Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

c. 1423–1469

Wiliam Herbert, Iarll Penfro

Arglwydd Rhaglan a ddaeth yn ŵr mwyaf grymus Cymru, y Cymro cyntaf i eistedd ymhlith arglwyddi Lloegr, a gwarcheidwad y Harri Tudur ifanc.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1423–1469 (wedi’i gofnodi) Arglwydd Rhaglan, yr iarll Cymreig cyntaf Cymru Glyndŵr Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
★ Y Cymro cyntaf Y Cymro cyntaf i eistedd yn Nhŷ’r Arglwyddi, 1461
Castell Rhaglan, plasty mawr William Herbert
Castell Rhaglan, plasty mawr William Herbert · Llun: Wikimedia Commons · Tyssil, CC BY-SA 3.0

Wiliam Herbert o Raglan, Gwilym Ddu, oedd Cymro mwyaf grymus ei oes. Yn ŵyr i Ddafydd Gam, cododd i fod yn arglwydd Rhaglan, yn brif ustus De Cymru ac yn iarll Penfro, y cyntaf o uchelwyr Cymru i eistedd ymhlith arglwyddi Lloegr, a chyfarchodd beirdd Cymru ef fel y gŵr a allai wneud Cymru’n un eto.

GanedTua 1423
Ei dadSyr Wiliam ap Thomas o Raglan
Ei famGwladus, merch Dafydd Gam
Ei deitlauArglwydd Herbert o Raglan, 1461; iarll Penfro, 1468
CartrefCastell Rhaglan
Bu farw27 Gorffennaf 1469

Mab Rhaglan#

Roedd Wiliam yn fab i Syr Wiliam ap Thomas, a ddechreuodd gastell Rhaglan, ac i Wladus, merch Dafydd Gam, a alwyd gan y beirdd yn Seren y Fenni. Yn ŵr ifanc ymladdodd yn Normandi ochr yn ochr â’i gyd-Gymro Mathau Goch. Fe’i daliwyd yn garcharor ym mrwydr Formigny ym mis Ebrill 1450, a’i urddo’n farchog y Nadolig hwnnw.

Twf Gwilym Ddu#

Yn yr ymryson rhwng Lancaster ac York cymerodd ochr York, a gwnaeth ei nerth ar ororau’r de lawer i ennill y dydd ym Mortimer’s Cross yn 1461. Pan goronwyd Edward IV, gwnaeth Wiliam yn arglwydd Herbert o Raglan, ac yn 1462 yn Farchog y Gardas. Daeth yn brif ustus ac yn siambrlen De Cymru, yn aelod o gyngor mewnol y brenin, ac yn brif rym yng Nghymru.

Castell Rhaglan#

Herbert a gododd y rhan fwyaf o’r castell yn Rhaglan sy’n sefyll heddiw, gan ychwanegu porthdy newydd a dau gwrt mawr o ystafelloedd at waith ei dad. Canmolodd y bardd Dafydd Llwyd ei gant o ystafelloedd yn llawn gwledd, a daeth Rhaglan yn gartref i farddoniaeth Gymraeg, lle treuliodd Guto’r Glyn lawer o’i amser rhwng 1450 a 1470.

Gwarcheidwad Harri Tudur#

Pan ddaeth castell Penfro i’w ddwylo, cafodd Herbert ofal yr Harri Tudur ifanc, a magwyd Harri ar ei aelwyd yn Rhaglan hyd 1469. Bwriadai Herbert i Harri briodi ei ferch Maud. Felly treuliodd y bachgen a fyddai’n Frenin Harri VII ei blentyndod ymhlith yr Herbertiaid a’u beirdd.

Harlech a’r iarllaeth#

Yn haf 1468 anfonwyd Herbert i gipio Harlech, a oedd wedi dal dros Lancaster am saith mlynedd. Gorymdeithiodd tri llu i Wynedd, ac ym mis Awst ildiodd y castell. Yn wobr fe’i gwnaed yn iarll Penfro ar 8 Medi 1468, y cyntaf o uchelwyr Cymru i ddod yn un o arglwyddi Lloegr.

Brenin ein iaith#

Cyfarchodd Guto’r Glyn ef â cherdd fawl fawr. Galwodd Herbert yn ‘brenin ein iaith’, erfyniodd arno i drugarhau wrth uchelwyr Gwynedd a pheidio â rhoi eu swyddi i Saeson, a galwodd arno i gymryd gwŷr Cymru i’w wasanaeth ac uno’r wlad gyfan, o Forgannwg i Wynedd, o Gonwy i Nedd.

Dwg Forgannwg a Gwynedd, / Gwna’n un o Gonwy i Nedd.

Guto’r Glyn wrth Wiliam Herbert, 1468

Edgecote#

Digiodd ffafr y brenin at Herbert iarll Warwick, a phan drodd Warwick yn erbyn Edward IV, gorymdeithiodd Herbert yn ei erbyn. Yn Edgecote, ger Banbury, ym mis Gorffennaf 1469, trechwyd byddin Herbert, a daliwyd Herbert a’i frawd Rhisiart a’u rhoi i farwolaeth. Galarodd beirdd Cymru am ei gwymp fel trychineb i’r genedl gyfan. Fe’i claddwyd yn abaty Tyndyrn, ac mae llyfr mawr Lewys Glyn Cothi o gerddi yn ei law ei hun yn agor â cherddi i Wiliam Herbert a’i frawd.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf