Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Diwedd yr Oesoedd Canol

Englynion y Misoedd

Deuddeg pennill, un am bob mis o’r flwyddyn, pob un â darlun o’r tymor a darn o ddoethineb.

Llun: Golwg o ymyl copa’r Wyddfa i lawr at Lyn Llydaw, gyda chrib Crib Goch · Julian Herzog (Website), CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydddiwedd yr Oesoedd Canol; copïwyd o 1545 ymlaen
Priodolir iAneirin mewn rhai llyfrau, Myrddin mewn eraill, a Syppyn Cyfeiliog
Ffurfdeuddeg pennill, un am bob mis
Golygwyd ganKenneth Jackson, Early Welsh Gnomic Poems, 1935

Roedd Englynion y Misoedd yn un o’r mwyaf annwyl o holl hen gerddi doethineb Cymru. Fe’i copïwyd dro ar ôl tro, gan William Salesbury, gan John Jones o Gellilyfdy, gan William Morris, brawd Lewis Morris, a chan Evan Evans, Ieuan Fardd, ac ni allai’r copïwyr gytuno pwy a’i lluniodd: ysgrifennodd rhai Aneirin, rhai Myrddin, a rhai y bardd Syppyn Cyfeiliog.

Y flwyddyn yng Nghymru

Mae pob pennill yn agor â mis a thri neu bedwar darlun miniog o gefn gwlad yr adeg honno o’r flwyddyn, yna’n troi at ddoethineb am bobl a Duw. Ym mis Ionawr mae’r dyffryn yn fyglyd gan niwl a’r odyn yn oer; ym mis Mawrth mae pob aderyn yn adnabod ei gymar; ym mis Ebrill mae’r ychen yn lluddedig a’r tir yn llwm; ym mis Mai mae pob clawdd yn glyd i’r digariad a’r hen ŵr yn llawen yn droednoeth; ym mis Mehefin mae’r môr yn llyfn a’r dydd yn hir; ym mis Awst mae’r gwenyn yn llon a’r cryman yn well na’r bwa; ym mis Tachwedd mae’r llydnod yn fras a’r coed yn hanner noeth; ac ym mis Rhagfyr mae’r dyddiau’n fyr, y nosau’n hir, a’r gwenyn a’r eos yn dawel.

Ionawr a Rhagfyr

Mis Jonawr, myglyd dyffryn,Ionawr: y dyffryn yn llawn niwl,blin trulliad, trallawd klerddyn,y trulliad yn flin, y clerwr mewn trallod,kul bran, anaml llais gwenyn,y frân yn denau, anaml llais y gwenyn,gwac buches, diwres odyn;y fuches yn wag, yr odyn yn oer;gwir a ddyvod Kynvelyngwir y gair a ddywedodd Cynfelyn:“gorev kannwyll pwyll i ddyn.”“pwyll yw’r gannwyll orau i ddyn.”Mis Rhagfyr, byrddydd, hirnos,Rhagfyr: dydd byr, nos hir,brain yn egin, brwyn yn rhos,brain yn yr egin, brwyn ar y rhos,tawel gwenyn ac eos;tawel y gwenyn a’r eos;
Englynion y Misoedd, ar ôl Kenneth Jackson

Y doethineb

Doethineb plaen y ffermdy a’r eglwys yw’r dywediadau. ‘Duw a gâr pob tangnefedd; Diafol a bair pob cynddrygedd’, medd Mehefin. ‘Nid hwyrach mynd i’r farchnad croen yr oen na chroen y ddafad’, medd Mai, oherwydd daw angau i’r ifanc yn ogystal â’r hen. Mae Awst yn dyfynnu Sant Brendan; Gorffennaf yn dyfynnu Crist ei hun: ‘Duw a farn, dyn a lefair’. Ac mae Ionawr yn dyfynnu Cynfelyn: ‘gorau cannwyll pwyll i ddyn’.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf