain ac aeth i Baris ym mis Awst 1791, lle cafodd neuadd fawr yn storfa Feiblau ac yn fan pregethu; pan dorrodd y rhyfel daeth adref a theithio ymhell ac agos yn sefydlu cymdeithasau i godi arian at Feibl Ffrangeg newydd i’w rannu’n rhad; ym mis Chwefror 1793 dechreuodd Y Cylchgrawn Cymraeg, y daeth pum rhifyn ohono, yn llwyfan i’w farn ar y fasnach gaethweision, cenhadaeth, ysgolion Sul a dyddiol a delfrydau’r Chwyldro; galwai am ddiwygio’r Senedd a rhoi terfyn ar freintiau dosbarth, trethi gormesol a gwastraffu arian cyhoeddus ar ryfeloedd a llwgrwobrwyo; ac yntau â diddordeb mawr mewn addysg, ef oedd y cyntaf i alw am gyfundrefn o ysgolion Sul yng Nghymru, ac am ddysgu Saesneg yn yr ysgolion dyddiol drwy’r famiaith; glaniodd yn Efrog Newydd ar 12 Hydref 1794 a theithio taleithiau’r de a’r gogledd-orllewin yn pregethu heddwch, diddymu caethwasiaeth, cenhadaeth a rhyddid crefyddol a gwleidyddol; yn 1796 priododd Ann, merch y Cyrnol Benjamin Loxley, yn Philadelphia; sefydlodd Gymdeithas Ymfudo Gymreig, ac yn 1798 prynodd dir eang ym mynyddoedd yr Allegheny, a’i alw’n Cambria, gan sefydlu tref Beulah, lle daeth â llawer o ymfudwyr Cymreig, codi tai, pregethu, cyhoeddi papur newydd (The Western Sky), sefydlu llyfrgell, cymdeithas genhadol ac enwad newydd, Eglwys Crist; yn 1799 symudodd i Somerset, sir Somerset, lle bu mewn sawl swydd bwysig; bu farw yno yn 1804, gan adael gweddw a phump o blant; ysgrifennodd ugain pamffled Cymraeg a deg Saesneg, sy’n dangos cariad ysol at ryddid ac at y gwan a’r gorthrymedig.Morgan John Rhys ↗Wicipedia CymraegGweinidog gyda’r Bedyddwyr (8 Rhagfyr 1760 – 1804), a aned yn Llanbradach, Caerffili; propagandydd enwog dros ryddid, croesawodd y Chwyldro Ffrengig a phregethai yn erbyn caethwasiaeth; yn 1794 ymfudodd i America, mewn perygl o gael ei arestio am feirniadu’r llywodraeth yn ei erthyglau yn Y Cylchgrawn Cynmraeg, y cyfnodolyn a ddechreuodd yn Nhrefeca; yn America prynodd dir a sefydlu gwladfa Gymreig yng ngorllewin Pennsylvania, a’i henwi’n Cambria, a’i phrif dref oedd Beulah; cyhoeddodd bapur newydd yno, The Western Sky, cychwynnodd enwad newydd, Eglwys Crist, a cheisiai genhadu i’r brodorion Americanaidd; ar ei daith drwy America cadwodd ddyddiadur a ystyrir heddiw’n gofnod hanesyddol pwysig; ar 4 Mai 1795 ysgrifennodd, “Gwell gen i fyw gyda’r Indiaid na chyda perchnogion caethweision”; ymhlith y llyfrau amdano mae J. J. Evans, Morgan John Rhys a’i Amserau (1935) a Gwyn Alf Williams, The Search for Beulah Land (1980).
| Ganed | 8 Rhagfyr 1760, y Graddfa, ger Llanbradach, Morgannwg |
|---|---|
| Capel | Pen-y-garn, ger Pont-y-pŵl, 1787–1791 |
| Cylchgrawn | Y Cylchgrawn Cymraeg, 1793 |
| Sefydlodd | Cambria a thref Beulah, Pennsylvania, 1798 |
| Priododd | Ann Loxley, Philadelphia, 1796 |
| Bu farw | 1804, Somerset, Pennsylvania |
Ganed Morgan ar 8 Rhagfyr 1760 yn y Graddfa, ffermdy ger Llanbradach, yn bedwerydd mab John ac Elizabeth Rees. Ar ôl ysgol yng Nghaerfyrddin cadwodd ysgol ei hun o 1780 hyd 1786. Ymunodd ag eglwys y Bedyddwyr yn Hengoed, astudiodd am flwyddyn yn Athrofa’r Bedyddwyr ym Mryste, ac o 1787 hyd 1791 bu’n weinidog llwyddiannus ym Mhen-y-garn ger Pont-y-pŵl.FfynhonnellRhys, Morgan John (Morgan ab Ioan Rhus; 1760 – 1804), Baptist minister, author, and American settler ↗John James Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Rhagfyr 1760, pedwerydd mab John ac Elizabeth Rees, o’r Graddfa, ffermdy ger Llanbradach, Morgannwg; cafodd ysgol dan David Williams ac yng Nghaerfyrddin, a chadwodd ysgol leol o 1780 hyd 1786; ymunodd ag eglwys y Bedyddwyr yn Hengoed, astudiodd am flwyddyn yn Athrofa’r Bedyddwyr ym Mryste, a bu’n weinidog llwyddiannus ym Mhen-y-garn ger Pont-y-pŵl o Hydref 1787 hyd Mehefin 1791; gwelai yn y Chwyldro Ffrengig ddyfodiad oes aur; sefydlodd Gymdeithas Feiblau Ffrengig yn Llundain ac aeth i Baris ym mis Awst 1791, lle cafodd neuadd fawr yn storfa Feiblau ac yn fan pregethu; pan dorrodd y rhyfel daeth adref a theithio ymhell ac agos yn sefydlu cymdeithasau i godi arian at Feibl Ffrangeg newydd i’w rannu’n rhad; ym mis Chwefror 1793 dechreuodd Y Cylchgrawn Cymraeg, y daeth pum rhifyn ohono, yn llwyfan i’w farn ar y fasnach gaethweision, cenhadaeth, ysgolion Sul a dyddiol a delfrydau’r Chwyldro; galwai am ddiwygio’r Senedd a rhoi terfyn ar freintiau dosbarth, trethi gormesol a gwastraffu arian cyhoeddus ar ryfeloedd a llwgrwobrwyo; ac yntau â diddordeb mawr mewn addysg, ef oedd y cyntaf i alw am gyfundrefn o ysgolion Sul yng Nghymru, ac am ddysgu Saesneg yn yr ysgolion dyddiol drwy’r famiaith; glaniodd yn Efrog Newydd ar 12 Hydref 1794 a theithio taleithiau’r de a’r gogledd-orllewin yn pregethu heddwch, diddymu caethwasiaeth, cenhadaeth a rhyddid crefyddol a gwleidyddol; yn 1796 priododd Ann, merch y Cyrnol Benjamin Loxley, yn Philadelphia; sefydlodd Gymdeithas Ymfudo Gymreig, ac yn 1798 prynodd dir eang ym mynyddoedd yr Allegheny, a’i alw’n Cambria, gan sefydlu tref Beulah, lle daeth â llawer o ymfudwyr Cymreig, codi tai, pregethu, cyhoeddi papur newydd (The Western Sky), sefydlu llyfrgell, cymdeithas genhadol ac enwad newydd, Eglwys Crist; yn 1799 symudodd i Somerset, sir Somerset, lle bu mewn sawl swydd bwysig; bu farw yno yn 1804, gan adael gweddw a phump o blant; ysgrifennodd ugain pamffled Cymraeg a deg Saesneg, sy’n dangos cariad ysol at ryddid ac at y gwan a’r gorthrymedig.
Fel llawer o’i genhedlaeth gwelai yn y Chwyldro Ffrengig wawr oes aur o ryddid. Sefydlodd Gymdeithas Feiblau Ffrengig yn Llundain ac ym mis Awst 1791 aeth i Baris, lle cymerodd neuadd fawr i gadw Beiblau ac i bregethu. Pan dorrodd y rhyfel daeth adref a theithio ymhell ac agos drwy Gymru, yn sefydlu cymdeithasau i godi arian at Feibl Ffrangeg newydd i’w roi’n rhad.FfynonellauRhys, Morgan John (Morgan ab Ioan Rhus; 1760 – 1804), Baptist minister, author, and American settler ↗John James Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Rhagfyr 1760, pedwerydd mab John ac Elizabeth Rees, o’r Graddfa, ffermdy ger Llanbradach, Morgannwg; cafodd ysgol dan David Williams ac yng Nghaerfyrddin, a chadwodd ysgol leol o 1780 hyd 1786; ymunodd ag eglwys y Bedyddwyr yn Hengoed, astudiodd am flwyddyn yn Athrofa’r Bedyddwyr ym Mryste, a bu’n weinidog llwyddiannus ym Mhen-y-garn ger Pont-y-pŵl o Hydref 1787 hyd Mehefin 1791; gwelai yn y Chwyldro Ffrengig ddyfodiad oes aur; sefydlodd Gymdeithas Feiblau Ffrengig yn Llundain ac aeth i Baris ym mis Awst 1791, lle cafodd neuadd fawr yn storfa Feiblau ac yn fan pregethu; pan dorrodd y rhyfel daeth adref a theithio ymhell ac agos yn sefydlu cymdeithasau i godi arian at Feibl Ffrangeg newydd i’w rannu’n rhad; ym mis Chwefror 1793 dechreuodd Y Cylchgrawn Cymraeg, y daeth pum rhifyn ohono, yn llwyfan i’w farn ar y fasnach gaethweision, cenhadaeth, ysgolion Sul a dyddiol a delfrydau’r Chwyldro; galwai am ddiwygio’r Senedd a rhoi terfyn ar freintiau dosbarth, trethi gormesol a gwastraffu arian cyhoeddus ar ryfeloedd a llwgrwobrwyo; ac yntau â diddordeb mawr mewn addysg, ef oedd y cyntaf i alw am gyfundrefn o ysgolion Sul yng Nghymru, ac am ddysgu Saesneg yn yr ysgolion dyddiol drwy’r famiaith; glaniodd yn Efrog Newydd ar 12 Hydref 1794 a theithio taleithiau’r de a’r gogledd-orllewin yn pregethu heddwch, diddymu caethwasiaeth, cenhadaeth a rhyddid crefyddol a gwleidyddol; yn 1796 priododd Ann, merch y Cyrnol Benjamin Loxley, yn Philadelphia; sefydlodd Gymdeithas Ymfudo Gymreig, ac yn 1798 prynodd dir eang ym mynyddoedd yr Allegheny, a’i alw’n Cambria, gan sefydlu tref Beulah, lle daeth â llawer o ymfudwyr Cymreig, codi tai, pregethu, cyhoeddi papur newydd (The Western Sky), sefydlu llyfrgell, cymdeithas genhadol ac enwad newydd, Eglwys Crist; yn 1799 symudodd i Somerset, sir Somerset, lle bu mewn sawl swydd bwysig; bu farw yno yn 1804, gan adael gweddw a phump o blant; ysgrifennodd ugain pamffled Cymraeg a deg Saesneg, sy’n dangos cariad ysol at ryddid ac at y gwan a’r gorthrymedig.Morgan John Rhys ↗Wicipedia CymraegGweinidog gyda’r Bedyddwyr (8 Rhagfyr 1760 – 1804), a aned yn Llanbradach, Caerffili; propagandydd enwog dros ryddid, croesawodd y Chwyldro Ffrengig a phregethai yn erbyn caethwasiaeth; yn 1794 ymfudodd i America, mewn perygl o gael ei arestio am feirniadu’r llywodraeth yn ei erthyglau yn Y Cylchgrawn Cynmraeg, y cyfnodolyn a ddechreuodd yn Nhrefeca; yn America prynodd dir a sefydlu gwladfa Gymreig yng ngorllewin Pennsylvania, a’i henwi’n Cambria, a’i phrif dref oedd Beulah; cyhoeddodd bapur newydd yno, The Western Sky, cychwynnodd enwad newydd, Eglwys Crist, a cheisiai genhadu i’r brodorion Americanaidd; ar ei daith drwy America cadwodd ddyddiadur a ystyrir heddiw’n gofnod hanesyddol pwysig; ar 4 Mai 1795 ysgrifennodd, “Gwell gen i fyw gyda’r Indiaid na chyda perchnogion caethweision”; ymhlith y llyfrau amdano mae J. J. Evans, Morgan John Rhys a’i Amserau (1935) a Gwyn Alf Williams, The Search for Beulah Land (1980).
Ym mis Chwefror 1793 dechreuodd ei gylchgrawn Cymraeg ei hun, Y Cylchgrawn Cymraeg. Yn ei dudalennau codai ei lais yn erbyn y fasnach gaethweision ac o blaid cenhadaeth, ysgolion Sul ac ysgolion dyddiol; galwai am ddiwygio’r Senedd a rhoi terfyn ar freintiau dosbarth, trethi llethol a gwastraffu arian cyhoeddus ar ryfeloedd a llwgrwobrwyo. Ef oedd y cyntaf i alw am gyfundrefn o ysgolion Sul yng Nghymru, a mynnai ddysgu Saesneg i blant yn yr ysgolion dyddiol drwy eu mamiaith eu hunain, y Gymraeg.FfynonellauRhys, Morgan John (Morgan ab Ioan Rhus; 1760 – 1804), Baptist minister, author, and American settler ↗John James Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Rhagfyr 1760, pedwerydd mab John ac Elizabeth Rees, o’r Graddfa, ffermdy ger Llanbradach, Morgannwg; cafodd ysgol dan David Williams ac yng Nghaerfyrddin, a chadwodd ysgol leol o 1780 hyd 1786; ymunodd ag eglwys y Bedyddwyr yn Hengoed, astudiodd am flwyddyn yn Athrofa’r Bedyddwyr ym Mryste, a bu’n weinidog llwyddiannus ym Mhen-y-garn ger Pont-y-pŵl o Hydref 1787 hyd Mehefin 1791; gwelai yn y Chwyldro Ffrengig ddyfodiad oes aur; sefydlodd Gymdeithas Feiblau Ffrengig yn Llundain ac aeth i Baris ym mis Awst 1791, lle cafodd neuadd fawr yn storfa Feiblau ac yn fan pregethu; pan dorrodd y rhyfel daeth adref a theithio ymhell ac agos yn sefydlu cymdeithasau i godi arian at Feibl Ffrangeg newydd i’w rannu’n rhad; ym mis Chwefror 1793 dechreuodd Y Cylchgrawn Cymraeg, y daeth pum rhifyn ohono, yn llwyfan i’w farn ar y fasnach gaethweision, cenhadaeth, ysgolion Sul a dyddiol a delfrydau’r Chwyldro; galwai am ddiwygio’r Senedd a rhoi terfyn ar freintiau dosbarth, trethi gormesol a gwastraffu arian cyhoeddus ar ryfeloedd a llwgrwobrwyo; ac yntau â diddordeb mawr mewn addysg, ef oedd y cyntaf i alw am gyfundrefn o ysgolion Sul yng Nghymru, ac am ddysgu Saesneg yn yr ysgolion dyddiol drwy’r famiaith; glaniodd yn Efrog Newydd ar 12 Hydref 1794 a theithio taleithiau’r de a’r gogledd-orllewin yn pregethu heddwch, diddymu caethwasiaeth, cenhadaeth a rhyddid crefyddol a gwleidyddol; yn 1796 priododd Ann, merch y Cyrnol Benjamin Loxley, yn Philadelphia; sefydlodd Gymdeithas Ymfudo Gymreig, ac yn 1798 prynodd dir eang ym mynyddoedd yr Allegheny, a’i alw’n Cambria, gan sefydlu tref Beulah, lle daeth â llawer o ymfudwyr Cymreig, codi tai, pregethu, cyhoeddi papur newydd (The Western Sky), sefydlu llyfrgell, cymdeithas genhadol ac enwad newydd, Eglwys Crist; yn 1799 symudodd i Somerset, sir Somerset, lle bu mewn sawl swydd bwysig; bu farw yno yn 1804, gan adael gweddw a phump o blant; ysgrifennodd ugain pamffled Cymraeg a deg Saesneg, sy’n dangos cariad ysol at ryddid ac at y gwan a’r gorthrymedig.Morgan John Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd Morgan John Rhys, neu Rhees (8 Rhagfyr 1760 – 1804), yn weinidog radical efengylaidd gyda’r Bedyddwyr a bregethai yn erbyn caethwasiaeth ac o blaid diwygio’r senedd, a sefydlodd y cylchgrawn Cylchgrawn Cymraeg i rannu’r syniadau hyn; yn 1794 ymfudodd i America, lle sefydlodd wladfa Gymreig, Cambria; prynodd dir ym mynyddoedd Allegheny, Pennsylvania, gan Dr Benjamin Rush a sefydlu tref Beula; yno sefydlodd ei enwad ei hun a phapur newydd, The Western Sky; yn America newidiodd ei gyfenw i Rhees; gweithiodd i gael sir ym Mhennsylvania o’r enw Cambria, ac yn 1804 creodd y dalaith Cambria County; daeth ei ail fab, Benjamin Rush Rhees (1798–1831), a enwyd ar ôl ei gyfaill Benjamin Rush, yn feddyg amlwg ac yn un o sylfaenwyr ac athrawon cyntaf Jefferson Medical College; roedd ei or-ŵyr Rush Rhees (1860–1939) yn drydydd llywydd Prifysgol Rochester, ac roedd hefyd yn hen-daid i Nicholas Murray Butler, Llywydd Prifysgol Columbia.
A rhyddid barn dan fygythiad ym Mhrydain a pherygl ei arestio am ei ysgrifau yn hongian drosto, hwyliodd am America a glanio yn Efrog Newydd ar 12 Hydref 1794. Teithiodd drwy daleithiau’r de a’r gogledd-orllewin yn pregethu heddwch, rhyddid a diwedd caethwasiaeth, a chadwodd ddyddiadur a drysorir heddiw yn gofnod hanesyddol pwysig.FfynonellauMorgan John Rhys ↗Wicipedia CymraegGweinidog gyda’r Bedyddwyr (8 Rhagfyr 1760 – 1804), a aned yn Llanbradach, Caerffili; propagandydd enwog dros ryddid, croesawodd y Chwyldro Ffrengig a phregethai yn erbyn caethwasiaeth; yn 1794 ymfudodd i America, mewn perygl o gael ei arestio am feirniadu’r llywodraeth yn ei erthyglau yn Y Cylchgrawn Cynmraeg, y cyfnodolyn a ddechreuodd yn Nhrefeca; yn America prynodd dir a sefydlu gwladfa Gymreig yng ngorllewin Pennsylvania, a’i henwi’n Cambria, a’i phrif dref oedd Beulah; cyhoeddodd bapur newydd yno, The Western Sky, cychwynnodd enwad newydd, Eglwys Crist, a cheisiai genhadu i’r brodorion Americanaidd; ar ei daith drwy America cadwodd ddyddiadur a ystyrir heddiw’n gofnod hanesyddol pwysig; ar 4 Mai 1795 ysgrifennodd, “Gwell gen i fyw gyda’r Indiaid na chyda perchnogion caethweision”; ymhlith y llyfrau amdano mae J. J. Evans, Morgan John Rhys a’i Amserau (1935) a Gwyn Alf Williams, The Search for Beulah Land (1980).Rhys, Morgan John (Morgan ab Ioan Rhus; 1760 – 1804), Baptist minister, author, and American settler ↗John James Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Rhagfyr 1760, pedwerydd mab John ac Elizabeth Rees, o’r Graddfa, ffermdy ger Llanbradach, Morgannwg; cafodd ysgol dan David Williams ac yng Nghaerfyrddin, a chadwodd ysgol leol o 1780 hyd 1786; ymunodd ag eglwys y Bedyddwyr yn Hengoed, astudiodd am flwyddyn yn Athrofa’r Bedyddwyr ym Mryste, a bu’n weinidog llwyddiannus ym Mhen-y-garn ger Pont-y-pŵl o Hydref 1787 hyd Mehefin 1791; gwelai yn y Chwyldro Ffrengig ddyfodiad oes aur; sefydlodd Gymdeithas Feiblau Ffrengig yn Llundain ac aeth i Baris ym mis Awst 1791, lle cafodd neuadd fawr yn storfa Feiblau ac yn fan pregethu; pan dorrodd y rhyfel daeth adref a theithio ymhell ac agos yn sefydlu cymdeithasau i godi arian at Feibl Ffrangeg newydd i’w rannu’n rhad; ym mis Chwefror 1793 dechreuodd Y Cylchgrawn Cymraeg, y daeth pum rhifyn ohono, yn llwyfan i’w farn ar y fasnach gaethweision, cenhadaeth, ysgolion Sul a dyddiol a delfrydau’r Chwyldro; galwai am ddiwygio’r Senedd a rhoi terfyn ar freintiau dosbarth, trethi gormesol a gwastraffu arian cyhoeddus ar ryfeloedd a llwgrwobrwyo; ac yntau â diddordeb mawr mewn addysg, ef oedd y cyntaf i alw am gyfundrefn o ysgolion Sul yng Nghymru, ac am ddysgu Saesneg yn yr ysgolion dyddiol drwy’r famiaith; glaniodd yn Efrog Newydd ar 12 Hydref 1794 a theithio taleithiau’r de a’r gogledd-orllewin yn pregethu heddwch, diddymu caethwasiaeth, cenhadaeth a rhyddid crefyddol a gwleidyddol; yn 1796 priododd Ann, merch y Cyrnol Benjamin Loxley, yn Philadelphia; sefydlodd Gymdeithas Ymfudo Gymreig, ac yn 1798 prynodd dir eang ym mynyddoedd yr Allegheny, a’i alw’n Cambria, gan sefydlu tref Beulah, lle daeth â llawer o ymfudwyr Cymreig, codi tai, pregethu, cyhoeddi papur newydd (The Western Sky), sefydlu llyfrgell, cymdeithas genhadol ac enwad newydd, Eglwys Crist; yn 1799 symudodd i Somerset, sir Somerset, lle bu mewn sawl swydd bwysig; bu farw yno yn 1804, gan adael gweddw a phump o blant; ysgrifennodd ugain pamffled Cymraeg a deg Saesneg, sy’n dangos cariad ysol at ryddid ac at y gwan a’r gorthrymedig.
Gwell gen i fyw gyda’r Indiaid na chyda perchnogion caethweision.
Morgan John Rhys, ei ddyddiadur, 4 Mai 1795
Yn Philadelphia yn 1796 priododd Ann, merch y Cyrnol Benjamin Loxley. Sefydlodd Gymdeithas Ymfudo Gymreig, ac yn 1798 prynodd ddarn mawr o dir ym mynyddoedd yr Allegheny gan ei gyfaill Dr Benjamin Rush. Galwodd ef yn Cambria a sefydlu arno dref Beulah, lle daeth ag ymfudwyr o Gymru a bod yn brysur yn codi tai, pregethu, cyhoeddi papur newydd, The Western Sky, sefydlu llyfrgell a chychwyn eglwys newydd, Eglwys Crist.FfynonellauRhys, Morgan John (Morgan ab Ioan Rhus; 1760 – 1804), Baptist minister, author, and American settler ↗John James Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Rhagfyr 1760, pedwerydd mab John ac Elizabeth Rees, o’r Graddfa, ffermdy ger Llanbradach, Morgannwg; cafodd ysgol dan David Williams ac yng Nghaerfyrddin, a chadwodd ysgol leol o 1780 hyd 1786; ymunodd ag eglwys y Bedyddwyr yn Hengoed, astudiodd am flwyddyn yn Athrofa’r Bedyddwyr ym Mryste, a bu’n weinidog llwyddiannus ym Mhen-y-garn ger Pont-y-pŵl o Hydref 1787 hyd Mehefin 1791; gwelai yn y Chwyldro Ffrengig ddyfodiad oes aur; sefydlodd Gymdeithas Feiblau Ffrengig yn Llundain ac aeth i Baris ym mis Awst 1791, lle cafodd neuadd fawr yn storfa Feiblau ac yn fan pregethu; pan dorrodd y rhyfel daeth adref a theithio ymhell ac agos yn sefydlu cymdeithasau i godi arian at Feibl Ffrangeg newydd i’w rannu’n rhad; ym mis Chwefror 1793 dechreuodd Y Cylchgrawn Cymraeg, y daeth pum rhifyn ohono, yn llwyfan i’w farn ar y fasnach gaethweision, cenhadaeth, ysgolion Sul a dyddiol a delfrydau’r Chwyldro; galwai am ddiwygio’r Senedd a rhoi terfyn ar freintiau dosbarth, trethi gormesol a gwastraffu arian cyhoeddus ar ryfeloedd a llwgrwobrwyo; ac yntau â diddordeb mawr mewn addysg, ef oedd y cyntaf i alw am gyfundrefn o ysgolion Sul yng Nghymru, ac am ddysgu Saesneg yn yr ysgolion dyddiol drwy’r famiaith; glaniodd yn Efrog Newydd ar 12 Hydref 1794 a theithio taleithiau’r de a’r gogledd-orllewin yn pregethu heddwch, diddymu caethwasiaeth, cenhadaeth a rhyddid crefyddol a gwleidyddol; yn 1796 priododd Ann, merch y Cyrnol Benjamin Loxley, yn Philadelphia; sefydlodd Gymdeithas Ymfudo Gymreig, ac yn 1798 prynodd dir eang ym mynyddoedd yr Allegheny, a’i alw’n Cambria, gan sefydlu tref Beulah, lle daeth â llawer o ymfudwyr Cymreig, codi tai, pregethu, cyhoeddi papur newydd (The Western Sky), sefydlu llyfrgell, cymdeithas genhadol ac enwad newydd, Eglwys Crist; yn 1799 symudodd i Somerset, sir Somerset, lle bu mewn sawl swydd bwysig; bu farw yno yn 1804, gan adael gweddw a phump o blant; ysgrifennodd ugain pamffled Cymraeg a deg Saesneg, sy’n dangos cariad ysol at ryddid ac at y gwan a’r gorthrymedig.Morgan John Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd Morgan John Rhys, neu Rhees (8 Rhagfyr 1760 – 1804), yn weinidog radical efengylaidd gyda’r Bedyddwyr a bregethai yn erbyn caethwasiaeth ac o blaid diwygio’r senedd, a sefydlodd y cylchgrawn Cylchgrawn Cymraeg i rannu’r syniadau hyn; yn 1794 ymfudodd i America, lle sefydlodd wladfa Gymreig, Cambria; prynodd dir ym mynyddoedd Allegheny, Pennsylvania, gan Dr Benjamin Rush a sefydlu tref Beula; yno sefydlodd ei enwad ei hun a phapur newydd, The Western Sky; yn America newidiodd ei gyfenw i Rhees; gweithiodd i gael sir ym Mhennsylvania o’r enw Cambria, ac yn 1804 creodd y dalaith Cambria County; daeth ei ail fab, Benjamin Rush Rhees (1798–1831), a enwyd ar ôl ei gyfaill Benjamin Rush, yn feddyg amlwg ac yn un o sylfaenwyr ac athrawon cyntaf Jefferson Medical College; roedd ei or-ŵyr Rush Rhees (1860–1939) yn drydydd llywydd Prifysgol Rochester, ac roedd hefyd yn hen-daid i Nicholas Murray Butler, Llywydd Prifysgol Columbia.Morgan John Rhys ↗Wicipedia CymraegGweinidog gyda’r Bedyddwyr (8 Rhagfyr 1760 – 1804), a aned yn Llanbradach, Caerffili; propagandydd enwog dros ryddid, croesawodd y Chwyldro Ffrengig a phregethai yn erbyn caethwasiaeth; yn 1794 ymfudodd i America, mewn perygl o gael ei arestio am feirniadu’r llywodraeth yn ei erthyglau yn Y Cylchgrawn Cynmraeg, y cyfnodolyn a ddechreuodd yn Nhrefeca; yn America prynodd dir a sefydlu gwladfa Gymreig yng ngorllewin Pennsylvania, a’i henwi’n Cambria, a’i phrif dref oedd Beulah; cyhoeddodd bapur newydd yno, The Western Sky, cychwynnodd enwad newydd, Eglwys Crist, a cheisiai genhadu i’r brodorion Americanaidd; ar ei daith drwy America cadwodd ddyddiadur a ystyrir heddiw’n gofnod hanesyddol pwysig; ar 4 Mai 1795 ysgrifennodd, “Gwell gen i fyw gyda’r Indiaid na chyda perchnogion caethweision”; ymhlith y llyfrau amdano mae J. J. Evans, Morgan John Rhys a’i Amserau (1935) a Gwyn Alf Williams, The Search for Beulah Land (1980).
Gweithiodd i gael sir yn Pennsylvania i ddwyn yr enw Cambria, ac yn 1804 creodd y dalaith Cambria County, enw a gedwir hyd heddiw. Yn 1799 roedd wedi symud i dref Somerset, lle bu mewn sawl swydd bwysig, a bu farw yno yn 1804, gan adael Ann a phump o blant.FfynonellauMorgan John Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd Morgan John Rhys, neu Rhees (8 Rhagfyr 1760 – 1804), yn weinidog radical efengylaidd gyda’r Bedyddwyr a bregethai yn erbyn caethwasiaeth ac o blaid diwygio’r senedd, a sefydlodd y cylchgrawn Cylchgrawn Cymraeg i rannu’r syniadau hyn; yn 1794 ymfudodd i America, lle sefydlodd wladfa Gymreig, Cambria; prynodd dir ym mynyddoedd Allegheny, Pennsylvania, gan Dr Benjamin Rush a sefydlu tref Beula; yno sefydlodd ei enwad ei hun a phapur newydd, The Western Sky; yn America newidiodd ei gyfenw i Rhees; gweithiodd i gael sir ym Mhennsylvania o’r enw Cambria, ac yn 1804 creodd y dalaith Cambria County; daeth ei ail fab, Benjamin Rush Rhees (1798–1831), a enwyd ar ôl ei gyfaill Benjamin Rush, yn feddyg amlwg ac yn un o sylfaenwyr ac athrawon cyntaf Jefferson Medical College; roedd ei or-ŵyr Rush Rhees (1860–1939) yn drydydd llywydd Prifysgol Rochester, ac roedd hefyd yn hen-daid i Nicholas Murray Butler, Llywydd Prifysgol Columbia.Rhys, Morgan John (Morgan ab Ioan Rhus; 1760 – 1804), Baptist minister, author, and American settler ↗John James Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Rhagfyr 1760, pedwerydd mab John ac Elizabeth Rees, o’r Graddfa, ffermdy ger Llanbradach, Morgannwg; cafodd ysgol dan David Williams ac yng Nghaerfyrddin, a chadwodd ysgol leol o 1780 hyd 1786; ymunodd ag eglwys y Bedyddwyr yn Hengoed, astudiodd am flwyddyn yn Athrofa’r Bedyddwyr ym Mryste, a bu’n weinidog llwyddiannus ym Mhen-y-garn ger Pont-y-pŵl o Hydref 1787 hyd Mehefin 1791; gwelai yn y Chwyldro Ffrengig ddyfodiad oes aur; sefydlodd Gymdeithas Feiblau Ffrengig yn Llundain ac aeth i Baris ym mis Awst 1791, lle cafodd neuadd fawr yn storfa Feiblau ac yn fan pregethu; pan dorrodd y rhyfel daeth adref a theithio ymhell ac agos yn sefydlu cymdeithasau i godi arian at Feibl Ffrangeg newydd i’w rannu’n rhad; ym mis Chwefror 1793 dechreuodd Y Cylchgrawn Cymraeg, y daeth pum rhifyn ohono, yn llwyfan i’w farn ar y fasnach gaethweision, cenhadaeth, ysgolion Sul a dyddiol a delfrydau’r Chwyldro; galwai am ddiwygio’r Senedd a rhoi terfyn ar freintiau dosbarth, trethi gormesol a gwastraffu arian cyhoeddus ar ryfeloedd a llwgrwobrwyo; ac yntau â diddordeb mawr mewn addysg, ef oedd y cyntaf i alw am gyfundrefn o ysgolion Sul yng Nghymru, ac am ddysgu Saesneg yn yr ysgolion dyddiol drwy’r famiaith; glaniodd yn Efrog Newydd ar 12 Hydref 1794 a theithio taleithiau’r de a’r gogledd-orllewin yn pregethu heddwch, diddymu caethwasiaeth, cenhadaeth a rhyddid crefyddol a gwleidyddol; yn 1796 priododd Ann, merch y Cyrnol Benjamin Loxley, yn Philadelphia; sefydlodd Gymdeithas Ymfudo Gymreig, ac yn 1798 prynodd dir eang ym mynyddoedd yr Allegheny, a’i alw’n Cambria, gan sefydlu tref Beulah, lle daeth â llawer o ymfudwyr Cymreig, codi tai, pregethu, cyhoeddi papur newydd (The Western Sky), sefydlu llyfrgell, cymdeithas genhadol ac enwad newydd, Eglwys Crist; yn 1799 symudodd i Somerset, sir Somerset, lle bu mewn sawl swydd bwysig; bu farw yno yn 1804, gan adael gweddw a phump o blant; ysgrifennodd ugain pamffled Cymraeg a deg Saesneg, sy’n dangos cariad ysol at ryddid ac at y gwan a’r gorthrymedig.
Daeth ei fab Benjamin Rush Rhees, a enwyd ar ôl cyfaill ei dad, yn feddyg blaenllaw ac yn un o sylfaenwyr Jefferson Medical College yn Philadelphia. Roedd ei or-ŵyr Rush Rhees yn llywydd Prifysgol Rochester, ac roedd Nicholas Murray Butler, llywydd Prifysgol Columbia, yn or-ŵyr arall. Mae ei ugain pamffled Cymraeg a’i ddeg pamffled Saesneg yn dangos, yng ngeiriau’r Bywgraffiadur, gariad ysol at ryddid ac at y gwan a’r gorthrymedig. Adroddodd Gwyn Alf Williams ei hanes yn The Search for Beulah Land (1980).FfynonellauMorgan John Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd Morgan John Rhys, neu Rhees (8 Rhagfyr 1760 – 1804), yn weinidog radical efengylaidd gyda’r Bedyddwyr a bregethai yn erbyn caethwasiaeth ac o blaid diwygio’r senedd, a sefydlodd y cylchgrawn Cylchgrawn Cymraeg i rannu’r syniadau hyn; yn 1794 ymfudodd i America, lle sefydlodd wladfa Gymreig, Cambria; prynodd dir ym mynyddoedd Allegheny, Pennsylvania, gan Dr Benjamin Rush a sefydlu tref Beula; yno sefydlodd ei enwad ei hun a phapur newydd, The Western Sky; yn America newidiodd ei gyfenw i Rhees; gweithiodd i gael sir ym Mhennsylvania o’r enw Cambria, ac yn 1804 creodd y dalaith Cambria County; daeth ei ail fab, Benjamin Rush Rhees (1798–1831), a enwyd ar ôl ei gyfaill Benjamin Rush, yn feddyg amlwg ac yn un o sylfaenwyr ac athrawon cyntaf Jefferson Medical College; roedd ei or-ŵyr Rush Rhees (1860–1939) yn drydydd llywydd Prifysgol Rochester, ac roedd hefyd yn hen-daid i Nicholas Murray Butler, Llywydd Prifysgol Columbia.Rhys, Morgan John (Morgan ab Ioan Rhus; 1760 – 1804), Baptist minister, author, and American settler ↗John James Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Rhagfyr 1760, pedwerydd mab John ac Elizabeth Rees, o’r Graddfa, ffermdy ger Llanbradach, Morgannwg; cafodd ysgol dan David Williams ac yng Nghaerfyrddin, a chadwodd ysgol leol o 1780 hyd 1786; ymunodd ag eglwys y Bedyddwyr yn Hengoed, astudiodd am flwyddyn yn Athrofa’r Bedyddwyr ym Mryste, a bu’n weinidog llwyddiannus ym Mhen-y-garn ger Pont-y-pŵl o Hydref 1787 hyd Mehefin 1791; gwelai yn y Chwyldro Ffrengig ddyfodiad oes aur; sefydlodd Gymdeithas Feiblau Ffrengig yn Llundain ac aeth i Baris ym mis Awst 1791, lle cafodd neuadd fawr yn storfa Feiblau ac yn fan pregethu; pan dorrodd y rhyfel daeth adref a theithio ymhell ac agos yn sefydlu cymdeithasau i godi arian at Feibl Ffrangeg newydd i’w rannu’n rhad; ym mis Chwefror 1793 dechreuodd Y Cylchgrawn Cymraeg, y daeth pum rhifyn ohono, yn llwyfan i’w farn ar y fasnach gaethweision, cenhadaeth, ysgolion Sul a dyddiol a delfrydau’r Chwyldro; galwai am ddiwygio’r Senedd a rhoi terfyn ar freintiau dosbarth, trethi gormesol a gwastraffu arian cyhoeddus ar ryfeloedd a llwgrwobrwyo; ac yntau â diddordeb mawr mewn addysg, ef oedd y cyntaf i alw am gyfundrefn o ysgolion Sul yng Nghymru, ac am ddysgu Saesneg yn yr ysgolion dyddiol drwy’r famiaith; glaniodd yn Efrog Newydd ar 12 Hydref 1794 a theithio taleithiau’r de a’r gogledd-orllewin yn pregethu heddwch, diddymu caethwasiaeth, cenhadaeth a rhyddid crefyddol a gwleidyddol; yn 1796 priododd Ann, merch y Cyrnol Benjamin Loxley, yn Philadelphia; sefydlodd Gymdeithas Ymfudo Gymreig, ac yn 1798 prynodd dir eang ym mynyddoedd yr Allegheny, a’i alw’n Cambria, gan sefydlu tref Beulah, lle daeth â llawer o ymfudwyr Cymreig, codi tai, pregethu, cyhoeddi papur newydd (The Western Sky), sefydlu llyfrgell, cymdeithas genhadol ac enwad newydd, Eglwys Crist; yn 1799 symudodd i Somerset, sir Somerset, lle bu mewn sawl swydd bwysig; bu farw yno yn 1804, gan adael gweddw a phump o blant; ysgrifennodd ugain pamffled Cymraeg a deg Saesneg, sy’n dangos cariad ysol at ryddid ac at y gwan a’r gorthrymedig.Morgan John Rhys ↗Wicipedia CymraegGweinidog gyda’r Bedyddwyr (8 Rhagfyr 1760 – 1804), a aned yn Llanbradach, Caerffili; propagandydd enwog dros ryddid, croesawodd y Chwyldro Ffrengig a phregethai yn erbyn caethwasiaeth; yn 1794 ymfudodd i America, mewn perygl o gael ei arestio am feirniadu’r llywodraeth yn ei erthyglau yn Y Cylchgrawn Cynmraeg, y cyfnodolyn a ddechreuodd yn Nhrefeca; yn America prynodd dir a sefydlu gwladfa Gymreig yng ngorllewin Pennsylvania, a’i henwi’n Cambria, a’i phrif dref oedd Beulah; cyhoeddodd bapur newydd yno, The Western Sky, cychwynnodd enwad newydd, Eglwys Crist, a cheisiai genhadu i’r brodorion Americanaidd; ar ei daith drwy America cadwodd ddyddiadur a ystyrir heddiw’n gofnod hanesyddol pwysig; ar 4 Mai 1795 ysgrifennodd, “Gwell gen i fyw gyda’r Indiaid na chyda perchnogion caethweision”; ymhlith y llyfrau amdano mae J. J. Evans, Morgan John Rhys a’i Amserau (1935) a Gwyn Alf Williams, The Search for Beulah Land (1980).
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf