Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Y bedwaredd ganrif ar ddeg

Trioedd Cerdd

Pedwar triawd o lyfr Cymraeg ar grefft y beirdd, sy’n rhannu pob cerdd yn gerdd dant, cerdd fegin a cherdd dafod.

Llun: Telyn deires Gymreig tua 1750 yn Amgueddfa Gelf Metropolitan, Efrog Newydd · John Richards, CC0 · Wikimedia Commons

Cedwir ynLlawysgrif Peniarth 20, y llyfr sydd hefyd yn dal cronicl y tywysogion a gramadeg y beirdd
Mathtrioedd cerdd
Astudiwyd ganSally Harper, hanesydd cerddoriaeth Cymru’r Oesoedd Canol

Mewn Cymraeg Canol golygai’r gair cerdd farddoniaeth a cherddoriaeth ill dwy, holl grefft y bardd. Mae’r gramadegau barddol, y llawlyfrau y dysgai’r beirdd eu celfyddyd ohonynt, yn gosod y grefft honno allan mewn trioedd, ac mae Peniarth 20 yn cadw pedwar triawd sy’n trefnu pob math o gerdd.

Y pedwar triawd

Tri rhyw brifgerddcerdd dant, cerdd fegin, a cherdd dafod
Tair prifgerdd dantcerdd grwth, cerdd delyn, a cherdd dympan
Tair prifgerdd feginorgan, a phibau, a cherdd y god
Tair prifgerdd dafodprydu, a datganu, a chanu gyda’r delyn

Offerynnau Cymru

Y crwth, telyn fwa Cymru, a’r delyn oedd dau offeryn mawr y llys Cymreig, a chenid hwy i’r tywysog a’i lys ac i’r beirdd wrth iddynt ganu. Offeryn llinynnol llai oedd y tympan. Perthynai’r pibau a’r pibgod i’r wledd a’r ffair. Mae’r triawd olaf yn dangos sut y meddyliai’r Cymry am farddoniaeth: un gelfyddyd oedd llunio cerdd, ei datgan a’i chanu i’r delyn, ac roedd y gŵr a allai wneud y tri ar ei brig.

Cerdd yn y gyfraith

Mae cyfreithiau Hywel Dda yn rhoi lle anrhydeddus yn y llys i’r pencerdd, ac yn pennu gwerth telyn brenin a thelyn gŵr bonheddig. O’r un byd y daw’r trioedd cerdd, lle mai barddoniaeth a cherddoriaeth oedd celfyddydau uchaf pobl rydd.

Pobl y testun

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf