

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Y drydedd ganrif ar ddeg
Siarlymaen yn Gymraeg
Pedair chwedl am Siarlymaen a’i gyfoedion wedi’u rhoi yn Gymraeg: Cronicl Turpin, Otfel, Cân Rolant a’r Bererindod, lle mae Siarlymaen yn cyfarfod â Hu Gadarn.
Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
| Cedwir yn | Llyfr Coch Hergest a llawysgrifau eraill |
|---|---|
| Lluniwyd | yn y drydedd ganrif ar ddeg |
| Chwedlau | Cronicl Turpin, Otfel, Cân Rolant, Pererindod Siarlymaen |
| Gelwir hwy ynghyd | Ystorya de Carolo Magno |
Daeth Siarlymaen, brenin y Ffranciaid ac ymerawdwr Rhufain, yn arwr llyfrgell gyfan o chwedlau yn yr Oesoedd Canol, gyda’i ddeuddeg cyfoed, Rolant ac Olifer ar eu blaen. Yn y drydedd ganrif ar ddeg rhoddodd y Cymry bedair ohonynt yn eu hiaith eu hunain, ac mae Llyfr Coch Hergest yn eu cadw ynghyd fel un hanes hir, Ystorya de Carolo Magno.FfynonellauHistory of Charlemagne: Pseudo-Turpin’s Chronicle ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lyfr Coch Hergest (Saesneg)Y Turpin Cymraeg yn Saesneg, bennod wrth bennod.The Song of Roland ↗Wikipedia (Saesneg)Cerdd fawr hynaf Ffrainc, a’i fersiynau mewn ieithoedd eraill. Cyfieithwyd Cronicl Turpin gan Fadog ap Selyf i Ruffudd ap Maredudd ab Owain, gor-ŵyr i’r Arglwydd Rhys, ac ychwanegwyd y lleill ato.
Cronicl Turpin#
Mae Cronicl Turpin yn honni iddo gael ei ysgrifennu gan Turpin, archesgob Reims, a farchogai gyda Siarlymaen. Mae’n adrodd sut y gwelodd Siarlymaen, yn gorffwys ar ôl concro hanner y byd, noson ar ôl noson ffordd o sêr ar draws yr awyr, o fôr Ffrisia drwy Ffrainc a Sbaen i Galisia. Ymddangosodd Iago’r Apostol iddo mewn breuddwyd a dweud wrtho fod y ffordd yn arwain at ei fedd ei hun, a orweddai’n angof ymhlith y Saraseniaid, a bod rhaid i Siarlymaen fynd i’w ryddhau.FfynhonnellHistory of Charlemagne: Pseudo-Turpin’s Chronicle ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lyfr Coch Hergest (Saesneg)Y Turpin Cymraeg yn Saesneg, bennod wrth bennod. Adwaenai’r awduron Cymraeg y Llwybr Llaethog fel Caer Gwydion; yma ffordd i Santiago ydyw.
Rhamant Otfel#
Daw Otfel, marchog Saraseniaidd, i lys Siarlymaen gyda her gan ei frenin, ac ymladd â Rolant mewn ymladd un-ac-un. Yng nghanol yr ymladd disgyn colomen wen ar helm Otfel, ac mae’n ildio ac yn cael ei fedyddio, i ddod yn un o bencampwyr mwyaf Siarlymaen.FfynhonnellHistory of Charlemagne: The Romance of Otuel ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lyfr Coch Hergest (Saesneg)Yr Otfel Cymraeg yn Saesneg.
Cân Rolant#
Cân Rolant yw cerdd fawr hynaf Ffrainc.FfynhonnellThe Song of Roland ↗Wikipedia (Saesneg)Cerdd fawr hynaf Ffrainc, a’i fersiynau mewn ieithoedd eraill. Yn Gymraeg, mae Marsli, brenin Sbaen, yn anfon i ofyn heddwch gan Siarlymaen, ac mae’r bradwr Ganelon yn cynllwynio gydag ef. Wrth i’r fyddin ddod adref dros y Pyreneau, amgylchynir y gwarchodlu ôl dan Rolant yn Roncesvalles. Mae Rolant yn ymladd hyd y diwedd ac yn canu ei gorn mor galed nes i’r ymerawdwr ei glywed ymhell i ffwrdd, ac mae Siarlymaen yn troi’n ôl i ddial amdano.FfynhonnellHistory of Charlemagne: the Song of Roland ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lyfr Coch Hergest (Saesneg)Cân Rolant Gymraeg yn Saesneg.
Pererindod Siarlymaen, a Hu Gadarn#
Y bedwaredd chwedl yw’r fwyaf llon. Mae Siarlymaen, wedi’i goroni yn Saint-Denis, yn gofyn i’w frenhines a welodd hi erioed frenin a wisgai ei goron yn well. Mae hi’n ateb iddi glywed am un. Wedi’i bigo, mae’n cychwyn gyda’i gyfoedion ar bererindod i Gaersalem, lle mae’r patriarch yn rhoi creiriau mawr iddo ac yn ei enwi’n Siarlymaen, ac yna mae’n mynd ymlaen i Gaergystennin i weld y brenin hwnnw. Yn y Gymraeg, enw brenin Caergystennin yw Hu Gadarn.FfynhonnellThe Journey of Charlemagne to Jerusalem, and His Adventure with Hu Gadarn ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Bererindod Siarlymaen Gymraeg (Saesneg)Y chwedl Gymraeg yn Saesneg. Bu’r enw fyw yng Nghymru: yng ngwaith Iolo Morganwg daeth Hu Gadarn yn arweinydd mawr a ddaeth â’r Cymry cyntaf i Ynys Prydain ac a’u dysgodd i aredig.
Llyfr Coch Hergest → Amlyn ac Amig → Pob hen destun Cymraeg →
Pobl y testun
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

