Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Tua 1180–1190

Chwedlau Cymreig Walter Map

Chwe chwedl a adroddodd y Cymry wrth Walter Map, gŵr o’r Mers: y Brenin Herla, Elias y meudwy, Cadog Frenin, defosiwn y Cymry, Gwestin o Lyn Syfaddan a Gado.

Llun: Llyn y Fan Fach · Andrew17899, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1180–1190
LlyfrDe nugis curialium, ‘Mân Chwedlau’r Llyswyr’, yn Lladin
Cedwir ynun llawysgrif, Bodley 851, yn Llyfrgell Bodley, Rhydychen
AwdurWalter Map, o’r Mers Cymreig, archddiacon Rhydychen

Ganwyd Walter Map ar y ffin â Chymru, yn Swydd Henffordd yn ôl pob tebyg, gwasanaethodd yn llys y Brenin Harri II, a daeth yn archddiacon Rhydychen. Galwai’r Cymry yn gydwladwyr iddo, ac yn ei lyfr mawr crwydrol o storïau, Mân Chwedlau’r Llyswyr, ysgrifennodd lond llaw o’r chwedlau a adroddodd y Cymry wrtho. Maent ymhlith y chwedlau Cymreig cynharaf a ysgrifennwyd yn unman.

Y Brenin Herla#

Cyfarfu Herla, brenin ar yr hen Frythoniaid, â brenin bychan yn marchogaeth gafr, â barf goch fawr a thraed gafr. Cytunasant y deuai’r brenin bychan i briodas Herla ac y deuai Herla i’w briodas yntau flwyddyn yn ddiweddarach. Daeth y brenin bychan gyda llu mawr a gweini’r wledd gyfan ei hun. Flwyddyn wedyn aeth Herla gyda’i wŷr i lawr drwy ogof i neuadd y brenin bychan, trigfan wedi’i goleuo â lampau, ac aros dridiau. Pan adawodd, rhoddodd ei westeiwr gi bach iddo i’w gario ar ei gyfrwy a’i rybuddio na ddylai neb ddisgyn nes i’r ci neidio i lawr. Yn ôl yng ngolau dydd, gofynnodd Herla i fugail am newyddion am ei frenhines, a phrin y deallai’r bugail ei iaith: dywedodd fod brenhines o’r enw hwnnw wedi bod amser maith yn ôl, a bod y Saeson wedi dal y wlad ers dau gan mlynedd. Neidiodd rhai o wŷr Herla i lawr a syrthio’n llwch. Mae Herla a’r lleill yn marchogaeth hyd heddiw, yn disgwyl i’r ci neidio.

Elias y meudwy#

Ysgrifenna Map iddo unwaith weld Elias, meudwy o Gymro yn Fforest y Ddena, gŵr o ffydd a bywyd da. Pan aeth caseg ei frawd ar goll, dywedodd Elias wrthynt fod y casglwr trethi wedi’i chymryd, wedi blino’n lân, i Glogwyn Aust, ac y caent hi yn y sied wrth ei ddrws; a rhoddodd iddynt bedair ceiniog i dalu’r lleidr am ei drafferth, ‘rhag twyllo’r gweithiwr o’i gyflog’. Cafwyd popeth fel y dywedodd. ‘Ni all neb amau,’ medd Map, ‘mai proffwyd oedd Elias yn hyn.’

Cadog Frenin#

Clywodd Cadog, brenin yng Nghymru, eiriau Crist, nad yw’r neb na adawo bob peth er ei fwyn yn deilwng ohono, a gadawodd bopeth i fyw ar ei ben ei hun, gan fwyta bara a enillai â gwaith ei ddwylo. Daeth ei olynydd heibio gyda’i filwyr a mynnu bara, gan fygwth llosgi tŷ’r meudwy. Rhoddodd Cadog ef, gyda melltith ar bawb a fwytâi. Dim ond un marchog, Illtud, a wrthododd fwyta, ac erfyn ar y lleill i beidio. Agorodd y ddaear dan y gweddill, ond safodd yn gadarn dan draed Illtud. ‘Dyna ddigon,’ medd Map, ‘am Gadog Frenin.’

Defosiwn y Cymry#

Mae Map yn adrodd am Gymro o deulu bonheddig a wasanaethai gyda Gwilym Brewys, ac a oedd mor ddefosiynol fel y codai bob nos ar ganiad cyntaf y ceiliog o’i wely a phenlinio’n noeth ar y ddaear noeth mewn gweddi hyd y bore. Roedd mor hunanfeddiannol fel y tybiai unrhyw un a’i hadwaenai ei fod ychydig yn is na’r angylion; ac mewn brwydr nid oedd yn malio dim am ei ddiogelwch ei hun. Mae’n ddarlun o ffydd danbaid Cymry’r ddeuddegfed ganrif, y ffydd a gododd eglwysi’r saint ac a lanwodd abatai newydd Ystrad Fflur a Chwm-hir.

Gwestin a morwynion y llyn#

Dywedodd y Cymry wrth Map i Westin o Westiniog, wrth lyn Brycheiniog, Llyn Syfaddan, weld ar dair noson olau leuad fintai o wragedd yn dawnsio yn ei gaeau ceirch, a suddai i’r llyn pan ddilynai hwy. Ar y bedwaredd noson daliodd un, a phriododd hi ef, gan ei rybuddio y byddai’n ei wasanaethu’n ffyddlon hyd y dydd y trawai hi â’i ffrwyn. Ar ôl llawer o blant, fe wnaeth hynny, a ffodd hi i’r llyn gyda hwy i gyd; cipiodd ef yn ôl un mab yn unig, Trinio Faglog. Tyfodd Trinio’n falch ac yn ddewr, ac yn llys brenin estron cyhoeddodd na allai neb gludo ysbail oddi ar y Brenin Brychan o Frycheiniog ar ddiwrnod pan fyddai pennau’r mynyddoedd yn glir a’r afonydd yn niwlog. Ceisiodd yr ysbeilwyr, a dinistriodd gwŷr Brychan hwy. Dyma’r chwedl ysgrifenedig hynaf am forwyn llyn yng Nghymru, ganrifoedd cyn arglwyddes Llyn y Fan Fach.

Gado ddewr#

Mae Map hefyd yn adrodd am Gado, mab brenin a adawodd deyrnas ei dad i ymladd yn erbyn cam ble bynnag y’i câi, carwr heddwch a phencampwr cyfiawnder, a ddaeth i lys Offa a’i amddiffyn pan anfonodd ymerawdwr Rhufain fyddin i wneud Lloegr yn ddeiliad iddo. Gado yw Wade traddodiad Lloegr, arwr y casglodd Map ei chwedl gyda’r lleill o wlad y ffin rhwng Cymru a Lloegr.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf