Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd ddechrau’r 1600au

Marwnad Drudwas

Drudwas fab Tryffin, un o farchogion aur-dafodog llys Arthur, a thri aderyn mawr Llwch Gwin a’i galarodd.

Llun: Y Brenin Arthur yn un o’r Naw Gwron, manylyn o dapestri tua 1385 yn The Cloisters, Efrog Newydd · Unknown weaver, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydddechrau’r ail ganrif ar bymtheg, yn Llawysgrif Mostyn 146
IaithCymraeg, rhyddiaith gyda dau englyn
PoblDrudwas fab Tryffin, ei chwaer Erdudfyl, Arthur, Llywarch Hen
CreaduriaidAdar Llwch Gwin, adar mawr tebyg i griffwniaid

Mae Drudwas fab Tryffin yn marchogaeth drwy’r hen draddodiad Cymreig. Fe’i henwir ymhlith gwŷr Arthur yn Culhwch ac Olwen, mae ei chwaer Erdudfyl yn un o arglwyddesau eurdorchog llys Arthur, ac mae triawd diweddarach yn ei gyfrif ymhlith tri marchog eurdafodiog y llys, gydag Eliwlod a Gwalchmai: ni wrthododd unrhyw frenin nac arglwydd wrando arnynt, a beth bynnag a geisient, fe’i caent.

Y chwedl

Roedd gan Drudwas dri aderyn mawr, Adar Llwch Gwin, a roddwyd iddo gan ei wraig, a gwnaent beth bynnag a archai eu meistr. Pennwyd diwrnod a maes i Drudwas ac Arthur gyfarfod mewn ymladd un-ac-un, ac nid oedd neb arall i ddod. Anfonodd Drudwas ei adar o’i flaen a dweud wrthynt am ladd y cyntaf a ddeuai i’r maes. Ond daliodd ei chwaer, a garai’r ddau, Arthur yn ôl ar ei ffordd. O’r diwedd daeth Drudwas ei hun i’r maes, gan dybio bod Arthur wedi marw, a disgynnodd yr adar arno. Yn uchel yn yr awyr adnabuont eu meistr, a daethant i lawr i’r ddaear gyda’r oernad dostaf a glywyd erioed.

Cân yr adar

Dywed y chwedl i alarnad yr adar dros Drudwas gael ei chofio, ac i Lywarch Hen gymryd ohoni destun englyn. Mae dau englyn yn dilyn yn y llawysgrif.

Englyn Drudwas

Drvdwas ap treffin trin diwrnawdDrudwas fab Tryffin, diwrnod brwydr,gan drallawd ag erddinmewn trallod a gofid;adwy awnaeth ef gysefingwnaeth fwlch, fel y gwnâi gynt:adar ai lladdodd llwch gwinadar Llwch Gwin a’i lladdodd.
Llawysgrif Mostyn 146, dechrau’r ail ganrif ar bymtheg

Hen chwedl mewn llyfr ifanc

O’r 1600au y mae’r llawysgrif, ac efallai i’r chwedl gymryd y ffurf hon yn y bymthegfed ganrif, ond mae Adar Llwch Gwin yn llawer hŷn: roedd beirdd y tywysogion eisoes yn defnyddio’u henw am ryfelwyr dewr. Argraffodd yr ysgolhaig Rachel Bromwich y chwedl yn ei hargraffiad o’r trioedd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf