Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

c. 1527–c. 1598

Gruffydd Robert

Offeiriad ac ysgolhaig a ysgrifennodd, yn alltud yn yr Eidal, y gramadeg Cymraeg printiedig cyntaf, a gyhoeddwyd ym Milan yn 1567.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1527–c. 1598 (wedi’i gofnodi) Gramadegydd ym Milan Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Ysgolheigion ac athrawon
★ Y Cymro cyntaf Y gramadeg Cymraeg printiedig cyntaf, Milan 1567
Eglwys Gadeiriol Milan, lle bu Gruffydd Robert yn ganon ac yno yr argraffwyd ei ramadeg Cymraeg
Eglwys Gadeiriol Milan, lle bu Gruffydd Robert yn ganon ac yno yr argraffwyd ei ramadeg Cymraeg · Llun: Wikimedia Commons · Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0

Gruffydd Robert o Sir Gaernarfon a luniodd ramadeg modern cyntaf yr iaith Gymraeg, a’r cyntaf a ysgrifennwyd yn y Gymraeg ei hun. Ymhell o gartref, yn ganon yn eglwys gadeiriol fawr Milan, cyhoeddodd ei ran gyntaf ar Ddydd Gŵyl Dewi 1567, i wneud y Gymraeg yn iaith deilwng o holl ddysg y Dadeni.

GanedTua 1527, Sir Gaernarfon
Ei ewythrMorys Clynnog
Ei swydd yng NghymruArchddiacon Môn, 1558
Ei gartref yn alltudMilan, o 1565
Ei waith mawrDosparth Byrr, y gramadeg Cymraeg, 1567
Bu farw15 Mai 1598, Milan

Mab o Arfon#

Ganed Gruffydd tua 1527 yn Sir Gaernarfon, un o saith o blant Robert a Chatrin ferch Gruffudd, boneddiges a allai fod y fardd Catrin ferch Gruffudd ap Hywel. Ym Milan gwyddid ei fod o dras uchelwrol. Ei ewythr oedd yr ysgolhaig Morys Clynnog, a chafodd ei addysg yn Rhydychen.

Ffyddlon i’r hen eglwys#

Ym mis Tachwedd 1558 fe’i gwnaed yn archddiacon Môn. Pan ddaeth Elisabeth i’r orsedd glynodd wrth yr hen ffydd, a thua 1560 aeth dramor gyda’i ewythr. Buont yn helpu’r alltudion Catholig yn Fflandrys ac yn astudio yn Leuven a Bologna, ac erbyn 1563 roeddent yn Rhufain, lle ordeiniwyd Gruffydd yn offeiriad a’i wneud yn gaplan yr Ysbyty Seisnig.

Canon Milan#

Yn 1565 aeth i Filan, lle dewisodd y Cardinal mawr Carlo Borromeo ef yn un o’i gyffeswyr. Daeth yn ddiwinydd yr eglwys gadeiriol yn 1567 ac yn ganon yn 1571, a chymerodd ddoethuriaeth. Bu’n arolygu’r addysg yn seminarau Milan ac yn un o lysgenhadon y cardinal.

Pla Milan#

Pan drawodd pla enbyd Milan yn 1576 a 1577, roedd Gruffydd yn un o’r rhai a arweiniodd ymateb yr eglwys i anghenion y bobl. Bob wythnos cyfarfu â’r meddyg Ludovico Settala i drefnu’r cymorth, ac aeth gyda Borromeo drwy’r ddinas yn dosbarthu bwyd a meddyginiaethau.

Y gramadeg Cymraeg cyntaf#

Ar Ddydd Gŵyl Dewi 1567 daeth rhan gyntaf ei ramadeg, Dosparth Byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg Cymraeg, o wasg ym Milan. Fe’i lluniodd fel sgwrs rhyngddo ef a’i ewythr Morys mewn gwinllan. Ymdriniai rhannau diweddarach â rhannau ymadrodd, â’r gynghanedd ac â’r mesurau caeth, a chyda hwy daeth casgliad bach o gerddi Cymraeg a chyfieithiad Cymraeg o Cicero.

Iaith dysg#

Gruffydd oedd y cyntaf i geisio dadansoddi’r iaith Gymraeg. Ei nod mawr oedd gwneud y Gymraeg yn iaith dysg, yn abl i drafod pob pwnc a astudiai dysgedigion yr oes. Mae ei ramadeg yn un o weithiau Cymraeg pwysicaf y Dadeni, a barnai Saunders Lewis mai ef oedd meistr Cymraeg cyntaf a mwyaf yr arddull Giceronaidd gain.

Ei flynyddoedd olaf#

Daliodd ati i wasanaethu archesgobion Milan wedi marw Borromeo, ac yn 1568 roedd eisoes wedi gweld catecism Cymraeg ei ewythr drwy’r wasg. Bu farw Gruffydd ym Milan ar 15 Mai 1598, tua 71 oed, a’i gladdu gerllaw’r eglwys gadeiriol.

Ar y llinell amser

  1. Gramadeg Cymraeg ym Milan

    Mae Gruffydd Robert, alltud yn yr Eidal, yn cyhoeddi ei ramadeg Cymraeg ym Milan, llyfr sy’n canu clod harddwch yr iaith.

    Gramadeg Cymraeg ym Milan

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf