Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Wedi’u cadw yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350

Arwyddion y flwyddyn

Beth a ddaw yn sgil y flwyddyn, wedi’i ddarllen o’r dydd o’r wythnos y syrth Dydd Calan arno: almanac Cymraeg o’r bedwaredd ganrif ar ddeg.

Llun: Dechrau Breuddwyd Macsen Wledig yn Llyfr Gwyn Rhydderch · Medieval scribe; National Library of Wales, CC0 · Wikimedia Commons

Cedwir ynLlyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350
Mathcalendr o arwyddion, wedi’i ddarllen o Ddydd Calan
Iaithrhyddiaith Cymraeg Canol

Mae Llyfr Gwyn Rhydderch yn fwyaf adnabyddus am y Mabinogion, ond copïodd ei wneuthurwyr hefyd wybodaeth ddefnyddiol eu dydd. Mae un darn byr yn dweud beth a ddaw yn sgil y flwyddyn sydd i ddod, yn ôl y dydd o’r wythnos y syrth Calan Ionawr, Dydd Calan, arno. Darllenid almanaciau o’r math hwn ar draws Ewrop yr Oesoedd Canol; mae hwn yn Gymraeg, wedi’i ysgrifennu i aelwydydd Ceredigion.

Y saith blwyddyn

Dydd Sulgaeaf da, gwanwyn gwyntog, haf sych; y gwinllannoedd yn ffynnu, y defaid yn llwyddo, digonedd o fêl, a heddwch
Dydd Llungaeaf cyfnewidiol, gwanwyn da, haf gwyntog a stormus; gall dynion ddisgwyl llwyddo
Dydd Mawrthgaeaf cawodog, gwanwyn gwyntog, haf glawog; llongau mewn perygl ar y môr, ond cynhaeaf cyfoethog o’r gwinwydd
Dydd Merchergaeaf caled gwyllt, gwanwyn drwg, haf da; gwinllannoedd da a mêl
Dydd Iaugaeaf da, gwanwyn gwyntog, haf da; digonedd o bob peth da, a heddwch rhwng yr arglwyddi
Dydd Gwenergaeaf cyfnewidiol, gwanwyn da, haf da; digon o ŷd, a’r gwinwydd yn ffynnu
Dydd Sadwrngaeaf cythryblus, gwanwyn drwg gwyntog, haf da a chynhaeaf mawr

Gwir os tywynna’r haul

Mae’r awdur yn gorffen â gair gofalus: ‘gwir yw’r arwyddion hyn, os ymddengys yr haul ar y ddaear’. Ar draws cefn gwlad Cymraeg cofid arwyddion fel hyn am ganrifoedd, a gwylid tywydd dyddiau cyntaf y flwyddyn, coel y calan, hyd o fewn cof.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf