Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Wedi’u cadw yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400

Y Bidiau

Dwy gyfres o benillion lle mae pob llinell yn dechrau Bid: crib goch y ceiliog, y wylan wen, y galon lew.

Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Cedwir ynLlyfr Coch Hergest, colofn 1030, tua 1400
Ffurfdwy gyfres o benillion tair llinell, pob llinell yn agor â Bid
Llinellau cyntafBit goch crib keilyawc; Bid gogor gan iar
Golygwyd ganKenneth Jackson, fel cerddi VII a VIII ei gerddi gwirebol

Ystyr bid mewn Cymraeg Canol yw ‘boed’ neu ‘dyna drefn pethau’. Yn Llyfr Coch Hergest mae dwy gyfres o benillion lle mae bron pob llinell yn dechrau ag ef, ac felly y’u gelwir y Bidiau. Mae’r gyntaf yn agor â chrib goch y ceiliog; yr ail â iâr a thrydar adar.

O Fidiau’r Llyfr Coch

Bit goch crib keilyaỽc, bit annyanaỽl y lefBoed goch crib y ceiliog, naturiol uchel ei lefo wely budugaỽl; ỻewenyd dyn, duỽ ae maỽl.o’i wely buddugol; llawenydd dyn, Duw a’i mawl.Bit wenn gỽylyan, bit vann tonn,Boed wen y wylan, boed uchel y don,bit hyuagyl gỽyar ar onn;boed y gwaed yn staenio’r waywffon onnen;bit lỽyt reỽ, bit leỽ caỻonn.boed lwyd y rhew, boed lew y galon.
Llyfr Coch Hergest, colofn 1030

Y byd fel y mae

Mae’r Bidiau yn gosod i lawr sut y mae’r byd yn gweithio, un darlun byr ar ôl y llall. Boed y meichiaid yn llawen wrth ochenaid y gwynt. Boed y marchog yn amlwg a’r lleidr yn wyliadwrus. Boed y fuwch yn grwm a’r blaidd yn llwyd. Boed y llyn yn ddwfn a’r gwaywffyn yn llym. Boed y wylan yn wen, y don yn uchel, y rhew yn llwyd a’r galon yn llew. Boed y tŵr yn wyn a’r harnais yn disgleirio. Yn eu plith, fel dihareb wedi’i chuddio mewn perth, mae’r dywediadau: ni ddengys ei wyneb y neb na rydd; nid oes ond rhaid i’r doeth gael ei weld i gael ei garu; a garo fardd, boed hardd roddiad.

Pam y’u carai’r beirdd

Llinellau fel y rhain yw gwreiddyn canu natur Cymru: y llygad am yr wylan, y don, lliw’r rhew, a’r troad sydyn o fyd natur at bobl. Argraffodd yr ysgolhaig J. Gwenogvryn Evans hwy o’r Llyfr Coch yn 1911, a golygodd Kenneth Jackson hwy yn 1935 gyda holl gerddi doethineb eraill Cymru gynnar.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf