Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

1862

Straeon y Tylwyth Teg gan Glasynys

Straeon tylwyth teg Eryri a gasglwyd gan Glasynys, mab chwarelwr o Rostryfan, i’r llyfr Cymru Fu.

Llun: Llyn Idwal dan Slabiau Idwal a chlogwyni Cwm Idwal · Ioanp1, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Casglwyd ganOwen Wynne Jones, Glasynys (1828–1870)
ORostryfan, dan Foel Tryfan, ger Caernarfon
Argraffwyd ynCymru Fu, 1862; rhoddwyd yn Saesneg gan John Rhŷs, 1901
LleoeddCwm Silyn, Llyn y Ffynhonnau, Cwm Llan, arfordir Arfon

Ganwyd Owen Wynne Jones yn Nhyddyn y Ffrwd, Rhostryfan, yn 1828, ac aeth i weithio yn y chwarel lechi yn ddeg oed. Dysgodd ei hun, daeth yn ysgolfeistr yng Nghlynnog ac yn offeiriad yn yr Eglwys, a than yr enw barddol Glasynys ysgrifennodd gerddi, nofelau a straeon. Yn anad dim casglodd straeon y Tylwyth Teg a adroddid o hyd ym mhentrefi chwareli Arfon, a’u cyhoeddi yn Cymru Fu yn 1862. Canmolodd Saunders Lewis ei weledigaeth o bobl Gymreig wedi’u cyfoethogi gan eu straeon a’u harferion, ac ysgrifennodd Kate Roberts, a ddeuai o’r un llethr, amdano gyda balchder.

Y Gors Goch#

Un noson clywodd teulu’r Gors Goch sŵn mawr o amgylch y tŷ, a gofynnodd llais bach arian am le i drwsio’u plant. Daeth dwsin o bobl fach i mewn, ymolchi ac ymbincio wrth y piser dŵr hyd y wawr, a gadael rhodd o arian gwyn. Deuent yn aml wedi hynny. Dywed y stori iddynt unwaith gymryd baban nad oedd wedi’i fedyddio eto a gadael un o’u rhai eu hunain yn ei le, ac i’r plentyn newid dyfu i etifeddu fferm fawr. Felly y dywedai’r hen bobl: ‘Fe ddaw gwiddon yn fawr ond ei bedoli ag aur’.

William Ellis yn Llyn Cwm Silyn#

Roedd William Ellis o’r Gilwern yn pysgota yn Llyn Cwm Silyn ar ddiwrnod tywyll niwlog pan welodd ar draws y dŵr, mewn twmpath o frwyn, dyrfa o bobl fach droedfedd o daldra, yn neidio ac yn dawnsio. Gwyliodd hwy am oriau ac ni chlywodd erioed yn ei fywyd y fath gerddoriaeth. Pan aeth yn rhy agos, taflasant ryw fath o lwch i’w lygaid, a thra sychai ef hwy diflanasant.

Llyn y Ffynhonnau#

Yn Llyn y Ffynhonnau roedd dawnsio, telynio a ffidlo heb ddiwedd, a gwas fferm Gelli Ffrydau yn ei chanol gyda’i ddau gi, yn neidio mor sionc â neb, am dri diwrnod a thair noson. Byddai wedi dawnsio’i hun i farwolaeth oni bai i ŵr hysbys a drigai gerllaw ddod i’w achub.

Einion ac Olwen#

Cafodd bugail ifanc a gollodd ei ffordd yn y niwl ei hun ymhlith cylchoedd y tylwyth teg, ac arweiniodd hen ŵr llawen â llygaid gleision ef dan garreg i wlad o afonydd, coedydd a thai hardd, lle deuai’r llestri at y bwrdd ohonynt eu hunain. Cusanodd Olwen, merch yr hen ŵr, ef a rhyddhawyd ei dafod. Arhosodd flwyddyn a diwrnod, gan dybio mai diwrnod ydoedd, daeth adref yn gyfoethog, ac aeth yn ôl i briodi Olwen. Daethant i fyw ymhlith ei bobl, a galwyd eu mab yn Taliesin. Pan holai’r cymdogion am deulu ei wraig, dywedodd Einion ei bod yn sicr yn dod o deulu teg, oherwydd roedd ei chwiorydd mor deg â hi: a dyna, medd Glasynys, pam y’u gelwir y Tylwyth Teg.

Cwm Llan y Tylwyth Teg#

Cwm Llan, ar ochr yr Wyddfa, oedd hoff gyrchfan y tylwyth teg, a gwelai bugeiliaid Hafod y Llan hwy’n aml. Rhannodd un bugail eu gwledd a chysgu mewn gwely plu dan liain main, a deffro ar dwmpath o frwyn â’i ben ar fwsogl, ond ag arian yn ei esgidiau, ac am amser hir wedyn câi ddarn arian bob wythnos rhwng dwy garreg, nes iddo ddweud wrth gyfaill. Rhyddhaodd un arall ferch fach a oedd wedi’i dal mewn hollt yn y graig, a chafodd ffon gerdded: bwriodd pob dafad a feddai efeilliaid, nes iddo un noson stormus golli’r ffon yn yr afon, ac i’r llif gymryd y praidd.

Y forforwyn#

Yr hwyaf o’i straeon yw hanes Ifan Morgan, pysgotwr tlawd o arfordir Arfon, a gyfarfu mewn ogof fôr â morforwyn o’r enw Nefyn, merch Nefydd Naf Neifion, brenin y môr. Roedd hi wedi’i glywed yn canu’n fachgen yng nghwch gwyn ei dad ac wedi caru’i gân. Daeth i’r lan wedi’i gwisgo fel arglwyddes, â choron aur, a’i briodi, ar yr amod ei fod yn cadw o’i golwg y cap a roddodd iddo. Cawsant ddeg o blant, a phan ddaliodd storm hwy ar y môr pwysodd hi dros yr ochr, sibrwd, a thawelodd y môr. Dywedodd John Rhŷs, a roddodd y straeon yn Saesneg, mai’r rhai byrraf oedd fwyaf tebygol o fod wedi’u hadrodd yn union fel y clywodd Glasynys hwy.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf