Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 470–620

Brenhinoedd a thywysogion Ergyng

Y deyrnas Gymreig i’r dwyrain o’r Mynydd Du, man geni Sant Dyfrig.

Llun: Bwâu pigfain corff adfeiliedig Priordy Llanddewi Nant Hodni yn Nyffryn Ewias · Philip Pankhurst, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw

Ergyng: o Ariconium, y dref Rufeinig ger Rhosan ar Wy

Roedd Ergyng i’r dwyrain o’r Mynydd Du, o gwmpas hen dref Rufeinig Ariconium, yn yr hyn sydd heddiw yn Swydd Henffordd. Siaradwyd Cymraeg yno am ganrifoedd wedi iddi ddod dan reolaeth Lloegr.

Yno y ganed Sant Dyfrig, ŵyr y Brenin Peibio. Drwy Onbrawst, merch Gwrgan Fawr, ymunodd llinach Ergyng â thŷ brenhinol Gwent.

Gwlad Dyfrig

Gorweddai calon Ergyng rhwng Mynwy a Gwy, ac efallai mai tref Rufeinig Ariconium, yn Weston under Penyard, a roddodd ei henw iddi ac mai hi oedd ei phrifddinas gyntaf. Ei brenin Peibio Clafrog oedd taid Dyfrig Sant, esgob cyntaf Ergyng, a sefydlodd dai dysg mawr yn Llanfrother, ger Hoarwithy, ac ym Mochros. Roedd Gwrgan Fawr, a deyrnasodd tua 619 hyd 645, yn un o’i brenhinoedd mwyaf.

Cymraeg yn Erging

Cadwodd Ergyng ei hiaith ymhell wedi iddi ddod dan reolaeth Lloegr. Roedd y Gymraeg yn dal i’w siarad yn gyffredin yno yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a gosodid hysbysiadau’r eglwys yn Gymraeg a Saesneg hyd tua 1860.

Y rheolwyr, yn eu trefn

  1. Erb

    Brenin cyntaf Ergyng yn siarteri Llandaf.

  2. Peibio Clafrog ab Erb

    Taid Sant Dyfrig.

  3. Cynfyn ap Peibio

  4. Gwrgan Fawr ap Cynfyn

    ‘Mawr’. Priododd ei ferch Onbrawst â Meurig ap Tewdrig, a hi oedd mam Athrwys.

  5. Ar ôl Gwrgan, unwyd Ergyng â Gwent drwy Feurig ac Onbrawst.

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf