Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Yr Oesoedd Canol cynnar

Gofara Braint

Pum llinell o hen gerdd i Gadwallon, lle daw pen Edwin, brenin Northumbria, i lys Aberffraw.

Llun: Pentref Aberffraw a’i hen bont, unwaith yn llys brenhinol tywysogion Gwynedd · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Cedwir ynllyfr nodiadau Robert Vaughan (LlGC MS 9094), a gopïwyd gan Edward Lhuyd (Llawysgrif Peniarth 120)
TestunCadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd
Lleafon Braint a llys Aberffraw, Ynys Môn
Hydpum llinell o gerdd hwy a gollwyd

Copïodd yr hynafiaethydd mawr Robert Vaughan o Hengwrt bum llinell o hen gerdd i’w lyfr nodiadau yn yr ail ganrif ar bymtheg, ac yn ddiweddarach copïodd Edward Lhuyd hwy o Vaughan. Mae’r sillafu’n dangos bod Vaughan yn copïo o lawysgrif lawer hŷn na’i ddydd ei hun, ac efallai fod y llinellau’n mynd yn ôl i gyfnod heb fod ymhell ar ôl oes y brenin y maent yn ei foli, Cadwallon ap Cadfan.

Cadwallon ac Edwin

Cadwallon o Wynedd oedd arweinydd rhyfel mwyaf y Brythoniaid yn y seithfed ganrif. Wedi’i yrru o’i deyrnas gan Edwin o Northumbria a’i warchae ar Ynys Lannog, daeth yn ôl, gwneud cynghrair â Phenda o Mersia, ac yn 633 trechu a lladd Edwin yn Haethfelth. Dywed Beda i ben Edwin gael ei gludo i Efrog. Mae’r gerdd Gymraeg yn dweud yn wahanol: daeth pen Edwin i lys Aberffraw, sedd frenhinol Gwynedd ar Ynys Môn, a daeth Gwynedd â gorfoledd i’r Brythoniaid.

O Gofara Braint

Can dodyw pen Edwin lys AberffrawGan fod pen Edwin wedi dod i lys Aberffraw,Neus duc Gwynedd gorvoled i Vrythondaeth Gwynedd â gorfoledd i’r Brythoniaid.
Llyfr nodiadau Robert Vaughan, LlGC MS 9094

Gorlif Braint

Mae’r teitl wedi drysu ysgolheigion. Afon ar Ynys Môn yw Braint sy’n llifo heibio i Fryn Celli Ddu ac yn ymrannu ger Llanfair Pwllgwyngyll i gyrraedd y Fenai drwy ddwy aber, un ohonynt ger Niwbwrch. Cred ysgolheigion y dylid darllen gorlifa yn lle’r gair cyntaf, fel bod y teitl yn cofio Braint mewn llif, efallai ar ryw awr yn rhyfel Cadwallon ym Môn. Y pum llinell yn llyfr nodiadau Vaughan yw’r cyfan sy’n weddill o’r gân.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf