

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Dechrau’r bedwaredd ganrif ar ddeg
Cymdeithas Amlyn ac Amig
Yr hanes Cymraeg am gyfeillgarwch enwocaf yr Oesoedd Canol: dau farchog mor debyg fel na allai neb eu gwahaniaethu.
Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
| Cedwir yn | Llyfr Coch Hergest, o dudalen 271r |
|---|---|
| Lluniwyd | efallai ddechrau’r bedwaredd ganrif ar ddeg |
| Iaith | rhyddiaith Cymraeg Canol, o wreiddiol Lladin |
| Agor | ‘Yn y modd hwn y treithir cydymdeithas Amlyn ac Amig’ |
Ar draws Ewrop yr Oesoedd Canol adroddid un stori yn fwy na’r un arall am gyfeillgarwch: chwedl Amis ac Amiles. Fe’i hadroddid yn Lladin, Ffrangeg, Saesneg a Norseg, ac yn Gymraeg daeth yn Cydymdeithas Amlyn ac Amig, a luniwyd efallai ddechrau’r bedwaredd ganrif ar ddeg ac a gadwyd yn Llyfr Coch Hergest.FfynonellauAmis and Amiles ↗Wikipedia (Saesneg)Chwedl y ddau gyfaill ar draws Ewrop, gyda’r Cydymdeithas Amlyn ac Amig Cymraeg ymhlith ei fersiynau.Amlyn ac Amig, Red Book of Hergest, page 271r ↗Rhyddiaith Gymraeg 1300–1425, Prifysgol Caerdydd (Saesneg)Y testun Cymraeg fel y mae yn y Llyfr Coch, dudalen wrth dudalen.
Dau gyfaill
Mae’r chwedl Gymraeg yn dechrau ‘yn yr amser yr oedd Pepin Hen yn frenin yng ngwlad Ffrainc’. Genir dau fachgen ar yr un dydd, un yn fab i farchog bonheddig o’r Almaen yng nghastell Berigan, ac maent yn tyfu mor debyg o ran wyneb a ffurf fel na all neb ddweud y naill oddi wrth y llall. Maent yn tyngu cyfeillgarwch i’w gilydd, ac yn gwasanaethu yn llys Siarlymaen.FfynhonnellAmlyn ac Amig, Red Book of Hergest, page 271r ↗Rhyddiaith Gymraeg 1300–1425, Prifysgol Caerdydd (Saesneg)Y testun Cymraeg fel y mae yn y Llyfr Coch, dudalen wrth dudalen.
Pris cyfeillgarwch
Cyhuddir un o’r cyfeillion yn y llys ac mae’n rhaid iddo glirio’i enw mewn ymladd un-ac-un. Mae’r llall yn cymryd ei le, ar ei ddelw, ac yn ennill, ond am bris ofnadwy, oherwydd tyngodd lw ffals i achub ei gyfaill, ac fe’i trawir gan y gwahanglwyf a’i yrru o’i gartref. Flynyddoedd yn ddiweddarach, yn garpiog ac yn sâl, daw at ddrws ei gyfaill, a dywedir wrtho mewn gweledigaeth na ellir ei iacháu ond â gwaed plant ei gyfaill. Nid yw’r cyfaill yn petruso. Pan iacheir y claf, ceir y plant yn fyw ac yn iach, yn chwarae yn eu gwely.FfynhonnellAmis and Amiles ↗Wikipedia (Saesneg)Chwedl y ddau gyfaill ar draws Ewrop, gyda’r Cydymdeithas Amlyn ac Amig Cymraeg ymhlith ei fersiynau.
Llyfr Cymraeg Ewrop
Gosododd Llyfr Coch Hergest, a wnaed tua 1400 i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, y chwedl hon wrth ochr y Mabinogion, hanesion y Brythoniaid a cherddi’r tywysogion. I’w wneuthurwyr roedd storïau mawr Ewrop yn perthyn i’r Gymraeg gymaint â’u rhai eu hunain.
Llyfr Coch Hergest → Siarlymaen yn Gymraeg → Pob hen destun Cymraeg →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf