Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Diwedd yr Oesoedd Canol

Yr Olew Bendigaid

Chwedl Gymraeg am yr olew o’r nef yr eneiniwyd Arthur ag ef, a gollwyd am oesoedd ac a gafwyd eto yn nyddiau Thomas Becket.

Llun: Adfeilion Abaty Glastonbury, Ynys Wydrin · Mimihitam, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Cedwir ynllawysgrifau Hengwrt, a argraffwyd gan Robert Williams yn 1892
IaithCymraeg Canol, wedi’i throi ‘o Ladin i Gymraeg’
PoblArthur, yr Archesgob Dyfrig, Joseff o Arimathea, Thomas Becket
Themayr olew o’r nef sy’n gwneud gwir frenin

Trodd yr ysgolheigion o Gymry a roddodd chwedlau’r Greal Sanctaidd yn Gymraeg hefyd ddarn byrrach, sy’n galw’i hun yn ‘ystyr yr Olew Bendigaid, wedi’i throi o lyfr Lucas, o Ladin i Gymraeg’. Fe’i cadwyd ymhlith llawysgrifau Hengwrt, llyfrgell fawr Robert Vaughan, a’i argraffu gyda chyfieithiad Saesneg gan Robert Williams yn ei Selections from the Hengwrt Manuscripts.

Olew o’r nef

Mae’r chwedl yn dechrau yn amser Arthur, gyda Nasciens y meudwy yn y Capel Peryglus yn Ynys Wydrin, lle deuai angel i wasanaethu ei offeren. Ysgrifennodd Nasciens hanes y Greal Sanctaidd, sy’n dweud i Josephus, mab Joseff o Arimathea, gael ei wneud yn esgob a’i eneinio ag olew a ddygwyd gan saith angel o’r nef. Dywedwyd wrth Joseff a’i bobl am ddod â’r olew i Ynys Prydain, yn nyddiau’r Brenin Coel.

Eneinio Arthur

Yna daw calon Gymreig y chwedl. Derbyniodd yr Archesgob Dyfrig yr olew ac eneinio Arthur ag ef yn frenin, pan dynnodd y cleddyf o’r garreg yng Nghaer Fuddai. Oherwydd iddo gael ei eneinio â’r olew o’r nef, gorchfygodd Arthur bob goresgyniad, daeth ei goron a’i arfau yn greiriau uchaf y deyrnas, a rhoddwyd iddo amddiffyn y saint a’r Cristnogion rhag pob gormes. Ar ôl Arthur collwyd yr olew, ac ni wyddai neb i ble yr aeth.

Ei gael eto

Ganrifoedd yn ddiweddarach, medd y chwedl, roedd Thomas o Gaergaint, Thomas Becket, yn gweddïo liw nos yn alltud yn Ffrainc pan ymddangosodd y Forwyn Fair iddo gydag eryr aur a ffiol o faen gwerthfawr, a rhoi’r olew iddo i eneinio brenin ar Ynys Prydain a fyddai’n ennill yn ôl yr hyn a gollodd eraill. Fe’i cuddiwyd mewn cist o blwm dan garreg farmor, ei gludo ymaith, a’i ddwyn adref eto gan farchog o Bicardi. Mae’r chwedl yn gorffen ag addewid y daw i’r golwg eto pan wêl Duw yn dda.

Chwedl i’w hoes

Adroddid stori olew Becket yn llys Lloegr yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, a defnyddiwyd ef wrth goroni Harri IV yn 1399. Rhoddodd yr awdur Cymraeg rywbeth iddi nad oedd yn y stori Saesneg: dechreuad yn Ynys Prydain ymhell cyn y Saeson, gydag archesgob Brythonig yn eneinio brenin mwyaf y Brythoniaid.

Pobl y testun

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf