Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Nodiadau o tua 1566

Corn Brân Galed o’r Gogledd

Sut yr enillodd Myrddin gorn Brân Galed, a chydag ef holl Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain.

Llun: Craig y Castell yng Nghaeredin, Din Eidyn, cadarnle Mynyddog Mwynfawr a’r Gododdin · Scglossop1, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Cedwir ynnodiadau ar ymyl Llawysgrif Peniarth 147, tua 1566
Tlwscorn Brân Galed o’r Gogledd: y ddiod a ddymunid a geid ynddo
PoblBrân Galed, Myrddin, Taliesin
BeirddGuto’r Glyn, Tudur Aled, Iorwerth Fynglwyd

Mae rhestr Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain yn enwi rhyfeddodau’r Hen Ogledd: cleddyf Rhydderch Hael, mwys Gwyddno Garanhir, car Morgan Mwynfawr, pair Dyrnwch Gawr. Un ohonynt yw corn Brân Galed o’r Gogledd, y ceid ynddo ba ddiod bynnag a ddymunai dyn.

Sut yr enillodd Myrddin y tlysau

Ysgrifennodd copïydd tua 1566 chwedl wrth ochr y rhestr. Aeth Myrddin at bawb a oedd â’r tlysau a gofyn amdanynt, a chytunodd pawb, pe gallai gael corn Brân Galed, y rhoddent iddo eu rhai hwy, gan gredu na châi ef byth. Ond enillodd Myrddin y corn, ac ar ei ôl y lleill i gyd, a mynd â hwy i’r Tŷ Gwydr, lle maent hyd byth. Mae’r un nodiadau’n rhoi hanes i’r corn sy’n cyrraedd yn ôl at y Groegiaid, gan ddweud i Hercwlff ei gymryd o ben centawr.

Brân Galed, a wnaed yn hael

Ystyr Brân Galed yw Brân caled ei roddion, ac eto rhoddai ei gorn bob diod. Esboniodd y bardd Guto’r Glyn y peth yn y bymthegfed ganrif: roedd Brân yn arglwydd o hen dras Gwŷr y Gogledd, a throdd Taliesin ef yn ŵr haelach na Thri Hael y trioedd. Gwnaeth y copïydd Gruffudd Hiraethog ef yn fab i Emellyr, efallai’r Brân fab Ymellyrn a enwir yng ngherddi Llywarch Hen.

Guto’r Glyn am Frân Galed

Brân Galed brin y gelwyntBrân Galed, y crintach, y’i galwent,Bonedd Gwŷr y Gogledd gynt;o hen dras Gwŷr y Gogledd;Taliesin, ddewin ddiwael,Taliesin, y dewin nid gwael,A’i troes yn well no’r Tri Hael.a’i trodd yn well na’r Tri Hael.
Guto’r Glyn, y bymthegfed ganrif

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf