
Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Tua 1180–1190
Chwedlau Cymreig Walter Map
Chwe chwedl a adroddodd y Cymry wrth Walter Map, gŵr o’r Mers: y Brenin Herla, Elias y meudwy, Cadog Frenin, defosiwn y Cymry, Gwestin o Lyn Syfaddan a Gado.
Llun: Llyn y Fan Fach · Andrew17899, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | tua 1180–1190 |
|---|---|
| Llyfr | De nugis curialium, ‘Mân Chwedlau’r Llyswyr’, yn Lladin |
| Cedwir yn | un llawysgrif, Bodley 851, yn Llyfrgell Bodley, Rhydychen |
| Awdur | Walter Map, o’r Mers Cymreig, archddiacon Rhydychen |
Ganwyd Walter Map ar y ffin â Chymru, yn Swydd Henffordd yn ôl pob tebyg, gwasanaethodd yn llys y Brenin Harri II, a daeth yn archddiacon Rhydychen. Galwai’r Cymry yn gydwladwyr iddo, ac yn ei lyfr mawr crwydrol o storïau, Mân Chwedlau’r Llyswyr, ysgrifennodd lond llaw o’r chwedlau a adroddodd y Cymry wrtho. Maent ymhlith y chwedlau Cymreig cynharaf a ysgrifennwyd yn unman.FfynhonnellDe nugis curialium ↗Wikipedia (Saesneg)Llyfr chwedlau Walter Map a’i gynnwys.
Y Brenin Herla#
Cyfarfu Herla, brenin ar yr hen Frythoniaid, â brenin bychan yn marchogaeth gafr, â barf goch fawr a thraed gafr. Cytunasant y deuai’r brenin bychan i briodas Herla ac y deuai Herla i’w briodas yntau flwyddyn yn ddiweddarach. Daeth y brenin bychan gyda llu mawr a gweini’r wledd gyfan ei hun. Flwyddyn wedyn aeth Herla gyda’i wŷr i lawr drwy ogof i neuadd y brenin bychan, trigfan wedi’i goleuo â lampau, ac aros dridiau. Pan adawodd, rhoddodd ei westeiwr gi bach iddo i’w gario ar ei gyfrwy a’i rybuddio na ddylai neb ddisgyn nes i’r ci neidio i lawr. Yn ôl yng ngolau dydd, gofynnodd Herla i fugail am newyddion am ei frenhines, a phrin y deallai’r bugail ei iaith: dywedodd fod brenhines o’r enw hwnnw wedi bod amser maith yn ôl, a bod y Saeson wedi dal y wlad ers dau gan mlynedd. Neidiodd rhai o wŷr Herla i lawr a syrthio’n llwch. Mae Herla a’r lleill yn marchogaeth hyd heddiw, yn disgwyl i’r ci neidio.FfynhonnellKing Herla ↗Wikipedia (Saesneg)Chwedl Walter Map am Herla, brenin y Brythoniaid.
Elias y meudwy#
Ysgrifenna Map iddo unwaith weld Elias, meudwy o Gymro yn Fforest y Ddena, gŵr o ffydd a bywyd da. Pan aeth caseg ei frawd ar goll, dywedodd Elias wrthynt fod y casglwr trethi wedi’i chymryd, wedi blino’n lân, i Glogwyn Aust, ac y caent hi yn y sied wrth ei ddrws; a rhoddodd iddynt bedair ceiniog i dalu’r lleidr am ei drafferth, ‘rhag twyllo’r gweithiwr o’i gyflog’. Cafwyd popeth fel y dywedodd. ‘Ni all neb amau,’ medd Map, ‘mai proffwyd oedd Elias yn hyn.’FfynhonnellDe nugis curialium, book II, chapters viii–xi and xvii ↗cyfieithiad Frederick Tupper a Marbury Bladen Ogle, 1924; ar lyfrgell hen destunau Mary Jones (Saesneg)Chwedlau Cymreig Walter Map yn Saesneg: Elias, Cadog, y Cymro o dras fonheddig, Gwestin a Gado.
Cadog Frenin#
Clywodd Cadog, brenin yng Nghymru, eiriau Crist, nad yw’r neb na adawo bob peth er ei fwyn yn deilwng ohono, a gadawodd bopeth i fyw ar ei ben ei hun, gan fwyta bara a enillai â gwaith ei ddwylo. Daeth ei olynydd heibio gyda’i filwyr a mynnu bara, gan fygwth llosgi tŷ’r meudwy. Rhoddodd Cadog ef, gyda melltith ar bawb a fwytâi. Dim ond un marchog, Illtud, a wrthododd fwyta, ac erfyn ar y lleill i beidio. Agorodd y ddaear dan y gweddill, ond safodd yn gadarn dan draed Illtud. ‘Dyna ddigon,’ medd Map, ‘am Gadog Frenin.’FfynhonnellDe nugis curialium, book II, chapters viii–xi and xvii ↗cyfieithiad Frederick Tupper a Marbury Bladen Ogle, 1924; ar lyfrgell hen destunau Mary Jones (Saesneg)Chwedlau Cymreig Walter Map yn Saesneg: Elias, Cadog, y Cymro o dras fonheddig, Gwestin a Gado.
Defosiwn y Cymry#
Mae Map yn adrodd am Gymro o deulu bonheddig a wasanaethai gyda Gwilym Brewys, ac a oedd mor ddefosiynol fel y codai bob nos ar ganiad cyntaf y ceiliog o’i wely a phenlinio’n noeth ar y ddaear noeth mewn gweddi hyd y bore. Roedd mor hunanfeddiannol fel y tybiai unrhyw un a’i hadwaenai ei fod ychydig yn is na’r angylion; ac mewn brwydr nid oedd yn malio dim am ei ddiogelwch ei hun.FfynhonnellDe nugis curialium, book II, chapters viii–xi and xvii ↗cyfieithiad Frederick Tupper a Marbury Bladen Ogle, 1924; ar lyfrgell hen destunau Mary Jones (Saesneg)Chwedlau Cymreig Walter Map yn Saesneg: Elias, Cadog, y Cymro o dras fonheddig, Gwestin a Gado. Mae’n ddarlun o ffydd danbaid Cymry’r ddeuddegfed ganrif, y ffydd a gododd eglwysi’r saint ac a lanwodd abatai newydd Ystrad Fflur a Chwm-hir.
Gwestin a morwynion y llyn#
Dywedodd y Cymry wrth Map i Westin o Westiniog, wrth lyn Brycheiniog, Llyn Syfaddan, weld ar dair noson olau leuad fintai o wragedd yn dawnsio yn ei gaeau ceirch, a suddai i’r llyn pan ddilynai hwy. Ar y bedwaredd noson daliodd un, a phriododd hi ef, gan ei rybuddio y byddai’n ei wasanaethu’n ffyddlon hyd y dydd y trawai hi â’i ffrwyn. Ar ôl llawer o blant, fe wnaeth hynny, a ffodd hi i’r llyn gyda hwy i gyd; cipiodd ef yn ôl un mab yn unig, Trinio Faglog. Tyfodd Trinio’n falch ac yn ddewr, ac yn llys brenin estron cyhoeddodd na allai neb gludo ysbail oddi ar y Brenin Brychan o Frycheiniog ar ddiwrnod pan fyddai pennau’r mynyddoedd yn glir a’r afonydd yn niwlog. Ceisiodd yr ysbeilwyr, a dinistriodd gwŷr Brychan hwy.FfynhonnellDe nugis curialium, book II, chapters viii–xi and xvii ↗cyfieithiad Frederick Tupper a Marbury Bladen Ogle, 1924; ar lyfrgell hen destunau Mary Jones (Saesneg)Chwedlau Cymreig Walter Map yn Saesneg: Elias, Cadog, y Cymro o dras fonheddig, Gwestin a Gado. Dyma’r chwedl ysgrifenedig hynaf am forwyn llyn yng Nghymru, ganrifoedd cyn arglwyddes Llyn y Fan Fach.
Gado ddewr#
Mae Map hefyd yn adrodd am Gado, mab brenin a adawodd deyrnas ei dad i ymladd yn erbyn cam ble bynnag y’i câi, carwr heddwch a phencampwr cyfiawnder, a ddaeth i lys Offa a’i amddiffyn pan anfonodd ymerawdwr Rhufain fyddin i wneud Lloegr yn ddeiliad iddo.FfynhonnellDe nugis curialium, book II, chapters viii–xi and xvii ↗cyfieithiad Frederick Tupper a Marbury Bladen Ogle, 1924; ar lyfrgell hen destunau Mary Jones (Saesneg)Chwedlau Cymreig Walter Map yn Saesneg: Elias, Cadog, y Cymro o dras fonheddig, Gwestin a Gado. Gado yw Wade traddodiad Lloegr, arwr y casglodd Map ei chwedl gyda’r lleill o wlad y ffin rhwng Cymru a Lloegr.
Walter Map → Arglwyddes Llyn y Fan Fach → Pob hen destun Cymraeg →
Pobl y testun
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



