Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd tua 1550–1562

Clustiau March

Roedd gan March fab Meirchion glustiau ceffyl, a dim ond ei farbwr a wyddai, nes i’r brwyn wrth y dŵr ddweud wrth lys Maelgwn Gwynedd.

Llun: Pentref Aberffraw a’i hen bont, unwaith yn llys brenhinol tywysogion Gwynedd · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1550–1562, yn Llawysgrif Peniarth 134
IaithCymraeg
PoblMarch fab Meirchion, ei farbwr, a phibyddion Maelgwn Gwynedd
Y jôcmarch yw’r gair Cymraeg am geffyl

Mae March fab Meirchion yn un o ffigurau mawr yr hen drioedd: un o dri llyngesog Ynys Prydain, ac ewythr Trystan, y mae ei gariad at wraig March, Esyllt, yn un o storïau serch mawr Ewrop. Yn yr unfed ganrif ar bymtheg ychwanegodd achydd, wrth ysgrifennu ach Iarddur, arglwydd yng Ngwynedd a olrheiniai ei dras o March, chwedl fer ar ddiwedd yr ach.

Y chwedl

Roedd gan March glustiau ceffyl, ac nid oedd neb yn gwybod ond ei farbwr, nad oedd yn meiddio dweud rhag colli ei ben. Bwytaodd y gyfrinach y barbwr nes iddo fynd yn sâl, a gwelodd y meddyg a ddaeth ato fod rhywbeth cudd yn ei ladd, a dywedodd wrtho am ei ddweud wrth y ddaear. Felly y gwnaeth y barbwr, a gwellhaodd. Tyfodd brwyn teg ar y fan honno. Adeg gwledd fawr daeth pibyddion Maelgwn Gwynedd heibio, gweld y brwyn teg, eu torri a gwneud pibau ohonynt, a chanu gerbron y brenin. Ond ni chanai’r pibau ddim ond ‘Clustiau march i March ap Meirchion!’

Chwedl a adroddir drwy’r byd

Adroddir yr un stori am y Brenin Midas yng Ngwlad Groeg, ac am frenhinoedd yn Iwerddon a Llydaw. Yn Gymraeg mae gan y chwedl ei chwarae ar eiriau ei hun, oherwydd ystyr enw’r brenin yw ceffyl, a gwnaed enw ei dad, Meirchion, o’r un gair. Argraffodd Rachel Bromwich hi yn ei hargraffiad mawr o’r trioedd, Trioedd Ynys Prydein.

March yng Nghymru

Mae traddodiad Cymru yn rhoi tiroedd i March yng Ngwynedd ac yng Nghernyw, ac mae’r trioedd yn ei gyfrif ymhlith gwŷr mawr dyddiau Arthur. Adroddir chwedl Trystan ac Esyllt, lle daw Arthur i dorri’r ddadl rhwng March a Thrystan, ar ein tudalen am chwedlau Edward Lhuyd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf